сымалаа диэнтэн хай
аата. Сыма, сымалааһын, Саха сирин атын да оройуоннарыгар балай эмэ киэҥник тарҕана сылдьыбытын топонимика чахчылара эмиэ көрдөрөллөр. Багдарыын Сүлбэ

үлэлэт диэнтэн хай
аата. Кинилэр ити бостууктары солбуйан үлэлэтии идиэйэтин эттилэр. Р. Баҕатаайыскай
Кинигэҕэ оскуолаҕа топонимика куруһуогун тэрийэн үлэлэтии былаана ойууланар. А-ИНА ДьБО

сөргүт 2 диэнтэн атын
туһ. Умнууга сыппыт наука биир салаата [топонимика] сөргүтүллэн эрэр. Багдарыын Сүлбэ
Оччотооҕуга ходуһа, бааһына бүтэйэ сыллата сөргүтүллэрэ, саҥардыллара. «ХС»
Бу дьыала сөргүтүллүөхтээх, история кырдьыга тиллиэхтээх. «Чолбон»

сыһ. холб.
1. Арыый көбүччү, балачча (туох эмэ кээмэйин туһунан). ☉ Довольно, достаточно (о мере чего-л.)
Киэһэ уон чаас саҕана уу быһыт айаҕар таһыма балай эмэ үрдээтэ. М. Доҕордуурап
Сыма, сымалааһын Бүлүү эҥээригэр эрэ буолбакка, Саха сирин атын да оройуоннарыгар балай эмэ киэҥник тарҕана сылдьыбытын топонимика чахчылара эмиэ көрдөрөллөр. Багдарыын Сүлбэ
Балаҕаннара даҕаны Балай эмэ улахан, Олбуордара – үс мастаах, Остуолбалаах сүнньүөх ааннаах. Күннүк Уурастыырап
Сир балай эмэ сиигирбит, кытахтар ууламмыттар. Болот Боотур
2. Балачча өр, өр соҕус (бириэмэ туһунан). ☉ Довольно долго (о времени)
Балай эмэ тыа устун барбахтаан иһэн, арай уот буруолуу сытар сиригэр тиийбит. Н. Неустроев
[Быргый] туутун айаҕар кэлэн балай эмэ ууну булкуйбахтаан баран, туутун таһаар да. Күндэ
Балай эмэ хамсаабакка турбут биһик, кыһыл уол уһуннук татакаламмытыгар, бэйэтэ эйэҥнии түстэ. У. Нуолур. Тэҥн. балайда, балай эрэ

I
аат.
1. Туох эмэ сүрүн хайысхата. ☉ Основное направление, тенденция чего-л.
Быыстапкаҕа аны дьону бэйэлэрин үлэлэрин хабаанынан көрөн, тус-туспа бөлөхтөрүнэн сырытыннарар сорук турар. С. Васильев
Ону, кинигэбит уопсай хабааныгар сөп түбэһиннэрэн, топонимика чахчыларын нөҥүө көрдөрүөҕүҥ. Багдарыын Сүлбэ
2. Туох эмэ (хол., учаастак) кыраныыссата, уопсай барыла. ☉ Очертания, границы, предел чего-л. (напр., какого-л. участка)
Үлэбитин үллэстэн тэрийэрбитигэр табыгастаах буоллун диэммит нэһилиэкпитин, олорор хабаанынан көрөммүт, түөрт учаастакка хайыппыппыт. А. Бродников
Мунньаҕы аны олорор сирдэрин хабаанынан көрөн, иккилии-үстүү нэһилиэк дьонун биир сиргэ түмэн ыытар буолбуттара. ЯНС ДьДьТ
3. Туох эмэ туохха эмэ сөп түбэһиитэ, тугу эмэ кытта дьүөрэлэһиитэ (буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Соответствие чему-л., сходство с чем-л. (употр. в отриц. ф.)
Хара тыа маһыгар Ханыылыы көрдөххө Хайаларыгар даҕаны Хабаана суох Уһулута үүммүт. А. Софронов
Биирдэ Бруснев бэйэтин аҕыс уонча сааһыгар ханан да хабаана суох сытыы-хотуу туттунуулаах кырдьаҕаһы көрүстэ. П. Филиппов
«Чочу» сопхуос бэйэтин булдун сирэ кыра, булчутун ахсаана онуоха хабаана суох элбэх. «Кыым»
II
аат., тимир уус. Кутаа оттон тимир тааһы уулларарга аналлаах дириҥ дьаама. ☉ Глубокая яма, в которой на костре плавят железную руду
Дьаама түгэҕэр туора сыттык маһы үс сиринэн ууруллар, оччоҕо төлөн таһырдьа тахсыбакка эрэ хабаан иһигэр көөнньөн умайа сытар. МАП ЧУу
ср. тюрк. капан ‘ловушка’

I
сыһ., кэпс. Олус, аһара, таһынан. ☉ Слишком, чрезмерно
Арыт наһаа басыһан Баһааҕырсан турабыт, Арыт чиэрэс дайбаһан Туоратыһа сыһабыт. С. Данилов
Этэрин этэбин да, чиэрэс түһэн олус эриэскэйдиир эмиэ сатаммат. Н. Габышев
Көрүөхтэн сүөргү ынырык дьүһүннэммитэ, …… бэл саҥалыын, киҥниин-наардыын киһиттэн чиэрэс уларыйан, кыыл саҥатын курдук киҥинэйэр эрэ буолбута. «ХС»
II
сыһ. дьөһ.
1. Миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын тугу эмэ курдары ааһан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар (төрүт түһүгү кытта тутлар). ☉ Выражая пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, сквозь который совершается действие (через)
Онон кинилэр арыт сирэй көрсөн, арыт чуолҕан чиэрэс сибээстэһэллэрэ. П. Филиппов
Истиэнэ чиэрэс киһи ынчыктыыра иһиллэр. ПЭК СЯЯ
Хаптаһын кытыытыгар туруоруллубут кыра көлүөһэ чиэрэс сап тардыллар. ПАВ Ф-7
2. Миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын тугу эмэ нөҥүө туораан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении пространства, поперёк которого совершается действие (через)
Ол кини тоҕо күрүөһүт оҕуһун атын аҕа ууһун чиэрэс ыытан дьаарбатар! А. Софронов
[Бырааттыылары] бэйэлэрэ анал [бултуур] сирдэрэ суоҕун быһыытынан нэһилиэк чиэрэс ыраах, киһитэ суох Нуотара түҥ түбэтигэр таһаарарга быһаарбыта. «ХС»
[Куобах] күрүөнү чиэрэс түһэн, кэлбит аппатын диэки төннө турда. Л. Толстой (тылб.)
3. Хайааһын туох эмэ көмөтүнэн, тугу эмэ туһанан оҥоһулларын ыйарга туттуллар. ☉ Употребляется при указании на лицо, средство, при помощи, при посредстве которого совершается действие (через)
Ону [көтөр кынаттаах суолтатын] …… топонимика чахчыларын чиэрэс тыктаран көрдөрүөҕүҥ. Багдарыын Сүлбэ
Биһигини кытта бу Надяны чиэрэс сибээстэһиэххин сөп. А. Фадеев (тылб.)
Научнай-техиньиичэскэй өрөбөлүүссүйэ тыа хаһаайыстыбатыгар, бастатан туран, тиэхиньикэнэн чиэрэс киирэр. Үлэ үө.

туохт. Туохха эмэ ытаһата саай. ☉ Забивать клин, заклинивать
Бар, Тима, сүгэни ытаһалыы охсон киллэр. Далан
Кыраабыл тииһин үлэ да кэмигэр эбии ытаһалаан, туорайдаан оҥосто сырыт. ПАЕ ОСС
Халҕаны холуодаҕа кыһарыйа ытаһалаабыт маспытын сулбу тардан, иһирдьэ киирдибит. СЮ ЫБ
♦ Ытаһалаан биэр — ким эмэ эппитин ыпсаран-хопсорон, чиҥэтэн биэр, тылла кыбыт. ☉ Засвидетельствовать, подтвердить чьи-л. слова
Тоҕоостоох түгэннэргэ бэргэн өс хоһооннорун сытыы тылларынан ытаһалаан биэрэн, бэркэ ыпсаран-хопсорон, дьиэк биэрбэт гына саҥарар. П. Аввакумов
Билигин биһиги учуонайдар сабаҕалааһыннарын топонимика эрэбил чахчыларынан бигэргэтэн, ытаһалаан биэрэр кыахтаахпыт. Багдарыын Сүлбэ
«Доҕорбут Байбал үтүө киһи буоллаҕа», — ыаллара Бүөтүр Дуунньа эппитин ытаһалаан биэрдэ. ОоТС
◊ Ытаһалаан киир кэпс. — тугу эмэ икки аҥыы хайытан, кимэн киир. ☉ соотв. идти, двигаться клином
Баарсалар икки ардыларынан ытаһалаан киирэн баран, борохуот тоҥ күөнүнэн сүүрүгү өрө үтүрүйэн дьулурутан иһэр эбит. Амма Аччыгыйа
Ньиэмэс тааҥкалара тоҕо көтөн, ытаһалаан киирбиттэрэ. К. Симонов (тылб.)
△ Кыра хайаҕаһынан үс муннуктуу быыһылаан көһүн (хол., күн уотун этэргэ). ☉ Проникать, просачиваться сквозь что-л. клином (напр., о лучах солнца)
Былыт халыҥ халҕаһатын быыһынан күн уота ытаһалаан киирэн сандаарыччы тыган турара. «Чолбон»