көр дуулаҕа II
Туораах да саҕа буолларбын дуул оҕуһу дьулатабын (тааб.: тигээйи). Хайыкы эбэ хотун саамай дуул, улахан мастарын талан кэрдибитим. Н. Босиков
Айбыт айыыларым, ииппит эйиэхситтэрим тоҕус тулааһыннаах тимир дуулбун кэтэртилэр. ХИА КОВО

туохт. Көҥү баран ойдон, тохтон түс. ☉ Отваливаться, отпадать (кусками); разрушаться
Дьиэ сорох сирдэринэн сыбаҕа көҥүрүттэн түспүт этэ. Л. Попов
Суураллаахтыы турар дуу Суоһар хайа тулалаах, Көҥүрүттэ турар дуу Күбэй хайа бүүрүктээх Чочуллубут таас хайа Тулааһыннаах ойоҕостоох. С. Зверев
Сир сиҥнэн, көҥүрүттэн иһэрэ. Д. Апросимов

даҕ. Хамсаан да көрбөт, олус бөҕө. ☉ Очень крепкий, прочный, долговечный
Манна сиэмэн тааһы хайаны кытта холбоон биир тулхадыйбат кэлимсэ оҥорор курдук, бу тутуу норуоттар доҕордоһууларын кытаанахтык бөҕөргөтөр эбит. Суорун Омоллоон
Миимээн баччааҥҥа диэри Бүлүү эбэ хотун тулхадыйбат туруук таас хайаларын хамсатар сүдү күүс аан дойдуга баар буолуо дии санаабат этэ. И. Данилов. Манна баар …… Тулхадыйбат остоолболуу Турар толуу киил тиитим. Хоһоон т.
♦ Тулхадыйбат (туллаҥнаабат, туллубат) тулааһын көр тулааһын
Биһиги Россия тулхадыйбат тулааһыннаах …… улуу судаарыстыба буолан туругура турарыгар баҕарабыт. Софр. Данилов

тыаһы үт. туохт.
1. Туох эмэ киэҥ иһигэр угуллубут мал охсулларын курдук тыаһаа. ☉ Издавать, производить дробный стучащий или брякающий звук, стучать, брякать, биться (о небольшом твёрдом предмете, помещённом в какое-л. просторное вместилище)
Оҕо киһи Тоҥмутун умунна, Тойон сүрэҕэ Толугуруу мөҕүстэ. А. Софронов
[Бурҕаллай] турда турбутунан Тубус-туруору түһэн Толугуруу турда. П. Тобуруокап
[Дабдакыс:] Туос тордукаҕа Чохуну бырахпыт курдук Толугуруур тыас Туочуна баар. «ХС»
2. Босхо баран холкутаа, хамсыы сылдьар буол. ☉ Свободно болтаться, качаться. Тоһоҕо толугураан хаалбыт
□ [Дьиэлэрин] Толугураабатах тоҕус уон тутуура Толугуруу охсулунна. П. Ойуунускай
[Кулун Куллустуур дьиэтэ] Толугуруо диэн Тоҕус уон Тоҥ тиит Тулааһыннаах эбит. ТТИГ КХКК
3. көсп. Бэйэҕин нус бааччы сананыма, соҕотохсуй, тэһииркээ (хол., аһара киэҥ сиргэ сылдьар киһи, сүөһү, кыыл туһунан). ☉ Чувствовать себя неуютно, одиноко (в какой-л. чужой местности)
Мин соҕотоҕун ханна толугуруу сылдьыахпыный. Суорун Омоллоон
Тулаайах кыыс киэҥ туундараҕа суос-соҕотох толугуруу сүүрбүтэ. А. Сыромятникова
ср. кирг. толго ‘крутить, вертеть, вращать; подкручивать’

1. туллай I диэнтэн б. тэҥ көстүү. Кураан күннэргэ хотуур маһа сахсайар, сигэтэ бысталанан тимирэ туллаҥнаан ыһыллыан сөп. С. Маисов
   Киэҥ, туллаҥныы сылдьар бачыыҥка тылын ис өттүгэр поролуон куһуоччугун сыһыардахха киһи атаҕар туллаҥнаабат гына ыксары буолан баран, сымнаҕастык сытыа. ДьХ
2. көсп. Кыратык уларыйан, саараан, энчирээн ыл (үксүгэр буолб. ф-ҕа тутлар). ☉ Сомневаться, колебаться (обычно употр. в отриц. ф.)
   [Төрөппүттэр] дьону-сэргэни эрэнэр үтүө санаалара туллаҥнаан ылбатаҕа. С. Руфов. Маннык хорсун санааны, туллаҥнаабат тулууру Хантан ыллым бу соһуччу? Хоһоон т.
   ♦ Туллаҥнаабат тутаах — туллар тутаах диэн курдук (көр тулун)
   Хотугу халлаан туллаҥнаабат тутааҕа Хотугу сулус чоҕулуйа уоттанна. Саха фольк. Тулхадыйбат (туллаҥнаабат, туллубат) тулааһын көр тулааһын. Үүнэр үйэҕэ үрдүк сайдыылаах киһи уонна кининэн салаллар тэрилтэлэр эрэ чиҥ тирэхтээх, туллаҥнаабат тулааһыннаах буолуохтара сэрэйиллэр. «Чолбон»

I
туохт.
1. Туох эмэ кытаанах кэлимсэни уһуктааҕынан анньыталаан бытарыт, кыралаа. ☉ Откалывать, скалывать что-л. твердое мелкими кусочками, дробить
Күөлтэн солуурчаххар мууста көйөн таһаар. И. Никифоров
Дьэдьэн булкаастаах тоҥ чохоону саха быһаҕынан көйөн лөһүргэттэ. Р. Баҕатаайыскай
△ Ойбон түгэҕин анньыынан алларан кэҥэт. ☉ Расширять прорубь книзу ударами пешни
Сэбирдэх [киһи аата] ойбонун түгэҕин кэҥэтэ көйөн буллугунайда. Амма Аччыгыйа
2. Иһиттэн тарҕанан эбии сиэ, ордук сэтэрэн дириҥээн, кэҥээн бар (ириҥэриини, бааһы этэргэ). ☉ Воспалиться, нагноиться, нарывать (о ране)
Уһаатаҕын аайы кини [ыарыы], Ыллар-ылан, олохсуйан, Улам көйөн, бэргээн иһэр. Күннүк Уурастыырап
Ириҥэ көйбүт сирин кураанах баатанан кичэйэн ыраастыыр. «Кыым»
Бааһы көйүөн иннинэ эмтиир сотору кэминэн оһорор. «Кыым»
II
1. даҕ.
1. Үгүс ахсааннаах, элбэх, дэлэй. ☉ Имеющийся в большом количестве, многочисленный, обильный. Таас куорат көй уота Күндээрэн көһүннэ. М. Ефимов
Көй бултаах ойууру буламмын, Күһүҥҥэ хаһаанан кэбистим. Күннүк Уурастыырап
2. кэпс. Хойуутук бөлөхтөөн тоҕуоруспут, мунньустубут (үксүгэр дьон туһунан). ☉ Собравшиеся кучкой, толпой (чаще о людях)
Көй дьон ортотуттан ким эрэ сөҥ куолаһа көбдьүөрдэ. А. Сыромятникова
Көй ынах үөрэ хойуу талах быыһыттан утары сырсан тахсан кэллилэр. Н. Заболоцкай
Көй чыычаах ырыата. В. Протодьяконов
Суут дьиэтин таһыгар көй дьон аалыҥнаһа сылдьаллара. М. Горькай (тылб.)
3. Киһиэхэ биллэр хойуу (салгын, сөҥүү туһунан). ☉ Густой, сгущенный, плотный, настоявшийся (о воздухе, атмосферных осадках)
Көй туман Сарсыарда күөх быраан Кэтэҕэр Күрэнэн түһүүтэ, Унньуктаах Айаҥҥа тураргыт. М. Ефимов
Көй салгыҥҥа күөрэгэй көччүйэр. И. Данилов
Хонуу көй сиигин кэһэбин. «ХС»
4. эргэр. Сытыы биилээх, уһуктаах, хотоойу (сэриилэһэр, туттар сэп туһунан). ☉ Хорошо режущий или колющий, острый (о холодном оружии или режущем инструменте)
Кылбаҥнаһан көһүннүлэр кырыктаах көй үҥүүлэр. М. Ефимов
Көй хотуур кылбаҥнаан баартыттан От бэрдэ күрдьүктүү күрдьүллэр. Р. Баҕатаайыскай
2. сыһ. суолт. Муҥура суох, наһаа, олус (тугу эмэ күүһүрдэн этэргэ тутлар). ☉ Особенно, исключительно, очень (усиливает значение признака)
Кэҕэһэлээх кэпсээним Киэһэ-сарсыарда дьыбарга Көй чуор кулгаахпынан Кэпсээн ааһар буолла. А. Софронов
Добун халлаан көй хара хараҥатынан күөйэ-хаайа түһэн сабаары гынар... Суорун Омоллоон
Халлааҥҥа көй элбэх сулустар дьиримнэһэллэр. БИ СТ
◊ Көй баас — ириҥэлээх, дьөлө сиэбит аһаҕас баас. ☉ Гнойная, глубокая, открытая рана, язва
Көй бааһа чабырҕаан Уҥуоҕа, сүрэҕэ кыйара. С. Васильев
Көй бааһын эмтиирбит наада буолбут. М. Джалиль (тылб.). Көй бараан фольк. — 1) киэҥ-куоҥ, киэҥ уораҕайдаах (үксүгэр дьиэ туһунан). ☉ Просторный, обширный (обычно о жилище)
Көй бараан уйабытын көрөн таҕыс. Амма Аччыгыйа
Көй бараан уорукка көтөн түспүттэрэ биир олус бөдөҥ, олус улахан бухатыыр киэптээх киһи, аал уотугар аргынньахтаан, туоллан олороро. Далан
Оҕобутун көмүс уйалыахпыт, көй бараан дьиэлиэхпит. М. Доҕордуурап; 2) баай, барҕа, дэлэгэй. ☉ Богатый, изобильный
Көй бараан олох. — Роза сибэккилэр Көй бараан айылҕа Киэргэлэ буоланнар Минньигэс ахханнык Мичээрдии тураллар. Эллэй; 3) эймэҥнэс элбэх. ☉ Многочисленный (видимо-невидимо кого-чего-л.)
Көмүстээх арҕастаах көй бараан долгуттар, Көрүүй даа, бу Лена. Мин дьолум, тапталым, барыта манна баар. Мин кэллим. Бу Лена. Т. Сметанин. Көй киин үрд., эргэр. — 1) ханнык эмэ сир саамай киинэ; туох эмэ эргийэр киинэ. ☉ Самая середина, сердцевина (земли), центр чего-л.
Дорообо, таптыыр бырааппыт! Доҕордоһуу, көҥүл, эйэ Көй киинэ Москва куораппыт — Эн төрөппүт иккис ийэҥ. Эллэй; 2) фольк. киһи олорор дьиэтин ойуулаан этии. ☉ Жилище (описание-формула)
Көй кииннэрэ, көмүс уйалара аҕыс уон аар баҕаналаах, тоҕус уон чуор тулааһыннаах. ПЭК ОНЛЯ I
[Айыыһыт] Үүт кэрэ биэ буолан, Көй кииннэрин, Көмүс уйаларын, Өрөкүйбүтүнэн кэлэн, Өҥөйөн көрдө. П. Ойуунускай
ср. тув. хөй ‘многочисленный, много’, алт. кей ‘воздух’