карт, бубны || бубновый; буугунай тойоно бубновый король; буугунай тууһа бубновый туз; буугунайынан түс = ходить с бубен.

I карт. сильная карта в игре (туз и десятка).
II яма под столб; остуойката хас = копать яму под столб.

I червь, червяк; балык чиэрбэҕэ хабар рыба клюёт на червя.
II карт, черви || червонный, червовый; чиэрбэ тууһа червонный туз.

I 1) соль || соляной; аһанар туус пищевая соль; туус кыырпаҕа кристаллы соли; туус хостооһуна добыча соли; туус суурадаһына соляной раствор; 2) перен. острота; насмешка; тыл тууһа язвительность слов; тумсун тууһун , айаҕын абатын! что за ядовитая насмешка!
II карт. туз; бугунай тууһа бубновый туз.

шлюпка оҥочо, шлюпка (илии эрдии-лээх эбэтэр мотуордаах оночо. Кыра суудунаттан кээмэйэ кыратынан уонна паалыбата суорунаи уратылаах. Араастара: баркаас, катер, вельбот, ял, туз о. д. а.)

аат., түөлбэ. Хотоол; хаспах. ☉ Ложбина; пещера
Кинилэр билэр дьиэлэрэ Туз-Булакка буор ыыспа уонна бу куоракка хайа оҥхоло манна туохтарынан да маарыннаабат эбиттэр. Эрилик Эристиин
«Мир» трубка диэн ааттанар киэҥ оҥхол дьиэҕэ маарынныыр обогатительнай баабырыка Мирнэйи үрдүнэн өҥөйөн турар. Л. Попов
△ Кыра оҥхой. ☉ Небольшая яма
Өлбүт оҕо түһэрин кытары Өлөксөөс кырааската өрүһүлтэтэ суох барда, сыппыт сирэ халыйан оҥхол туолла. Н. Түгүнүүрэп

дьөһ. Абстрактнай өйдөбүллээх миэстэ сыһыатын көрдөрөр, хайааһын предмет алын өттүгэр буоларын эбэтэр туһаайылларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая абстрактно-пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, под которым совершается действие или под которое оно направлено
Өстөөх атаҕын анныгар тэпсиллэн сытааччы сүүһүнэн, тыһыынчанан дьоннор кинини күүппүттэрэ өр буолла. Т. Сметанин
Үйэбитин куттал анныгар моҥоон эрэбит. А. Сыромятникова
Туз-Булак Орунбаевтар курдук ыччаттара, урут хоргуйан өлөөрү Муссерен кымньыытын анныгар сыппыт буоллахтарына, билигин атын ыччаттар. Эрилик Эристиин

I
аат., хаарты. Хаарты оонньуутугар күүстээх хаарты: уон харах, туус. ☉ Стойка, сильная карта в игре: туз и десятка. Толору куоһур остуойканы мустум
II
аат.
1. Ампаар иһигэр мээккэ бурдугу кутар устуруустаах хаптаһынынан ыпсаран оҥоһуллубут дьааһыктар. ☉ Закром
Ампаарга остуойка дьааһыгар, Быһыыта, тыһыынча буут киирбит. Эрилик Эристиин
Остуойкалаах бурдук, ампаар, Чабычах, дьааһык, сылабаар Бааллар, туох да тыытыллыбатах. Дьуон Дьаҥылы
2. Остуолба үүтэ. ☉ Яма под столб. Остуойката хас
□ Баайдары үлэнэн көлүйэн Ыарахан таһаҕас тастарар
Толооҥҥо оскуола тэрийэн, Остуойка дьааматын хастарар. Эрилик Эристиин
Чэйиҥ, дириҥ остуойката хаһыахха, Маста суоруохха, акылаатта ууруохха. С. Васильев

I
аат.
1. Аска кутуллар аһыы амтаннаах бып-бытархай үрүҥ өҥнөөх тума. ☉ Соль. Күөскэр тууста кут
□ Тууһа суох да аһыы баар үһү (тааб.: табах)
Ынаҕын уоскутаары, бэйэтэ да уоскуйа таарыйа ынаҕар туус ытыһан аҕалан сиэттэ. В. Яковлев
Оччоҕо... Оччоҕо, доҕочуок, Олоххо, үлэҕэ таптал суох. Барыта, барыта болооччу, Тууһа суох ас курдук буолааччы. С. Данилов
2. хим. Кислота водородун оннугар металл холбоспутуттан үөскүүр бэссэстибэ. ☉ Вещество, в котором водород кислоты замещён металлом, соль (минеральные соли). Калий тууһа
□ Металл аатамнарыттан уонна кислота тобохторуттан оҥоһуллубут молекулалардаах уустук бэссэстибэни туус диэн ааттанар. КДМ Х
Сир анныттан уруудалары уонна туустары хостууллар. КЗА АҮө
Аһыыр аска белок, сыа, углевод, битэмииннэр, минеральнай туустар (микроэлеменнэр) ситэри баар буолуохтаахтар. ППА БЭССЭ
♦ Айаҕын абатын (тумсун тууһун) көр айах I
[Алтан Садаҕа:] Айыы-хаан оҕолоро Киһиргэстэрэ диибин диэн Кимнээҕэр ордук, Тумсуларын тууһа Туохтааҕар да ордук, Айахтарын абата Атын үлүгэр... П. Ойуунускай
Бу баранаактар айахтарын абатын, тумсуларын тууһун истиҥ эрэ, киһини арааска балыйардаахтар, баҕастаахтар. Н. Заболоцкай. Харах уутун тууһа калька. — кыһалҕа, ыар санаа баттыга. ☉ Горечь слёз
Харах уутун тууһунан тураҥыран Эрбэһин отунан сабыллыбыт, Туруйа түспэт тумарата буолбут Туруу бараан дойдубут Кэмэ биллибэт кэтит таһаатын Кэхтэри билбэт кэскилинэн туруктаатыҥ. А. Абаҕыыныскай
Чуучугуруур туус тумус көр чуучугураа. Чуучугуруур туус тумус Хомпоруун Хотой баай Тойон оҕонньор аҕалаах. Күннүк Уурастыырап
◊ Туус иһитэ — туус кутан остуолга уурар иһит. ☉ Небольшой сосуд для соли, подаваемый к столу, солонка. Туус иһитинэ аҕал эрэ. Туус собуота — айылҕа тууһун аһылыкка туттуллар гына оҥорон таһаарар собуот. ☉ Завод для переработки соли
Кэмпэндээйитээҕи туус собуота Саха сирин бүтүннүүтүн кэриэтэ тууһунан хааччыйар. И. Данилов
Хаар (куба, муус, туус) маҥан көр маҥан. Туус маҥан таҥастаах дьахтар кэллэ, ити кимий? А. Софронов
Антах, халдьаайы үрдүгэр, үс туус маҥан ураһа көстөр. Суорун Омоллоон
Туус маҥан атынан Манчаары көтүтэр. Уол оҕо охтума, Аккыттан сууллума. Т. Сметанин
др.-тюрк. туз, тюрк. туз, дуз
II
аат., хаарты. Хаарты саамай улахан хараҕа (хаартыга соҕотох хараҕынан бэлиэтэнэр). ☉ Старшая в масти игральная карта с одним очком посредине, туз. Чиэрбэ тууһа. Туора тууһа
♦ Туус куоһур буол — туох эмэ мөккүөргэ, куотуһууга ордук сүүйүүлээх күүс буол. ☉ Служить наиболее сильным аргументом, козырным тузом в чём-л. (споре, соревновании)
Бырайыакпыт сүрүн уратыта — экэниэмийэлээһин — биһиги туус куоһурбут. Н. Лугинов. (Туус) куоһур тутун — тугунан эмэ өҥнөн, киһиргии тутун. ☉ Выставлять что-л. напоказ, хвастаться чем-л., козырять. Соҕуруу баран кэлбитинэн туус куоһур туттар

I 1. поперечник || поперечный; бу күөл туората биэс биэрэстэ это озеро в поперечнике пять километров; алаас туората ширина аласа; дьиэ туора өһүөтэ поперечная балка дома; туора үрэх приток; 2. нареч. 1) поперёк; оҕуһу туора миин = садиться на быка поперёк; туора түс = падать поперёк; туора тут= держать что-л. поперёк; 2) в стороне, в отдалении || в сторону; туора тур = стоять в стороне; туора ой= отпрыгнуть в сторону; 3. перен. посторонний, чужой; туора дьон чужие люди; туора киһи көмөтө помощь постороннего человека # туора быһыылан = проявлять грубость; грубо нарушать общепринятый порядок; туора көр = возненавидеть; туора күрдьэх большая деревянная лопата (к-рой сгребают снег); туора кэмэлдьи дурной характер; дурные привычки; туора санаа задние мысли; туора тот= пресытиться жизнью; туораттан со стороны; туораттан киир = вмешиваться в чужие дела; туора түс = противиться чему-л.
II трёфа; трефы || трефовый; туора уон хараҕа десятка треф; туора тууһа трефовый туз.