арсай диэнтэн көстө түһүү. Адьарайым ааттааҕа Антах хайыһан Арсах гына түстэ, Сөпкө эттэ ээт диэн Сөбүлээтэ быһыылаах Тордохтоох ньуура Ньолох гына түстэ. П. Ойуунускай

ньолой диэнтэн көстө түһүү. [Бухатыыр] Тохто сылдьар Тордохтоох ньуура Ньолос гына түстэ. П. Ойуунускай. Ойуун баттаҕа бураллыар диэри баһын ньолос гыннарда. М. Доҕордуурап

томоон-имээн дойду фольк. — олус ыраах, чиэски, киэҥ-куоҥ дойду. ☉ Отдалённая обширная страна, местность
[Муос саа] Томоон-имээн дойду Тордохтоох туоһунан тордоммут. П. Ойуунускай

буол диэнтэн тиэт
көрүҥ. Тыыта, тумсунан-ойоҕоһунан буолбахтыы-буолбахтыы, үөскэ киирэн устан даллайан эрэр. Амма Аччыгыйа
[Абааһы бухатыырын] Тоҕус илии тордохтоох ньуура ньолохилэх буолбахтаата, Сэттэ илии кириэстээх иэдэһэ килбэх-илбэх гыммахтаата. ПЭК ОНЛЯ II

даҕ., фольк. Сымара; ыарахан, киппэ көрүҥнээх. ☉ Монолитный; тяжелый, каменный
Дьэбидик араҕас атыырдар Дьэбиннээх тиистэринэн Тиниктэһэ туралларын курдук Тимир дьиэһин хайалар Аалсан-анньыһан үүммүттэр эбит. П. Ойуунускай
[Улуутуйар Улуу Суорун оҕонньор] тордохтоох тимир дьиэһин сирэйэ ньолос гына түстэ уонна куорааннаах хаан далай ытыһынан бэркиһээн өттүгүн охсунна. «ХС»

айахтаа 3 диэн курдук
Албан-далбан ааккытыгар Айах тутар күммүт буолла, …… Аал уотунан айахтаан Аһатан эрэбит, Күөх уотунан күөмэйдээн Күндүлээн эрэбит! Саха нар. ыр. II
Аал уотунан айахтаатым Күөх уотунан күөмэйдээтим, Аһаан-сырҕаан туруҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
[Ырыаһыт] аал уотун аман ынах ардахтаах арыытынан, туҥуй ынах тордохтоох тунаҕынан, күөх уотунан күөмэйдиир. «Сахаада»

сыһ. Суп-суон, бөп-бөкүнүк буола (уой). ☉ До дебелости, округлости (располнеть)
[Бурҕаллай] Тутан көрбүтэ — Тордохтоох чохчойун сыыһын Тобус-толору Күскэччи уойбут Күһүҥҥү күөнэҕи Күөстэммит эбит! П. Тобуруокап
△ Иһиҥ төгүрүйэн тахсыар дылы (тот). ☉ Очень плотно, так, чтобы живот выпятился (наедаться)
Остуолга аата-ахса суох лэппиэскэ, арыы, баахыла элбэх эбит. Онтон иһэ ыларынан симиннэ, күскэччи тотто. Н. Түгүнүүрэп

даҕ., фольк. Уһаан ньолбойон, улаатан көстөр. ☉ Имеющий округло-продолговатый вид
[Бухатыыр] Тохто сылдьар кирдээх Тордохтоох ньоло хара ньуура Тимир аалыытын курдук Дьэбидис гына түстэ. П. Ойуунускай
[Олоҥхо сирэ] Ньуур сорҕото ньуурдаах Ньоло хара улуустардаах, Сирэй чиэппэрэ сирэйдээх Ньоло хара нэһилиэктэрдээх. Күннүк Уурастыырап

даҕ.
1. Ардыы турар, ардах түһэ турар. ☉ Дождливый; ненастный (день)
Биир ардахтаах боруҥуй киэһэ холумтаннарын таһыгар айдаара олордохторуна, Сэмэн оҕонньор таһырдьаттан унньулус гына түстэ. Амма Аччыгыйа
Таһырдьа, ардахтаах сиппэрэҥ күн буолан, хараҥа. Н. Лугинов
Биир сүрдээх ардахтаах күһүҥҥү күн суруйааччылар бырабылыанньабыт мунньаҕа буолла. «ХС»
2. Сотору-сотору ардыыр, тохтообокко кэлэн түһэ турар. ☉ Дождливый, с частыми дождями (лето, осень)
Быйыл ардахтаах дьыл буолара буолуо, кус түөһүн уҥуоҕа хааннаах. И. Гоголев
Быйыл саас хатыҥ уута элбэхтик сүүрдэ, онон быйыл улахан ардахтаах сайын буолуо. В. Протодьяконов
Быйыл ардахтаах, сылаас күһүн турдаҕына, эрдэ хаар ыга түһэн, кэнчээри үүнээйилэр ситэ хагдарыйбакка хаалбыттар. Амма Аччыгыйа
△ Өҥ, үүнүүлээх. ☉ Урожайный, плодоносный
Ардахтаах (өҥ) дьылга ый ортотунааҕы ардах ый эргэтинээҕи ардаҕы кытта холбостоҕуна, ол да курдук ый эргэтинээҕи ардах ый саҥатынааҕы ардаҕы кытта холбоһор. ВСС ППУОЯ
3. эргэр. Түүнүгүрбүт, түүнүктээх. ☉ Закисший, заплесневелый (о молочных продуктах); покрытый плесенью
Туҥуй ынах тордохтоох Тунаа маҥан тунаҕын, Аҕам анах ардахтаах Араҕас илгэ арыытын Холлоҕос иһит аайы Холобура суох куттулар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Айахтаах амсайбатах Ардахтаах ас үрдүн Айах туттубут. Саха фольк.

даҕ.
1. Кир биһиллибит, киртийбит, ырааһа суох. ☉ Грязный, запачканный, нечистый
[Уот Уһутаакы] Тоҕус илии кирдээх Тордохтоох ньоло хара ньуурдаах. П. Ойуунускай
Абдуркулла хара лаҕыыр кирдээх кыра куулу уолун иннигэр быраҕан биэрдэ. Эрилик Эристиин
Муоста кирдээх. Күндэ
2. Бороҥ өлбөөркөй, будулхай (өҥ туһунан). ☉ Мутный (по цвету)
Бу уу кирдээх. — [Халлаан] хараара лүҥкүрбүт кирдээх өҥнөөх. И. Гоголев
3. көсп. Куһаҕан, чиэһинэйэ суох, сиэри-майгыны утарар, быртах. ☉ Плохой, дурной, нечестный, безнравственный, грязный
Сыыһа саҥаны саҥарда, Кирдээх тылы киллэрдэ. С. Зверев
Ыпаачый уоруйах кирдээх дьайыгар ылларан …… хаайыыга олоро сырытта. М. Доҕордуурап
Кирдээх, чиэһинэйэ суох дьоннор …… аһары сытыы-хотуу, чабыламмыт буолааччылар. ПБН ОПТ
♦ Кирдээх атаххынан (тилэххинэн) тэбис — кими, тугу эмэ улаханнык атаҕастаа, алдьат-кээһэт. ☉ Унижать, подвергать поруганию кого-л., разрушать что-л. (букв. топтать грязными ногами)
Сардаана ыраас таптала, сырдык ыра санаата содур киһи кирдээх атаҕынан тэпсиллибитэ. С. Никифоров
[Гитлер сэриигэ] Омук-омук Куораттарын, Хонууларын Кирдээх тилэҕинэн Тэпсибит. А. Абаҕыыныскай. Кирдээх илиигин ук (уктар) — кимтэн, туохтан эмэ тугу эмэ уор. ☉ Обкрадывать кого-что-л. (букв. запускать куда-л. грязные руки)
[Маайыс:] Эн тоҕо холкуос үбүгэр кини кирдээх илиитин уктараҕын? С. Ефремов. Кирдээх илиилээх — уорар үгэстээх; аньыылаах. ☉ Имеющий привычку воровать; грешный (букв. с грязными руками)
[Дойдубут] Кэрэтин ыһыаҕар Киллэримэҥ бука диэн Кирдээх илиилээҕи. С. Данилов. Кирдээх киһи — өлбүттээх кэргэнтэн сылдьар киһи. ☉ Человек, в семье которого кто-л. умер. Кирдээх киһи муҥхаҕа сырыттаҕына, балык булда ханнан хаалыан сөп үһү. Кирдээх суоллаах — куһаҕан, омсо-лоох, түктэри майгылаах-сигилилээх. ☉ Скверного поведения, порочный, безнравственный. Бу киһи кирдээх суоллаах