сыһ. Кылгас кэм ааһарын кытта, өтөр, утаакы буолаат. ☉ По истечении короткого отрезка времени, вскоре, скоро
Сотору Талкы оҕонньор Түөрэҥэй ойууну аҕалла. Күндэ
Сотору буолаат, Туруору хайата тунаарыс гына түстэ. Амма Аччыгыйа
Сотору хомуур үлэтэ саҕаламмыта. И. Гоголев
△ Түргэнник, начаас, уһаппаккакэҥэппэккэ. ☉ В короткий срок, скоро, быстро
Сотору да көстөр сордообут (өс ном.). Ити бэрт сотору туттуллар харчы. С. Ефремов
Сордоҥу киһи сотору да күөгүлээн ылар буолара, оттон бөрөнү? Т. Сметанин

аат. Убаҕас үрдүгэр тахсар салгын эбэтэр ханнык эмэ газ хабахтара. ☉ Пена
Оргуйа турар миин күүгэнэ.  Үрүҥ күүгэн күппээрис-тунаарыс буолла, ирим-дьирим өрө оргуйда. П. Ойуунускай. Мотуордаах оҥочо Күндэлини икки аҥыы тэлэ сүүрэн иһэр, оҥочо тумсугар үрүҥ күүгэн өрүкүйэр. Л. Попов
Сүөдэйбит улахан оһоххо икки обургу соҕус солуурга эт буһан үрүҥ күүгэнинэн ыһыахтанар. Н. Якутскай
Үөһэттэн көрдөххө, уу күүгэнэ ахса биллибэт үрүҥ холууп үөрүгэр маарынныыр. «ХС»
♦ Күүгэн айах кэпс. — омуннаан, күүрдэн кэпсиир киһи. ☉ соотв. с пеной у рта. Тыҥатын күүгэнэ баранна — наһаа түргэнник сүүрэн, олус аҕылаата; олус саҥаран сылайда. ☉ Выдыхаться, уставать (напр., от бега, от длинной речи; букв. пена его легких кончилась)
Тыҥам күүгэнэ бараныар диэри кэпсээтим.  Хабытчаарап сыыры дабайа бырдааттанарыгар, тыҥатын күүгэнэ баранар. Е. Неймохов
Барахсан тыҥатын күүгэнэ баранан ситтэрдэҕэ. В. Иванов
Степа ийэ-хара көлөһүнэ тоҕо түһэн таҥаһа этигэр хам сыстан хаалыар, тыҥатын күүгэнэ баранан, мэктиэтигэр, айаҕын иһэ симэһин амтаннаныар диэри сүүрэр. «ХС»
ср. бур. хөөһэн ‘пена’

1. аат., поэз. Туох эмэ маҥхайыыта, тунаарыыта (хол., айылҕа көстүүтэ). ☉ Белизна чего-л. (напр., природного явления)
   Халлаан кэрэтэ, тоҥ былыт тунала, Ый сырдыгын ырааһа манна баар. Л. Попов
   Сыгынньах атаҕым бөҕүөрэн, үөр чыычаах уһуктуор диэритин Сааскы түүн туналын бүрүнэн өһөстүк кэспитим от сиигин. И. Гоголев
   Чохоон курдук ый тахсан, Тунал дуйдуур сыа хаары... М. Тимофеев
2. даҕ. суолт. Маҥан, үрүҥ буолан, туртайан көстөр. ☉ Отливающий белизной. Күндэли алаас үрдүнэн — үрдүк, тунал халлаан. Л. Попов
   Чуумпурбут мин түүҥҥү куоратым үрдүнэн Тунал ый уһунна тыаһа суох эрдинэн. М. Хара
   Тула өттүҥ тунал хаар, халлаан эмиэ хаар өҥүнүү сып-сырдык. С. Дадаскинов
   ◊ Тунал маҥан — олус сырдык, сыдьаайан көстөр, эриэнэ-эгэлгэтэ суох үпүрүҥ. ☉ Белый-белый, ослепительно белый
   Тунал маҥан хайалар Тунаарыһан тураллар. Л. Попов
   Хайаттан саамай үрдүгэр Хаар баар буоларын умнума. Онон хата киэн туттуохха Тунал маҥан баттаҕынан, Үрдээһин бэлиэтэ диэххэ, Баттах маҥан буоллаҕына. И. Эртюков
   Тунал ыһыах — тунах ыһыах диэн курдук (көр тунах). Тунал ыһыах туругурда, күндүл ыһыах күөрэйдэ. Т. Сметанин
   ср. бур. тонол ‘блеск; блик’

аат.
1. Малы, аһы уурарга аналлаах охсуу эркиннэрдээх тутуу. ☉ Амбар для хранения вещей, орудий, продовольствия
Аттарын сыгынньахтаан, таһаҕастарын ампаарга уган, күлүүстэрин илдьэ киирэллэр. Саха фольк. Хабарҕа муннуктаах мал ампаарын иһэ, иинэ сууллан, «бу айылаах буолбуппун көр» диэбиттии, дьөлөрүйбүт. М. Доҕордуурап
«Кырдьык даҕаны, таһырдьа ампаарга сээкэй быа тоһоҕоһо элбэх буолуо, бул ээ онтон», — диэтэ Тоокуй. Күндэ
2. Булчуттар, айан дьоно тохтоон ааһар, сынньанар кыракый охсуу дьиэлэрэ. ☉ Небольшой домик срубного типа для отдыха охотников, путников
Булчуттар арыыга хаалан, биир ханнык эрэ эргэ иччитэх ампаары булан, онно киирэн муостаҕа утуйан хаалбыттар. Н. Заболоцкай
Арба, мантан чугас сискэ кыра ампаар баар буолуохтаах. Онно тиийэн сыта түстэргин. Хахха аата хахха... И. Гоголев
Айан дьоно Алаһыайдааҕы иччитэх ампаар дьиэҕэ үгүстүк хонон, өрөөн ааһаллара. Н. Габышев
3. Үрэх быһытыгар, булуус үрдүгэр, киһи уҥуоҕар охсуллубут тутуу. ☉ Сруб, построенный на плотинах, над ледником, могилами
Таһыллан сытар бэрэбинэлэри суоран, сэлэпиискэлээн, ыпсаран, быһыт ампаардарын, үчүгэй нууччалыы дьиэлэри тутан истилэр. М. Доҕордуурап
Ол икки ардыгар олбуор хаҥас муннугар баар булуус ампаарын диэкиттэн икки саалаах киһи иһэллэрин көрдө. С. Никифоров
Күөл соҕуруу сыырын үрдүгэр былыргы дьон уҥуохтарын ампаардара күөрэлэнэ сыталлар. Амма Аччыгыйа
♦ Ампаар айах кэпс. — сымыйалаан ону-маны дойҕохтооччу, куолулааччы. ☉ Пустобрех
«Сымыйаччы дьону норуот бу иһин “ампаар айах”, “көҥдөй дүлүҥ” диир эбит буоллахтара», — дии санаата [Акыым Уордаахап]. М. Доҕордуурап
◊ Ампаар дьиэ көр дьиэ
Толоон анараа саҕатыгар турар ампаар дьиэ муус түннүктэрэ тунаарыһан көһүннүлэр. Амма Аччыгыйа
Мещеряков кэргэниниин балаҕан салҕааһыннаах ампаар дьиэҕэ олорбута. И. Федосеев
Тэйиччи соҕус кырдал үрдүгэр хоруобуйата суох улахан ампаар дьиэ хараарда. Н. Габышев

1. сыһ.
2. Эрили-дьирили араас ойуу буолан, дьэргэлгэн курдук дьиримнээн. ☉ Играя всеми цветами радуги, бликами, отражаясь многообразием (цветов, оттенков и т. п.)
   Иилээх саҕалаах Ийэ дойдум Илим хараҕын тиирэ тарпыт курдук Иримдьирим көһүннэ. Нор. ырыаһ. Иһэр суолбут устунан Ирим-дьирим кутуллан, Күммүт уота умайар, Күлүмүрдүү умайар, Чаҕылларын тэлгэтэр, Чараас дуйу тэлгэтэр. П. Тобуруокап
3. Элэн-сэлэҥ, сүтэ-сүтэ көстөн. ☉ То появляясь, то исчезая, мелькая
   Үрүҥ күүгэн күппээрис-тунаарыс буолла, ирим-дьирим өрө оргуйда. П. Ойуунускай
   Кини хараҕар тайҕа тыа бүтүннүүтэ түөрэ эргийтэлииргэ дылы гыммыта: чөҥөчөктөр, сыгынахтар иримдьирим көстө-көстө эккирээн барбыттара. Д. Таас
   Өйүгэр таптыыр киһитин мөссүөнэ ирим-дьирим көстөн ааста. Күндэ
4. аат суолт. Бары барыта силбэһэн чуолкайа суох эҥин араас ойуу-бичик буолан көстүүтэ. ☉ Ощущение нечеткой пестроты, рябь (в глазах)
   Хараҥа. Иримдьирим, Хараҕар уот илим, Туох эрэ баттыыр, тууйар, Тура сатыыр - хаан силим... Т. Сметанин
   ♦ Хараҕа ирим-дьирим буолла - сылайан, ыалдьан, туймааран тула өттө сырдык-хараҥа буолан ылла, элэҥ-сэлэҥ, суох-баар курдук көһүннэ. ☉ соотв. в глазах рябит у кого-л., от чего-л.
   Мэйиитэ дөйүөр, хараҕа ирим-дьирим буолуор диэри тутта түһэн биэриэ этилэр. Софр. Данилов
   Харабылга турдахпына хараҕым ирим-дьирим буолабуола утуктаан барабын. Күндэ
   Төбөм өссө ыарыыр, хараҥарар, хараҕым иримдьирим буолар. Н. Заболоцкай