туомтаа диэнтэн атын
туһ. Толборуктаах томуйах туомтаммытын туура тардан тусаһаҕа таҕыста. С. Васильев

бүгдүй диэнтэн дьаһ
туһ. Долборуктаах томуйах Туомтаммытын туура тардан Тусаһаҕа таҕыста. Ол тахсан силбиктээн, Көхсүн бүгдүттэ, Кулгааҕын кунньутта. С. Васильев

аат. Хотоҥҥо сүөһүгэ от ууран биэрэр уйа, күкүр. ☉ Ясли для скота
Кыыс эрэйдээх томуйах долборугар киирэн …… ытаан муҥнанна. Амма Аччыгыйа
Хотон хоту эркинигэр сытыары тутуллубут долборукка кэккэлэччи баайыллыбыт борооскулар тохпут отторун харбаан ылан …… долборуктарыгар уган биэрдэ. Эрилик Эристиин

дээдэй диэнтэн хамс
көстүү. [Томуйах] Түөрт атаҕын Түүрэ үктээбитинэн Тэмтэрийэ-тэмтэрийэ Тэлгэһэни иһинэн дээдэрийдэ. С. Васильев
Сэтээтэл хайдах эрэ тардыбыта, туохтан эрэ куоппуттуу хонтуоратын диэки дээдэрийэ турбута. И. Федосеев

көр кыраһын
Тобохсэмнэх харайтаран, Тулум, кыраһык аттаран, Иккиэн эриэн саҕынньаҕы Илбээнхолбоон таҥныбыттар. К. Туйаарыскай
Таҥас кыраһыга, Томуйах томторуга, Сиэл быа сэбэһэтэ, Ситии-тайма эгэлгэтэ Намылыччы ыйаммыт. С. Васильев
Уу кытыытыттан түү кыраһыгын булбутум уонна ууга бырахпытым. «ББ»

аат. Сылгы үрүт-үрдүгэр биир сиргэ саахтаан өрөһөлөөбүтэ. ☉ Кучка конского помёта
Аал уотун хаардаах бугул саҕа хататынан, борооску томуйах саҕа чокуурунан, атыыр сылгы өтөҕөтүн саҕа кыанан «күр» гына оҕуста. Ньургун Боотур
Хаҥылыктыыр атыырым Хаардаах бугул саҕа Өтөҕөтүн түптэлээн Өрүкүтэ күөдьүттэ. С. Зверев
ср. монг. өтөг, алт. өтөк, тув. өдэк ‘навоз’

туохт.
1. Эгэлгэ, сиэдэрэй өҥнөө, ойуулаа, симээ. ☉ Украшать, разукрашивать разноцветно, ярко
Халымаҕа дьахталлар Нарын, уус тарбахтаахтар. Дьэрэкээннээн, чуорааннаан Ньэлэкэни тигэллэр. С. Данилов
Айаан үрэх сүүрүгүнүүн Аргыстаһан саас иһэр. …Томуйах туйаҕынан Кырдалы дьэрэкээнниир. И. Гоголев
Мин оҥордум дьикти араас Букет бэрдин дьэрэкээннээн. Н. Босиков
△ Уустукураннык, сиэдэрэйдик хоһуй, ойуулаа. ☉ Воспевать кого-что-л. изощренно, искусно, вычурно
[Олоҥхону] Кылачыысап курдук Кытардахха, Дьэрэкээннээн эттэххэ, Дьэргэлдьитэн истэххэ. П. Ойуунускай
Дьэһиэй эмээхсинэ эбэкэйим Дьэрэкээннээн тэнитэн туойарыныы …… Ойуулаах тойукпун симээтэхпинэ. С. Зверев
[Хомоҕой тылым] Ойуулаама, дьэрэкээннээмэ, Онно суоҕу ончу нэмнээмэ. С. Васильев

1. сыһ. Оҕо курдук, оҕоҕо маарынныырдык. ☉ Как ребёнок, по-детски (вести себя); как ребёнка (напр., нянчить)
   Харачаас тулаайах томуйаҕын оҕолуу бүөбэйдээбиттэрэ. Амма Аччыгыйа
   Онтукам туһахха ыйанан мөхсө турар куобах оҕолуу ытыыр эбит. Т. Сметанин
   Тииҥ Мэйии оҕолуу үөрэн саҥа аллайда. Г. Угаров
   Кини ардыгар оҕолуу ис киирбэх уонна өһүргэһэ суох олус аламаҕай, элэккэй буолара. Н. Габышев
2. даҕ. суолт. Оҕотук, оҕоҕо маарынныыр. ☉ Подобный ребёнку, такой, как у ребёнка, детский
   Кутуков сүүрбэтиттэн эрэ тахсыбыт адьас оҕолуу көрүҥнээх киһи. Л. Попов
   Кыыс оҕолуу көхсүн көрөммүн, тоҕо эрэ эмиэ аһына санаабытым. «ХС»

1. аат. Улаатан ситэн эрэр уол. ☉ Юноша
   Кэлин олдьот буолууларыгар бултарын сүгэн аҕалаллара. Р. Кулаковскай
   Онтон оҕо олдьот буолан иһэн, ааттаах сүүрүктэр, атара сэлииктэр, уу дьоруолар тардыылаах уонна ындыыһыт аттар тустарынан оруннаах эрээри омуннаах кэпсээннэри умсугуйа истэр. Ф. Софронов
   Олдьот буолаат, Оҕунан, саанан тииспитим, Туһаҕа киирээт, Томуйах хамыһан тутуспутум. С. Васильев
2. даҕ. суолт. Улаатан, ситэн эрэр (уол оҕо туһунан этэргэ). ☉ Подрастающий, растущий (о юноше)
   Онтон олдьот уолаттары көдөйбүт эмис оҕонньор кэлэн таба манатаары ылбыта. Далан
   Ырыа тылын соччо өйдөөбөтөллөр даҕаны, олоҥхо сирин-дойдутун сүдүтүгэр, омунугар-төлөнүгэр абылатан олдьот оҕолор эмиэ чуоҕуспуттар. ЧМА ЭТНББ. Ол курдук улаатан, олдьот оҕо буолуохпар диэри, аһаабакка гына-гына аһаталлара, таҥныбакка гына-гына таҥыннараллара… Аргыс-1992

1. аат. Күүстээх кутаа, кулуһун. ☉ Большой костёр
   Тууспан тииттэр чыпчаалларыгар диэри өрө харбаспыта. Далан
   Кындыа халлаан саҕаҕа — Кыыһар саһарҕа кутаата: Алардыын, тыалыын, сыһыылыын Аалай тууспаҥҥа куустарбыт. Күннүк Уурастыырап
2. даҕ. суолт. Олус күүстээх (хол., кутаа), улахан (хол., тымныы). ☉ Большой (напр., костёр), сильный (напр., мороз)
   [Мөлсүт Бөҕө] борооску томуйах саҕа чокуурунан сар гына сахта да, тууспан кутаа уоту оттон кэбистэ. Саха фольк. Кулуһун кутаа диэн ааттаан Тууспан уоту оттон баран, Баҕадьыны аҕалан, бары тэриллэри Тэниччи тардан, тэлгэтэн кэбистилэр. Болот Боотур
   Хобо чуораан халыгырыыр Хонук сирим чугаһыыр, Тууспан тымныы сытайар, Туман хаалан халыйар. Е. Васильев