даҕ. Лөппөйөн көстөр, үллүбүт, томтойбут быһыылаах. ☉ Выпуклый, возвышающийся; припухлый
Кини уолун киэҥ, араҕастыҥы лөппөгөр тулалаах харахтарын чинчийэрдии, дьиксинэрдии одууласпыта. М. Горькай (тылб.)

даҕ. Хайа тулалаах, хайа баар (сирэ). ☉ Гористый, горный
Үрдүк таас хайалаах сир. Н. Неустроев
«Өйдүүбүн, мин эмиэ хайалаах хоту сиргэ үөскээбитим», — диибин. Н. Заболоцкай

таҥын диэнтэн төхт
көрүҥ. Таҥаһын сулбу тардан ылан, турбут киһи таҥныталаан кэбистэ. ПЭК ОНЛЯ VI
Маайа …… илдьирийбит нэк истээх сонун уонна холто буолбут кулун тулалаах чомпой бэргэһэтин Кыаһай ыраахтан туран быраҕаттаан биэрбитин ылан, таҥныталаан кэбистэ. Эрилик Эристиин

чомпой бэргэһэ көр бэргэһэ
Ийэлэрэ киирэн кэллэ, улахан уолун тииҥ тулалаах чомпой бэргэһэтин туура тардан ылла. Амма Аччыгыйа
Чомпой бэргэһэтин быатын сүөрэ тардан кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
Оҕонньор дүлүҥҥэ олордо, холто буолбут чомпой бэргэһэтин устан аттыгар уурда. Софр. Данилов

туохт. Көҥү баран ойдон, тохтон түс. ☉ Отваливаться, отпадать (кусками); разрушаться
Дьиэ сорох сирдэринэн сыбаҕа көҥүрүттэн түспүт этэ. Л. Попов
Суураллаахтыы турар дуу Суоһар хайа тулалаах, Көҥүрүттэ турар дуу Күбэй хайа бүүрүктээх Чочуллубут таас хайа Тулааһыннаах ойоҕостоох. С. Зверев
Сир сиҥнэн, көҥүрүттэн иһэрэ. Д. Апросимов

аат. Үөл кус бииһэ: бэйэтэ үрүҥ ала дьүһүннээх, баттаҕа күөх (от күөҕэ) толбонноох хара, хараҕа араҕас тулалаах, атахтара эмиэ араҕастар, тумсун икки өттүнэн төгүрүк маҥаннардаах. ☉ Гоголь (вид утки)
Орулуос кус кынатын тыаһа Курулаабытын курдук, Кулгаахтарын тыаһа Куугунуу түстэ. П. Ойуунускай
Улун уонна орулуос тыаҕа мас кумалааныгар сымыыттыыллар. Я. Семёнов
ср. эвенк. оролос ‘селезень’

сэбириччи диэн курдук
Сылайбыт-сындалыйбыт көрүҥнээх, хара хоруо буолбут сирэйдээх, бытыктара сэкириччи үүммүт, харахтара эрэ кылахачыҥныыр дьоннору бииртэн-биир элэгэлдьитэн көрөллөрө. И. Федосеев
Хотугулуу-арҕаа хонноҕор хомуһунан сэкириччи үүммүт тулалаах, аппа иһигэр харах курдук чөҥөрүйэ сытар төгүрүк күөллээх. И. Федосеев
[Ыт] хоп-хойуу гына сэкириччи үүммүт түүтэ кырыаран хаалара. И. Федосеев

1. хадьааһыннаа диэнтэн атын. туһ. Хадьааһыннаммыт аас тэллэх. Түүнэн хадьааһыннаммыт бэргэһэ
2. Туох эмэ кытыылаах, тулалаах буол (хол., ходуһа, алаас, ойуур туһунан). ☉ Быть окаймлённым, окружённым чем-л. (напр., горной цепью — о какой-л. местности). Хатыҥнарынан хадьааһыннаммыт алаас
   □ Унаар күөх урсуннанна, Хампа күөх хадьааһыннанна. Далан
   Сиэрэй хара тыанан эҥээрдэммит, Аккырыытынай таас хайанан хадьааһыннаммыт эбит. ТТИГ КХКК

сыһ. Сөллүбэт, төлө барбат гына, кытаанахтык (баай). ☉ Так, чтобы не развязалось, туго, накрепко, глухим узлом (завязывать, затягивать)
Ыйылыннары тардан Ыйанар быабын Ыраах бырахтым. А. Софронов
Бэргэһэтин устаары холко буолбут тииҥ тулалаах чомпо бэргэһэни быатын ыйыллары тардан кээстэ. Эрилик Эристиин
Ити бириэмэҕэ Кутувья, ойон туран туора ыстанаат, маамыктатын өссө ыйылыннары тарта. «ХС»

көр байҕал
[Аан ийэ дойду] Тумара байаҕал олохтоох, Хотугу байаҕал тутаахтаах, Арҕаа байаҕал дьайыҥнаах, Соҕуруу байаҕал тулалаах, Илин байаҕал иилээх. Саха нар. ыр. Арҕаа диэки өттүн одуулаан турдахпына – Аҕыс үөстээх Араат байаҕаллаах эбит, Аҕыс күннүк сиртэн Аарыгыра-айдаара, айгыста турар эбит. Ньургун Боотур
Бу тоҕус үөстээх тоҥмот муора уораана буоллаҕа, аҕыс үөстээх Араат байаҕал анысхана буоллаҕа, сэттэ үөстээх иҥэрэ далай сипсиэрэ буоллаҕа! ПЭК ОНЛЯ I