тордуохтаа диэнтэн х-ччы аата
Сөдүөрэ от тордуохтааччы буолла. И. Сысолятин

тордуохтас диэнтэн хай
аата. Тордуохтаһыы туһунан өйдөөмүнэ даҕаны олоробун. Р. Баҕатаайыскай

тордуохтаа диэнтэн холб. туһ. Уол ийэтигэр от тордуохтаһар
Хайаан да тордуохтастахпытына, утары эттэхпитинэ сатанар. Г. Васильев
Билиммэккэ чирэстэһэ, тордуохтаһа сылдьыбыта. ФЕВ УТУ

сыһ. Иһин диэки тордуохтуу токуруйа (тарт, бар — тарбах туһунан). ☉ Так, чтобы скрючились, искривились (о пальцах)
Тарбахпыт уҥуоҕа такырыччы тардан, Дьыбыр хара тыҥырахпыт Дылба хара ытыспытын Дьөлүтэ үүнүөхтэрэ. П. Ойуунускай
Оҕонньоттор дорооболоһон такырыччы хаппыт тарбахтаах хатырбыт илиилэрин ууннулар. А. Кривошапкин (тылб.)

туохт.
1. Уоһуҥ иһигэр ботугураан саҥара сырыт. ☉ Бормотать про себя
Бары омук тылын билэр Баллыгыраан оҕонньор баар үһү (тааб.: ой дуораана). Онтон, тордуохтаабыт отун үрдүгэр олорон эрэн, табахтыы-табахтыы икки киһи курдук, бэйэтин кытта кэпсэтэн баллыгыраан барда. Суорун Омоллоон
△ Солуута суоҕу элбэхтик саҥар. ☉ Болтать языком, пустословить
Кини чугаһаан иһэн, уоһун иһигэр баллыгыраан үөхсэ-үөхсэ, тэлиэсбылаас дайбаабыт Антипины көрбүтэ. Софр. Данилов
Оҕонньор эмээхсинин тардыалыы-тардыалыы тохтоло суох саҥаран баллыгыраата. Болот Боотур
2. Ыалдьан түлэкэдийэн туох да сибээһэ суох, киһи өйдөөбөт гына саҥар, үлүгүнэй. ☉ Будучи в забытьи говорить несвязно, бредить
[Мэхээчээн] аанньа аһаабат, куһаҕаннык утуйар, түүнү быһа баллыгыраан тахсар, дьүдьэйэн хараҕа биилэнэн барда. В. Протодьяконов
Кыым [киһи аата] түлэй-балай буолар. Тугу эрэ улаханнык сахалыы баллыгырыыр, эмиэ да нууччалыы үөхсэн ылаттыыр. С. Никифоров
Петяны аһата түһээри, хаста да уһугуннара сатаата да, уол тугу эрэ баллыгырыыр буолан баран, уһуктубат. Л. Толстой (тылб.)

туохт.
1. Тарбаҕы тордуохтуу тутан ылсан баран тардыс (саха спортивнай оонньуута). ☉ Перетягивать друг друга, сцепившись согнутыми пальцами (обычно средним, указательным — якутская спортивная игра)
[Николай Николаевич] кэнэн үйэҕэ төрөөбүт буолан, улууһун түһүлгэтигэр тустубатах, арай тарбаҕынан көхөлөһөн уонна мас тардыһан кими да киһилээбэт этэ дэһэллэр. Хапсаҕай
2. көсп., кэпс. Туохтан эрэ баайсан тур (үксүгэр тылтан, туох эрэ солуута суохтан). ☉ Придираться, цепляться к словам, препираться, ругаться, не находя общего языка (обычно из-за пустяка)
[Кинээспит] тугунан эрэ баайсан, көхөлөһөн куорат суутунан эргитэн биһиги ходуһабытын былдьыырга уураах таһаартарбыта. И. Гоголев
Хас үлэһит биирдии тылыгар көхөлөһөн, бүтүн оройуон үрдүнэн анабыл мунньахтар ыытыллан истэхтэринэ олус наһаа буолар ини. С. Васильев
Тыый, бу оҕонньор туох буолла, хайдах көхөлөһөн хаалла? Н. Заболоцкай

аат.
1. Күөгү быатыгар баайыллар уонна онно мэҥиэ иҥиннэриллэр синньигэс тордуохтуҥу тимир. ☉ Крючок для удочки
Ол иһин бу мин улахан күрүчүөктэри ыллым. Чэ, хата, ыстаныах. Киэһэ үрэх төрдүгэр кулуһун оттон тигинэтиэхпит. И. Семенов. Кальмардары илимнээн уонна күөгүлээн туталлар, күөгүгэ мэҥиэ быһыытынан элбэх күрүчүөктээх аналлаах блесналары тутталлар. ББЕ З
2. Аан хатыыра. ☉ Дверной крючок
Чочумча буолан баран күрүчүөк төлөрүйэн халыр гынна. Софр. Данилов
Арааһа атаҕын тыаһын истибит — күүлэ ааныгар тиийбитигэр, Сардаана утары тахсан күрүчүөгү аһа охсон биэрдэ. Болот Боотур
Дьиэлээх тойон бэрт чэпчэкитик ойон туран, ким тоҥсуйарын ыйыта да барбакка, аан күрүчүөктэрин төлүтэ аста. Н. Павлов
3. Тугу эмэ ыйыырга аналлаах тордуохтуҥу төбөлөөх көхө тимир. ☉ Железный крюк, стержень с загнутым концом, используемый как вешалка
Эти улахан куһуоктарынан бэйэ-бэйэлэригэр сыстыспат гына үөһэттэн күрүчүөктэргэ ыйыталыахха сөп. ДьСИи
Куриль хайдах эрэ күрүчүөгүнэн агдатыттан хатаан, аргыга ыйаппыт курдук буолла. С. Курилов (тылб.)
Туннель аанын үрдүгэр дьэбидийэн хаалбыт күрүчүөккэ банаар ыйанан турара. Н. Островскай (тылб.)
4. Тимэх оннугар туттуллар, биэтилэҕэ иилиллэр тордуохтуу төбөлөөх кыра тимир оҥоһук. ☉ Крючок-застежка
[Сэмэн] сонун күрүчүөктэрин төлөрүтэлээтэ, нэлэккэйдэннэ уонна сынньана турда. Н. Якутскай
«Даа, быһаарыллан бүттэҕэ», — диэтэ Таня курус соҕустук уонна синиэлин үөһээ күрүчүөгүн төлөрүттэ. К. Симонов (тылб.)
5. Синньигэс тордуохтуҥу көхөлөөх (таҥаһы өрөргө аналлаах) тимир. ☉ Крючок для вязания. Таҥас баайар күрүчүөккүн уларыс

туохт.
1. Былыттан хаар сөҥүү буолан түс. ☉ Идти, падать, выпадать (о снеге), снежить
Өрүс баһыгар хаардаата быһыылаах, хаас хойуутук киирбитэ хаһыс да күнэ буолла. В. Иванов
Халлаан арыт чуумпуруоҕунан чуумпуран, хаардаан намылытар. Э. Соколов
Күһүн сир тоҥуор диэри ардаабакка хаардаатаҕына, сир хайаҕастарынан сылаас тахсан, кырыа эбиллэн хаар халыҥыыр. КМП ДьБ
2. Туох эмэ хаарын, кырыатын ыраастаа. ☉ Очищать что-л. от снега, счищать снег с чего-л.
Халлаан суһуктуйа сырдыыта холкуостаахтар тус-туспа хайдыһан үлэлээн, дулҕаны хаардыыхаардыы хайыта сынньан бардылар. М. Доҕордуурап
Хамхаадай тумуһун үрдүнээҕи чаллах тииккэ уйалаах, сыл аайы кэлэр кырдьаҕас хотой хайыы-үйэ уйатын хаардаан барбыт. И. Федосеев
Бастаан кэбиһиилээх отун хаардаабыта, онтон тордуохтаабыта. «Чолбон»
3. Утаҕын ханнараары хаары сиир, хабыалыыр (сылгыны этэргэ). ☉ Копать, хватать мордой и есть снег, утоляя жажду (о лошади)
Кураанах отунан аһыыр ат, хаардаан сиэбэт гына, аһатыах иннинэ уулатыытын кыайыахха наада. ОМГ ЭСС
Сорох дьыл уу барыта тоҥон хаалар, онон сылгы уулаабат, хаардаан сиэн, хаар суох буолар. Сылгыһыт с. Эрдэ төрөөбүт кулунуҥ өссө оту сииригэр хаардыыр буолар, оннооҕор хаары хаһан көрөөччү. АНП ССХТ
♦ Өтөхтөрүн хаардаабыт көр өтөх
Бэл, үлэтигэр тардылыннаҕына: «Өтөхтөргүн хаардаабытыҥ буолаарай?» — диэн муннукка ыкпытынан барара. ТТК

I
көр баайсыс
Ньукуу атыыһыт тыыннааҕа буоллар, билигин Хабырыыһы элбэхтик сордуох-муҥнуох этэ. Баҕар сымыйанан бааһан, бассабыыктарын барыларын хараарда сатыах этэ. И. Гоголев
Сэрииттэн сыккырыыр тыына эрэ эргиллибит киһини бааһан, хаайа-сууттуу турбуттара баар! «ХС»
II
аат.
1. Тас дьайыыттан тыынар тыыннаах (хол., киһи, сүөһү) этэ дьиэгириитэ, алдьаныыта, илдьирийиитэ. ☉ Повреждение от какого-л. внешнего воздействия, рана, ранение (напр., на теле кого-л.)
Кини тоҕо эрэ бааска күл үчүгэйин дакаастыан баҕарда. Амма Аччыгыйа
Иитиллибит алааһым эмтээх салгынынан тыынабын, Өлүөнэм эмтээх уутунан Бааспын оһорунабын. Т. Сметанин
Ол кэмҥэ кыысчаан бааһын хам тикпиттэрэ, онуоха кырачаан Халерхаа ытыы сатаан баран, сэниэтэ эстэн утуйан хаалбыта. С. Курилов (тылб.)
2. көсп. Кыра алдьаныы, дьукку барыы (хол., үүнэн турар мас тас өттө). ☉ Небольшое повреждение, порча чего-л. (напр., на коре деревьев)
Тииттэргэ снаряд оскуолката тоҕута көппүт баастарыттан, симэһиннээх харах уутун курдук, араҕас сымала бычылыйа түстэ. Т. Сметанин
3. көсп. Алдьаныы-кээһэнии (хол., сэрииттэн). ☉ Разруха, разрушение (напр., от войны)
Аҕа дойду сэриитин күчүмэҕэй дьыллара, бааһы оһорунар иһин күргүөмнээх үлэ сыллара ааспыттара. «Кыым». Харьков билигин ньиэмэстэр хаалларбыт баастарын оһорунар. Саллааттар с. 1967
Сэрии бүтэн, Чуумпу Дон уолаттарын көрсүбүтэ, Сэрии сиикэй бааһа оһон, Олох-дьаһах көммүтэ. И. Артамонов
4. көсп. Санааҕа эриттэрии, дууһа муҥнаныыта, ыар санааҕа ылларыы. ☉ Душевное страдание, мучение
Хамначчыттар, дьадаҥылар сүрэхтэригэр-быардарыгар саас үйэ тухары дьөлө иҥэн ааллара сылдьыбыт баастарын таба этитэн, сэргэхсийэн истилэр. М. Доҕордуурап
Хотуур уһуйбут уһуга Куруук көстө сылдьар этэ. Оннук дууһаҥ ыалдьар бааһа Суол хаалларан чэрдийбитэ. Р. Баҕатаайыскай
Мин буойун сахабын. Олох, дьон өстөөҕүн Мин сүүстэ көрсөммүн Босхоҥноон буолбатах, Баас ылан сытабын. С. Данилов
тюрк. бааш, баш, паш
♦ Оспот баас – өйгө-санааҕа иҥэ сылдьар умнуллубат баас. ☉ Незаживающая душевная рана
Хаһан да ааспат ахтылҕан, хаһан да оспот баас. П. Ойуунускай
Ол сыл элбэх оспот бааһы Хаалларбыт сүрэх аайы. И. Гоголев. Сүрэх бааһа – өйгө-санааҕа кытаанахтык иҥэ сылдьан аалар ыар санаа. ☉ Постоянные душевные боли, страдания
Киһи сүрэҕин бааһын бириэмэ эрэ оһорор диэн ханна эрэ аахпытын өйдөөн кэллэ. Л. Попов
Ол барыта сүрэх бааһа буолбута. В. Протодьяконов
Сүрэх баастаах киһини долгутан кэбиспититтэн кэмсинэн, уоскутар быһыынан тыл кыбытта. С. Никифоров. Эргэ бааһын таарый (тарбаа) – урут туох эмэ өйсанаа, эт-хаан эрэйэ буола сылдьыбытын санат, өйдөт. ☉ Задевать за живое (соотв. наступить на мозоль)
Биһиги курдук, Аҕа дойду Улуу сэриитин уотун ортотунан ааспыт аҕам саастаах дьоҥҥо, ити барыта эргэ бааспытын тарбыыр. «Кыым»
Чэ, түксү. Эрэйдээх бэйэтэ да сөп буола сылдьар. Бааһын тарбаама. «ХС»
◊ Баас онно – баас үтүөрэн чэрдийбитэ. ☉ Рубец (след от зажившей раны)
Онуоха хатыҥыр саннын уҥуоҕуттан курданарыгар диэри таҥнары субуллан баран тордуохтуу туора тардыллыбыт баас онно көстө түстэ. Амма Аччыгыйа
Хоонньоспут түүннэригэр эр киһи кэргэнин этигэр чэрдийэ оспут баас оннун көрбүт. С. Курилов (тылб.)
Этэ бүттэтэ суох чэр, баас онно дииллэрин истэрбит. «ХС». Баас чэрэ – баас оспут онно. ☉ Шрам
Баастарын чэрин дьон ытыктыы одуулаһар, бойобуой мэтээллэрин үрүҥ көмүс лыҥкырыгар эдэр ыччат ымсыырар. И. Гоголев. Ойбон баас – улахан, дириҥ баас. ☉ Большая глубокая рана
Уоттаах-күүстээх охсуһуу Уурайбытын кэнниттэн Ойбон бааһы оһоруу Оппуоһугар турдубут. Саха нар. ыр. III
Умайаллара ойуур тыалар, Хоргуйар аччык куртахтар, Умайаллара ойбон баастар, Тиип ыарыыга охтубуттар. Эллэй. Өлөр баас – тыынар тыыннааҕы күн сириттэн сүтэрэр баас. ☉ Смертельная рана
Өтөр-өтөр өлөр баастан Өрүөл сүрэх кыланара, Хара кынат кыламантан Харах уута сууллара. И. Гоголев. Сиикэй баас – аһаҕас, хахтамматах, хаан оҕуолуу сылдьар баас. ☉ Открытая рана
Халтаһата бараммыт Хаан ириҥэ харахтаммыт, Тимир сааҕа тэһитэ сиэн Тириитэ бараммыт, Сиикэй баас буолбут. П. Ойуунускай
Атаҕын сиикэй бааһа дьаралыйан, [эһэ] туох баар этиттэн-хааныттан барытыттан тардыстан сылдьара. И. Федосеев. Сүрэх бааһа – сүрэх ыарыыта. ☉ Боли в сердце, болезнь сердца
Кардиограмма тыла тыйыс, Бардам: «Сүрэҕиҥ баастаах!» – диир, «Бар! Дьоҥҥунуун бырастыылас, Сүрэх бааһа оспот!» – диир. С. Данилов
«Олох кэрэ»– диэн ордоотуур судургу, Ол кэрэ туһугар охсуһар уустук, Сүрэҕим баастара – мин чулуу уордьаннарым. И. Гоголев. Сырҕан баас – өр кэмҥэ ыалдьар, үтүөрэн биэрбэт улахан баас. ☉ Незаживающая большая рана
[Аҕаҥ] Аармыйаҕа биэс сыл сылдьан баран Эргиллэн кэлбитэ, үлэ үөһүгэр түспүтэ, Сырҕан баастара аһылланнар, Эрэйдэнэн өлөөхтөөбүтэ. И. Гоголев. Чэр <эргэ> баас – үтүөрэн онно эрэ хаалбыт баас. ☉ Зажившая рана, от которой остались лишь следы
Уллуҥах чэр бааһын бэргэтэн Ыарыытын уйбакка ытыыра, Бу иһэн эрэйин эргитэн Элбэҕи иһигэр саныыра. Эрилик Эристиин
Түүн ынчыктыыр эргэ бааһын Дьарҕата арыт көбөн, Санаата эдэр сааһын, Кыһыл саллаат буолбутун. И. Гоголев
III
1. аат., муус.
1. Эр киһи саамай суон куолаһа. ☉ Самый низкий мужской голос, бас
Иван Степанов бааһынан ыллыыр. АҮ
2. Оннук куоластаах ырыаһыт. ☉ Певец с таким голосом
Көрдөһөбүн, баастар уонна сопранолар актыыбынайдык ыллааҥ, дорҕоонноохтук, астыктык. АҮ
2. даҕ. суолт. Сөҥ тыастаах хойуу дорҕоонноох (хол., муусука инструмена). ☉ Низкий по звуку, басовый (напр., музыкальный инструмент)
Конструктор Шошин салалтатынан баас чороон, контрабас кытыйа, дьөлөркөй күпсүүр инструмены оҥордубут. «Кыым»