сакаастаа диэнтэн х-ччы аата. Дьиэ тэрилин сакаастааччы элбэх
□ Сакаастааччыларга баһыылкалар пуойастарынан уонна сөмөлүөттэринэн эрэ буолбакка, ону ааһан таба көлөнөн эмиэ тиэрдиллэллэр. «Кыым»

сыһ. Сонно тутуһан туран, хойутуу илигинэ, сылааһыгар. ☉ Тут же, немедля
Хор, тукаам, киһи балыйтарбыт буоллаҕына, тутатына өйдөһөр, быһаарсар баҕайыта. М. Попов
Каракурт ытырбыт киһитин тутатына эмтиир тэрилтэлэргэ тиэрдиллиэхтээх. ББЕ З

оҕунуохтуур хорук туруупка (массыына дэтээллэригэр уонна дэтээллэрин бөлөхтөрүгэр тиэрдиллэр оҕунуох сүрүн туруупката.)

1. даҕ. Уот барыытын, баһаары тохтоторго, умуруорарга аналлаах. ☉ Относящийся к тушению, предупреждению пожаров, пожарный
   Баһаарынай харабыл, олохтоох дьон уонна кыһыл саллааттар умайа турар дьиэни тула мустан, бары саба түһэн үлэлээн бараллар. Эрилик Эристиин
   Ыксал буолбутугар Костя эрэ төбөтүн сүтэрбэтэх этэ: кини уот кыайтарыа суоҕун билэ охсон, баһаарынай бууткаҕа ыстаммыт уонна уот умуруорар тэрили аҕалбыт эбит. Далан
   Биһиги дойдубут ойуурун хаһаайыстыбатын харыстааһыҥҥа баһаарынай сулууспалар хайдах түргэнник тиэрдиллиэхтээхтэрин былааннара оҥоһуллуохтара. «Кыым»
2. аат суолт. Уоту утары охсуһууга, баһаары умуруорарга анал бэлэмнээх үлэһит (үксүгэр э. ахс. тут-лар). ☉ Пожарные
   Баһаарынайдар кэлэн уоту умуруоран барбыттара. Суорун Омоллоон
   Баһаарынайдар өссө төгүл …… идэлэригэр муҥура суох бэриниилээхтэрин, техническэй кыахтаахтарын көрдөрдүлэр. «Кыым»

аат. Ханна эмэ тиэрдиллиэхтээх, таһыллыахтаах мал-сал. ☉ Груз, поклажа
Сүгэн иһэр таһаҕаһын аҥаар санныгар уларытан уурда. Амма Аччыгыйа
Мойот, Семён Иванович эспэдииссийэ таһаҕаһын ындыбыт табалары кытта айаннаан иһэллэр. Т. Сметанин
[Солко:] Биир куулга ыга симиллибит таһаҕаһы, суругу биэрбитэ. С. Ефремов
♦ Таһаҕас оҥостубат (оҥостуммат) көр оҥостун
Эксээмэннэри, соччо таһаҕас оҥостуммакка, утуу-субуу туттартаан испитим. «ХС»
Мандай күүһүн-уоҕун ылан эрэр эдэр киһи, кыһыҥҥы дьиэ үлэтин таһаҕас оҥостубат. «ХС»
◊ Таһаҕас массыыната кэпс. — таһаҕас тиэйэр куусаптаах массыына. ☉ Грузовик
Дьону тиэйбит таһаҕас массыыната үллэрэҥнээн кэлэн райактыып уопсай дьиэтин айаҕар тохтуу биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Таһаҕас массыыналара быыстала суох субуһан ааһан иһэллэр. Н. Лугинов

туохт.
1. Атаххар турар буол, атаххынан хаамар буол (аан бастаан хаамар эбэтэр атаҕын оһоллоон баран үтүөрбүт киһи, сүөһү туһунан). ☉ Встать на ноги, начинать ходить (о человеке, животном, впервые начавшем ходить или оправившемся после травмы ног)
Оҕус өллөҕүнэ эбэтэр кыайан атахтамматаҕына, ону кинээс быһаарыаҕа. Амма Аччыгыйа
Хайыы-үйэ атахтаммыт, борбуйдарын көтөхпүт кулуннар сорохторо күн уотугар таалалаан сыталлар. И. Никифоров
Төрөөбүтүнэн тугут ийэтин бастакы уоһаҕын тото-хана испит, ийэтэ тугутун салыҥын үчүгэйдик салаабыт буоллаҕына, кини тымныыга тоҥмот, түргэнник атахтанар. ТНС ОКТК
2. көсп. Харгыстан, бытаар, ситэ сайдыма (туох эмэ мэһэйдээн, моһуоктаан). ☉ Тормозиться, стопориться в своем развитии, деятельности (в результате какого-л. препятствия, помехи)
Эһиги барыаххытыттан ыла биир да табыгастаах үлэһит түбэспэтэ. Онтон сылтаан оҕонньор эргиэнэ улаханнык атахтанна. Н. Якутскай
Техника кыратык да тохтоотоҕуна биитэр суох буоллаҕына, бары үлэ-хамнас барыта атахтанар, аҕыс айдаан тахсар. С. Никифоров
Сорох бириискэлэргэ сири хаһар техника уонна араас матырыйаал кэмигэр тиэрдиллибэккэ үлэ тэтимнээхтик ыытыллара эмиэ атахтаммыта. «Кыым»

даҕ.
1. Өр туттуллан эргэрбит, онон-манан алдьаммыт. ☉ Старый, изношенный
Арыыса хаар уулуур улахан хаарбах солуурун таҥкынатан таһаарда. Болот Боотур
Онон-манан сиритэ-хайыта барбыт туостаах хаарбах тымтайы хаарын тэбээтэ. И. Никифоров
Мин ханнык баҕарар хаарбах даҕаны наартанан барыа эбиппин. Н. Заболоцкай
2. Олус эргэрэн самнайбыт, сиҥнэйбит. ☉ Ветхий, обветшалый
Ходуһа биир хаарбах бүтэйин тоҕо көтөн, сылгылар киирэн хоммуттар. Д. Таас
Тумара ортотунааҕы үрдүк тиит арыыга хаарбах ураһа турар. И. Данилов. Олохтоохтор баҕалара биир — мас хаарбах дьиэлэрдээх уулуссалары кэлимник күрдьэн, аныгылыы тииптээх дьиэлэри тутуу. «Саха с.»
♦ Хаарбахха хаарыллыбыт <киһи> көр хаарылын. Ол күчүмэҕэй күннэргэ хаарбахха хаарыллыбыт элбэх буолара
◊ Хаарбах тимир — туһаттан тахсыбыт ол-бу тимир оҥоһук (үксүгэр тиэхиньикэ) быстаҕа, элээмэтэ. ☉ Металлолом
Үөрэнээччилэр хаарбах тимири хомуйууну, субуотунньуктары, кэнсиэрдэри тэрийэллэр. ПА
Хаарбах тимир дэриэбинэ ис уонна тас өттүгэр ыһылла сытарын элбэхтик көрүөххэ сөп. «Кыым»
Соҕотуопкалаабыт хаарбах тимирбит уу уонна аптамабыыл суолларынан Осетровоҕа уонна Беркакикка тиэрдиллэр. «ББ»

механизм (тиэрдиллэр, бэриллэр хамсааһын көмөтүнэн хамсыыр гына ситимнэммит биир бөлөх дэтээл (звено) хамсааһынын атын бөлөх дэтээл наадалаах хамсааһыныгар кубулутар оноһук систиэмэтэ. М. анала, көрүкэ, конструкцията баһаан элбэх: карда-аннаах, тиистээх көлөһөлөрдөөх, биинтэлээх, төһүүлээх, иэччэхтээх, гидравлическай, фрикционнай уо. д. а.)

туохт.
1. Туохха эмэ тумуста оҥор. ☉ Приделывать к чему-л. переднюю выступающую часть, нос, клюв. Оҕолор оҥоһуу бөтүүктэрин кыһыл кумааҕынан тумустаабыттар
2. Быган, тумуллаан киир (хол., тыа, арыы туһунан). ☉ Выступать, выдаваться мысом (напр., о лесе, полуострове)
Иннигэр муораҕа тумустаан киирбит үрдүк очуос таас көһүннэ. Н. Якутскай
Биһиги тумустаан турар чараас тыаҕа киирдибит. А. Бэрияк
Биир сайыҥҥы үтүө күн Михаил тумустаан киирбит өрүс кытылыгар …… отун мунньа, бугуллуу сылдьыбыт. ЖЕ ИОК
3. байыан. Сэриигэ, кыргыһыыга сүрүн аармыйа иннигэр сырыт. ☉ Находиться впереди главных сил, быть в авангарде (в бою)
Ити пуолка кимэн киириитин маҥнайгы батальон тумустуохтаах. Н. Якутскай
Кинилэр үһүө буолан күрүөлэр быыстарынан тумустаан киирэн иһэллэрэ. М. Доҕордуурап
Өстөөхтөр Демянскай тоҕойу ылан сытар буоланнар, инники тумустаан киирэн сытар биһиги чаастарбытыгар ас-үөл быста-быста тиэрдиллэрэ. ССС
4. көсп. Кими, тугу эмэ ордук чорботон бэлиэтээ. ☉ Особо выделять когочто-л., обращая на него внимание
Оҕолортон ордук тумустаан ыалдьыттары кытта кини [Баһылай Кэдээкин] кэпсэтэр. Амма Аччыгыйа
Ааспыт мунньахтарга, тумустаан туран, ити икки киһи Дьара хочотун сир оҥостор туһата суоҕун дакаастыыллара. Н. Якутскай
[Оҕо сааһым доҕотторо] Тугу эрэ ордук тумустаан үҥэр таҥара гыналлар? М. Ефимов

1. утуй диэнтэн дьаһ. туһ. [Уйбаан:] Хата, киирэн кыыскын утут, кини билбэтин, оҕо билэрэ сатаммат, кэпсээн оҥосто сылдьыа. А. Софронов
   Киһини сүгүн утуппат буоллаҕа. Н. Неустроев
   Киһим, миигин албыннаан утутаары, утуйбут буолан муннун тыаһата сытта. Амма Аччыгыйа
   △ Эмп, гипноз көмөтүнэн утуйар гын. ☉ Усыплять с помощью гипноза или лекарственных средств
   Эпэрээссийэҕэ утуппут киһилэрэ кинини ыҥырбытынан уһуктар. Амма Аччыгыйа
2. харыс т. Тыынын быс, өлөр. ☉ Лишить жизни, умертвить, убить
   Итиннэ, арҕахха, биир тыһы эһэни утуттум. Болот Боотур
   Бэлэм турбут Василий сүнньүн үүтүнэн иккитэ ытан, утутан кэбистэ. Эһэтэ улаханнык мөхсүбэтэ даҕаны. «ХС»
   Ити бириэмэҕэ мин сытар сирим иннигэр өстөөх саллаата бэригилдьийэн кэлбитэ. Уһуну-киэҥи өйдөөбөккө, кинини онно икки ытыынан утуппутум. БКТЭ
3. түөлбэ. Уоту, лаампаны умуруор. ☉ Прекращать горение, гасить, тушить
   [Клим:] Бу ыарыйдыҥ дуу, хайдаҕый? Уоккун утутан кээспиккин. [Одуор:] Ээ, ыалдьан... Суорун Омоллоон
   «Барыҥ! — Хабдьы Баһылай сөҥ түстэ, кыракый төбөтүн төҥкөттө, сири одуулаата. — Уоту мин утутуом». С. Дадаскинов
   Уоккутун утутуом, күлгүтүн булкуйуом, үөлэскитин кырыардыам! ХИА КОВО
   ◊ Утутар эмп көр эмп. Кэһиилэр быыстарыгар суруктааҕар буолуох, куотарга наадалаах сэптэр, харабыллары утутар эмтэр, дьааттар угуллан тиэрдиллэллэр. П. Филиппов