туналыс гын = момент, от туналый=; толбонноох ньуура тоҕус күн холбоспутун курдук туналыс гына түстэ фольк. его (богатыря) ясный лик вдруг засиял, словно слились девять солнц. туналыччы нареч. ярко ослепительно; былыт быыһынан күн туналыччы тыкта сквозь облака ярко заблестело солнце.

аат., түөлбэ. Дириҥ аппа сир, куоһах. ☉ Глубокая ложбина, расщелина в горах
[Хаар] Тураҕас маҕан күн Туналыччы көрбүтүттэн тулуйумуна, Тоҕо суодьуйан, …… Тоҕус уон толомон үрэх дьуоһаҕынан Тоҕо суккуллан муораҕа кутулунна. Саха нар. ыр. I

туртат диэнтэн бэй
туһ. Кыҥнары Кэтириис …… сирэйин туртатыммыт, уоһун тугунан эрэ дэлби тэтэрдиммит. И. Гоголев
[Аида] пуударанан сирэйин туналыччы туртатыммыт. В. Протодьяконов
Козабыт үүтэ чэйбитин туртатынарбытыгар тиийэр. К. Симонов (тылб.)

аат., эргэр. Уулаах үрүҥ көмүс курдук өҥнөөх металл, алтаны кытта үрүҥ көмүс холбуу уулларыллыбыта; оннук металтан оҥоһуллубут сылабаар, чаанньык о. д. а. тэрил. ☉ Бледно-желтый сплав меди с небольшой добавкой серебра, пейсильбер, а также сосуд, изготовленный из такого сплава
Түүн. Сулустаах халлаантан кэлтэйэн эрэр ый, сууйуулаах буолускай курдук, сардаҥатынан сир ийэни туналыччы сырдатта. М. Доҕордуурап
Остуолга оргуйбут буолускай сылабаар сылаас төлөнүнэн өрүтэ тыгыалыы турар. Эрилик Эристиин
Оргуйан сырылыы сылдьар буолускай сылабаары көтөхпүт хамначчыт дьахтар киирэн кэллэ. И. Никифоров
русск. польский (в сочетаниях польское серебро, польский самовар)

I
1.
саҥар диэнтэн дьаһ. туһ. Саҥарбаты саҥардыам, Тоҥмуту ириэриэм, Токуру көннөрүөм. А. Софронов
Кыргыттар мөрөйдөөн, күлэн-салан Кирилэни саҥарпатылар. Н. Заболоцкай
2. көсп. Атын омук суруйааччытын айымньытын тылбаастаан таһаар. ☉ Дать возможность заговорить на другом языке (перевести и издать произведения иноязычных писателей)
Семён Данилов Россия, Кавказ, Украина, Узбекистан, Латвия, Бурятия уо. д. а. сирдэргэ олохтоох бэйиэттэр айымньыларын сахалыы саҥардыбыта. Д. Васильева
II
туохт. Тугу эмэ сэлбийэн эбэтэр тупсаран саҥатытан оҥор. ☉ Ремонтируя или частично переделывая, придавать чему-л. новизну, обновлять, освежать что-л. Быйыл саас элбэх эргэ дьиэни саҥардан уонна саҥа дьиэлэри тутуохпут. М. Доҕордуурап
Аада бүгүн олуһун оҥостуммут, …… тыҥыраҕын лааҕын саҥардыбыт, хааһын хараардынан хаймыылаабыт, пуударанан сирэйин туналыччы туртатыммыт. В. Протодьяконов
Бу тэрилтэлэри саҥардан сэбилээһини түргэтэтэри …… хааччыйарга. «Кыым»

I
туохт.
1. Аҥаар өттүттэн биллэрдик көҕүрээ, мүлтүрүй, аҥаар өттө суох буол (үксүгэр туох эмэ төгүрүк быһыылааҕы этэргэ). ☉ Значительно уменьшаться с одной стороны, иметь щербинку (о чем-л. круглом, шарообразном)
[Сүллүгэстэрэ] кэлтэйэ элэйбиттэрин кэннилэригэр элитэлээн кэбистилэр. ПЭК ОНЛЯ III
Сулустаах халлаантан кэлтэйэн эрэр ый …… сардаҥатынан сир ийэни туналыччы сырдатта. М. Доҕордуурап
Тиистэрэ кэлтэйэ элэйэн, Икки сур бөрө Эмиэ улуһа-улуһа Олорор буолбуттар. ТТИГ КХКК
2
кэлтэгэйдээ 2 диэн курдук. Сайын иккис аҥаарыгар баран, кэлтэйэн эрдэҕэ. А. Сыромятникова
Үргэлинэн көрөн сылыктаатахха, түүн үөһэ кэлтэйэн эрэр. «ХС»
3. көсп. Хайа эмэ өттүнэн итэҕэс, тиийбэт буол, тутаа (дэҥҥэ тут-лар). ☉ Недоставать, не хватать, быть ограниченным, неполноценным
Олоҕор кэлтэйбит миэстэтэ — кэргэн. Н. Босиков
Аҥаардас биир куолас кэлтэйэн, Кырыылаахапка быыгабар туттаран кэбиһэллэр. «ХС». Кэскил олох кэлтэйбэт, Кэриэс көрүүҥ туолбат. Саха фольк.
ср. монг. хэлтий ‘коситься, наклоняться, крениться’, кирг., алт. келтей ‘укоротиться, наклониться в одну сторону’
II
сыһ., кэпс. Туох да булкааһыга суох, аҥаардастыы, наар. ☉ Только лишь; ничего другого, кроме; односторонне
[Манчаары:] Буруйа-аньыыта суох буолан баран, кэлтэй атаҕастанар ыарахана бэрт. В. Протодьяконов
Кини кэлтэй булдунан, балыгынан иитинэн олорбут. Саха сэһ. I
Айымньыга кэлтэй сэһэргээһин барбат. ВГМ НСПТ

туохт.
1. фольк., поэт. Сырдыгынан, сылааһынан сылаанньый, сылаанньыйа наскый (хол., сааскы күн, сылаас туһунан). ☉ Ласкать, наполнять теплом, светом, пригревать, согревать (о весеннем солнце)
Чубуку, бүүчээн, кулааһай, Чочур мырааннарга чуоҕуһаннар, Сайын күөх уйгута, куйааһа Саймааран кэлэрин санааннар, Өрөһө-чөрөһө түстүлэр. Болот Боотур. Бу аата — Сахам сиригэр Саймаарда Сайаҕас бэйэлээх Сааскы сарсыарда. С. Данилов
Сааскы саймаарбыт салгыҥҥа тоҕо дьулуруйан үрдүктүк өрө хоройбут буруолар хоту диэки хоҥкуйан түспүт этилэр. Эрилик Эристиин
Бэҕэһээҥҥитээҕэр бүгүн быдан ордук сайыҥҥы күн, саймааран тахсан, Лоҥкууда толоонун туналыччы сырдатта. М. Доҕордуурап
2. кэпс. Тугунан эмэ саатаан, аралдьыйан оҥоруохтааххын оҥорума; улдьаар. ☉ Стать рассеянным, невнимательным; отвлечься от главного
Миэхэ бэйэбин суохтаппакка, дьиэни-уоту, сүөһүнү-аһы дьаһайан көрдөрөр, ол-бу ахсын саймаарбат кэргэн наада. Софр. Данилов
[Эдэр оҕо] үөрэххэ барарын куруутун саныы сылдьыах тустаах, саймааран эҥин хаалбакка. У. Нуолур
[Уолбут] эбиэт кэнниттэн утуйар үгэстээҕэ. Саас буолан, саймааран утуйуон олох баҕарбат буолан хаалла. Багдарыын Сүлбэ
△ Күннээҕини умнан, атыҥҥа аралдьый (киһи санаатын туһунан). ☉ Переключиться на более приятное, отойти, уйти от повседневного (о мыслях)
Кини өйө-санаата кэнникинэн эбии саймааран барда. С. Никифоров
Долгун саҥарара буоллар Сэһэнньит да буолуо этэ. Санаа саймаарар, сүрэх ууллар Сэһэннэрин кэпсиэ этэ. И. Эртюков
ср. монг. жаймор ‘отклоняться, уклоняться в сторону’

туохт.
1. Өр туран чиҥээ, ыараа, тимирчи түс. ☉ Спрессоваться, уплотниться, осесть (от времени)
Сииктээх кумах дьиппинийбитигэр үктэнэн, аттар холкутуйдулар, хаамыы дьоруонан бадьаралаатылар. Л. Попов
Күнүһүн бөһүккэй хаар түүнүн дьиппинийэ тоҥор, үрдэ чараас мууһунан хаҕылыйар. И. Федосеев
Икки хонон баран тууһаммыт укуруоп дьиппинийэр. Оччоҕо иһити өссө толору симэн баран кытаанахтык хаппахтанар. ФНС ОАҮүС
2. Ууну иҥэринэн тэний, тыылын, онон быыһа-арда суох буол (мас оҥоһуктар тустарынан). ☉ Впитав влагу, увеличиться в объеме, стать объемным, уплотниться (о деревянных предметах). Уһаат дьиппинийбит. Тыыбыт дьиппинийэн уу киирбэт буолбут
3. көсп. Тугу эмэ сөбүлээбэккэ искэр хаатыйалан, саҥата суох буол, ыараа. ☉ Замыкаться в себе, погружаться в молчание, стать угрюмым, мрачным
Кини мунна, сэҥийэтэ, хайдах эрэ уһуктана түһэн, хаана ыараан, дьиппинийэн олордо. А. Федоров. Кини ыар санаа баттаабытыныы сыарҕатыгар иҥнэри түспүт, дьиппинийбит. А. Сыромятникова
Пьер буоллаҕына быстах-остох тылы кыбытан биэрэ-биэрэ, бэйэтин санаатыгар ылларбыт быһыынан, дьэбирдик дьиппинийэн кэбиһэр. Л. Толстой (тылб.)
4. көсп. Хараҥаран, туох да көстүбэт, саба баттаммыт курдук буол. ☉ Становиться непроницаемо темным
Хайа улаҕатынааҕы кыараҕас дүөдэ уҥуоруттан саҕаланан барар халыҥ тыа, тугу да иһирдьэ киллэриэ суохха айылаах дьиппинийэ барыйан турар. Амма Аччыгыйа
Күһүҥҥү түүн ханан да быыһахайаҕаһа суох, ыас хара эркин буолан дьиппинийэн турар. Н. Якутскай
Ый буоллаҕына алаас ньуурун бүтүннүүтүн туналыччы сырдатан иһэн, …… адаархай былыт быыһыгар киирэн барбыта, сир-дойду эмиэ улам-улам дьиппинийэ хараҥарбыта. Д. Таас
◊ Дьиппинийиэҕинэн дьиппинийбит - олус дьиппинийбит, сөҥүдүйбүт (ыар санааттан). ☉ Стать чрезмерно угрюмым, мрачным (от тяжких дум)
Бииктэр дьиппинийиэҕинэн дьиппинийэн олордо. Аһаҕастык көрбүт киэҥ харахтара кырыыланнылар, сыҥааҕын этэ күүрэн таҕыста, уостара ыбыстылар. Л. Попов
- Хайа, бу туохха бары бачча сэнньэлэстигит? - Сабардам аттаахтар кэлбиттэригэр, дьиппинийиэҕинэн дьиппинийэн туран нүһэрдик ыйытта. Болот Боотур
[Тыыга уу киирэн тимирээри сырыттаҕына] Миитэрэй аны олус наҕылыгар түстэ: тыытын икки биттэҕиттэн тутуһан дьиппинийиэҕинэн дьиппинийэн баран, хамсаабакка олорунан кэбистэ. Н. Заболоцкай