побуд. от тойорҕоо=; акаарыны тойорҕотума погов. не давай властвовать глупцу.

тойорҕоо диэнтэн дьаһ. туһ. Акаарыны тойорҕотума (өс хоһ.)

тойорҕоо диэнтэн хай
аата. Манна биһиги ханнык да еврей тойорҕооһунун көҥүллүөхпүт суоҕа. Эрилик Эристиин
Чехияҕа туспа дойду тойорҕооһуннарын уонна католическай таҥара дьиэтин утары норуот охсуһуута саҕаламмыта. АЕВ ОҮИ

туохт. Кими эмэ наһаа ыххай, кыһарый, суоһурҕанан туран дьаһалымсый, тойорҕоо. ☉ Набрасываться на кого-л. с руганью, наседать, нападать
Кини муннукка кириспит аҕабыыттаах ойууну ыкта-түүрдэ. Амма Аччыгыйа
[Бадаайкын] биллэр гына уордайан, ыган-түүрэн барбакка хам-түм күөмэйин сонотор уонна үгэргиир этэ. Д. Таас
Билбэт дьонум бэстилиэттэрин остуол үрдүгэр уурталаан кэбистилэр уонна миигин, ыган-түүрэн, ыйыта-ыйыта, ыххайан бардылар. Р. Кулаковскай

туохт.
1. Бокуой биэрбэккэ, түргэн-түргэнник, тиэтэллээхтик үүр. ☉ Гнать, погонять быстро, спешно
Кини [Байанай] быһый атахтаах кыыллары үүрэ-түрүйэ сылдьар буолан, сүрдээх тиэтэллээхтик, омуннаахтык сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
Кирилэ ынахтары үүрэн-түрүйэн аҕала эрэ охсубута баар буолааччы. Н. Заболоцкай
[Бырдах] үөр табаны алыыттан булан, үүрэн-түрүйэн куһугураппыт. П. Ламутскай (тылб.)
2. Былааскын көрдөрөн киэбир, киэмсий, тойорҕоо. ☉ Выказывать, демонстрировать свою власть
Наҕараадаламмыт, Наһаа хайҕаммыт Тигиниирэп, ардыгар, Тэрилтэтин дьонугар Үүрэр-түрүйэр үгэстэммит. Р. Баҕатаайыскай
Арай надзиратель Илья Свинобоев тойомсуйар, дьорҕойор, дьону үүрэр-түрүйэр. П. Филиппов

I
сыһ.
1. Олох, букатын, ончу. ☉ Совсем, вовсе, совершенно
Букатын, ыыра, долуой, адьас, отой Абыраамабы даҕаны, кими даҕаны билбэппин. Л. Попов
Аны адьас аҕыйах хонугунан хонуу сааскы үлэлэрэ саҕаланыахтара. Ол үрдүнэн маннык ыһыктыныы хайдах да тулуйуллуон сатаммат. «Кыым»
Ира, бэйэтигэр иҥээҥнэһэ сатыыр атын уолаттарга тэҥнээн, кинини адьас рыцарь курдук көрбүтэ. П. Аввакумов
2. Чахчы, дьиҥнээх, кырдьык. ☉ Действительно, на самом деле, подлинно
Ардыгар, адьас бэйэтин буспутхаппыт киһинэн ааҕынан ылыталыыр буолара. Амма Аччыгыйа
Адьас бииргэ төрөөбүт эдьиийдии-балыстыы курдуктар. Софр. Данилов
II
сыһыан т. Этэр санааны иэйиилээн күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли (соотв. совершенно, абсолютно, прямо)
Адьас прокурордар доҕор! Кыра да чэпчэтиини биэрбэт тыйыс прокурордар! Софр. Данилов
Кини [Унаарап] министиэристибэ бу тутууну сопхуоска былаанныырын саҕана манна баара эбитэ буоллар, адьас муоһунан-туйаҕынан киэр тэбиэ эбитэ буолуо. С. Никифоров
Аҥала тойон буос-ырҕай Адьас ыххай да ыххай, Тойорҕоон ыкта-түүрдэ, Тута таһырдьа үүрдэ. П. Дмитриев

туохт.
1. кэпс. Тугу эмэ (хол., куотар сүөһүнү) иннин быһан, күөйэн тохтот, хаай. ☉ Преграждать кому-чему-л. путь, не давая идти дальше, или убегать. Бостуук сүөһүлэрэ ходуһаҕа киирэ сатыыллар. Ону боһойор
□ Булду туһахха, айаҕа боһойон киллэрээри, кыра титириктэри, маһы охтортоон, күрүөлүүллэр, сылбахтыыллар
Ол аата тоҥуу диэн буолар. Багдарыын Сүлбэ
Уот турда. Уоту боһойуоҕуҥ. Күндэ
2. үрд. Туох эмэ буолар суолун быс, кыаҕын былдьаан тохтот. ☉ Преграждать путь распространению чего-л., обуздывать кого-что-л.
Манна буун эбэтэр бастаанньа буоллар эрэ, кини бүтүн Россия империятын үрдүнэн тарҕанан барыа этэ. Ону боһойорго төһөлөөх сэрии, төһөлөөх полиция, жандармерия наада буолуо этэй? Н. Якутскай
Холбоһук тэриммит бааһынай Хонууга, буолаҕа тойорҕуо, Куолдьаардаах, соллоҥноох кулаак-баай Кубулҕат күүстэрин боһойуо. Күннүк Уурастыырап

даҕ. Уулаах, иһигэр (киэлитигэр) оҕолоох (үксүгэр кыыл, сүөһү туһунан). ☉ Стельная (о корове), жеребая (о кобыле), беременная (о самках нек-рых животных)
Уолларыллыбыт буос ынаҕы минеральнай туустардаах, битэмииннээх эбиискэлэринэн толору, былааннаммыт рационунан аһатыллар. ТВН ФБНь
Саас хаар халыҥыыр, буос сылгы күөлэһийээри көлөттүөн да сөп. ДьСИи
Буос тайах лаглаҕар талах синньигэс лабаатын ылҕаан сиэн уоһа обугулдьуйар. И. Гоголев
Үүтүнэн иитээччилэртэн барыларыттан индийскэй слоннар саамай уһуннук, ортотунан 21–23 ый устатыгар буос сылдьаллар. ДьДьДь
тюрк. боос, боҕаз
◊ Буос ырҕай кэпс., үөхс. — буос бээгэй. ☉ Толстопузый, толстобрюхий (о богачах)
[Маарыйа:] Ол буос ырҕай [Чоочо] баарына өтөх төҥүргэстэнэр, уот кыымнанар үһүө. В. Протодьяконов
Халлаан да хабырыта ыстаннын, сир да сиҥнэри бардын, Салҕаластыа этэ дуо маннык буос ырҕай [Америка полицейскайа]? Эрчимэн
Аҥала тойон буос ырҕай Адьас ыххай да ыххай. Тойорҕоон ыкта-түүрдэ, Тута таһырдьа үүрдэ. П. Дмитриев

аат. Туох эмэ тутуу (хол., дьиэ) умайбыт сирин онно. ☉ Пепелище
Күндү-мааны күл-көмөр буолбатах (өс хоһ.). Бүөтүккэ күл-көмөр анныттан күрдьүөтээтэ. Суорун Омоллоон
♦ Күл-көмөр (күл-күдэн) буол(ла) — туох да ордубакка умайан хаал. ☉ Уничтожаться огнем без остатка, сгореть дотла (букв. стал золой и углем)
Кириэппэс бөҕө иҥнэһиннэ, Куорат бөҕө кураанахтанна, Көбүөрүнэ бөҕө күл-көмөр буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ардыгар ити курдук киһиттэн сылтаҕа да суох тыалар умайаллар, айылҕа мөлүйүөнүнэн баайа күл-көмөр буолар, күдэҥҥэ көтөр. Амма Аччыгыйа
Баҕар, син билиэм этэ да, билигин, хайа, кини күлкүдэн буолан көттө ини. С. Ефремов. Күл-көмөр (күл-күдэн) гын (оҥор) — тугу эмэ күдэҥҥэ көтүт, суох оҥор, мэлит, имири эс. ☉ Превратить в пыль, прах, уничтожить огнем
Күнүкэйим оҕото, Көмүс сымыыттарын ханна Күлкөмөр гынаары, Күнүн сириттэн Күрэнэн хаалбыт Үлүгэркээнэй даа?! Өксөкүлээх Өлөксөй
Баайы бараабыт Кур үбү Күл-көмөр гыммыт, …… Хара норуоту Халтаҥ таҥастаабыт, Хаарга хаамтарбыт, Хамначчыкка хаайбыт Хаарты хара буор буолбат дуо?! А. Софронов
Ол кэмҥэ янычар биистэрэ Тойорҕоон олоортор, Гректэр киэн туттар сирдэрин Күл-күдэн оҥоортор. С. Данилов

дьүһ. туохт.
1. Атахтаргын бэйэ-бэйэлэригэр ыга тут; тугу эмэ тобуктарыҥ икки ардыларыгар кыбыт, ыга тут. ☉ Плотно прижимать, сводить ноги; зажимать что-л. между ног, коленями
Мээчиги атахтарын икки ардынан аһарымаары кыпчыйан турда.  Табалар эмискэ туора ойдулар. Байбаас эһиллэн иһэн туркутун күүскэ кыпчыйан өрүһүннэ. Софр. Данилов
Кочубеев остуолбаҕа ыттар туоҕа да суох этэ, онон атаҕынан кыпчыйан ыттыбыта. «ХС»
Ким төһөнү бултаабытын сурунар паапкатын ылан, бэлэмнээн, оҕонньоттор тобуктарыгар кыпчыйан олорор куулларын хардары-таары көрүтэлиир. А. Кривошапкин (тылб.)
△ Ханнык эмэ лабааҕын эккэр сыһыары тут (хол., көтөр кынатын, сүөһү кутуругун туһунан). ☉ Прижимать к телу какие-л. конечности (напр., хвост, крылья)
Кутуругун тымныыттан Кыпчыйбыт Кунан оҕуска тиэйбит. Амма Аччыгыйа
Кылана түһээт, кыпчыйбыт кынатын ыһыгынна. Эрилик Эристиин
Бөрө дьулайбыт курдук көрө түһээт, кутуругун кыпчыйан ылла да, иннин хоту түһүнэн кэбистэ. Л. Толстой (тылб.)
2. көсп. Тугунан эмэ хааччахтаан кими эмэ кыһалҕаҕа киллэр, кыһарый. ☉ Ограничивая в чем-л., ставить кого-л. в затруднительное положение
Атыыһыттар кими да эрэммэт буоллулар, үптэрин, таҥастарын хатаан баран, хаама сылдьаллар. Биһигини онон кыпчыйаары гыналлар. А. Сыромятникова
Кыһалҕа кыпчыйдаҕына биирдэ бабат диибит. ВВ ЫСЫ
Ити …… Боппуогуҥ саппаас чааһынан кыпчыйан холкуоһу барытын отуойкаҕа олордубутун бэйэҥ көрдүҥ. «ХС»
♦ Кутуругун быһа кыпчыйбыт — уруккутун курдук киэптээбэт, тойорҕообот буолбут, куттаммыт. ☉ соотв. поджать хвост
Биэлэйдэрбит тоҕо эрэ олус ньылбыстылар эбээт. Маннааҕы тойотторбут кутуруктарын быһа кыпчыйбыттара тоҕо эрэ олус! Амма Аччыгыйа
Биһиги, дьадаҥылар, бары итинникпит [хорсуммут] эбитэ буоллар, кинилэр баҕас [баайдар] сотору да кутуруктарын быһа кыпчыйыахтара эбитэ буолуо эбээт! «ХС»
ср. п.-монг. кабуи ‘сжать’