I мест. указ. этот, эта, это; бу уол этот мальчик; манан а) (вот) этим (предметом); манан кэрт руби (вот) этим (напр. топором); б) в этом направлении, тут, здесь; манан барыҥ идите в этом направлении; аттаахтар манан ааспыттара всадники проехали по этому месту; манан ыалдьар болит вот здесь; в) до этих пор, досюда; уу миэхэ манан вода мне досюда; манна а) сюда; манна кэллэ он приехал сюда; манна ууруох давай положим (это) сюда; б) здесь, тут; манна ким да суох здесь никого нет; макы этот, этого, эту, это; маны ханна гынабыт? куда мы это денем?; маныаха а) этому, этой; б) на это; маныаха кини этэр ... на это он и говорит...; маныаха диэри кэллим я доехал до этого места; маныаха тугу ылаҕын ? что ты хочешь за это? # манан дьыала буолбатах это дело нешуточное; манна диэн эттэххэ между нами говоря.
II модальное сл. усиливает высказываемую мысль: бу дьолу ! какое счастье!; бу үөрдэхпин ! как я рад!; мэлийдэхпит бу вот и остались мы ни с чём; бу хаһан тиийэбит ? когда же это мы доедем? # бу аата ... это значит...; бу аата , биһиги колхоз ферматыгар кэллибит это значит, мы приехали на ферму колхоза; бу гынан баран однако, но однако; тем не менее; бу гынан баран үлэтигэр үчүгэй тем не менее он хорошо справляется с работой; бу санаатахпына (или биллэхпинэ, өйдөөтөхпүнэ ) как я сейчас вспомнил, как я сейчас понял, как я сейчас выяснил; бу ейдөөтөхпүнэ , эн миигин албыннаабыт эбиккин как я сейчас понял, ты, оказывается, меня обманул; бу өйдөөтөххө как сейчас стало ясно, как сейчас выяснилось.

мест. 1) вопр. что (по отношению к человеку не употр.); итинэн тугу этээри гынаҕын ? что ты этим хочешь сказать? тугу аҕаллыҥ ? что ты принёс?; тугу баҕарар что угодно; тугу гыныамый ? а) что мне делать?, чем мне заняться?; б) что поделаешь, делать нечего; тугу гыныахха ? что делать?; тугу да эт что ни говори; тугу диэм баарай ! что и говорить!; что я могу сказать; тугуҥ ыалдьар ? что у тебя болит?; туохха тэһэ астараммын? и чего это я вдруг?, и зачем это я вдруг? (говорят, осуждая свой опрометчивый поступок); туохха тэһэ астараммын онно ыстаммытым буолуой ? и чего это я вдруг туда сунулся?; туох ааттааҕын өр буоллуҥ ? что ты так долго? (говорит тот, кто ждёт): туох баарынан всё, что есть; туох баарынан киниэхэ көмөлөһөр он помогает ему, чем может; туох күүһэ баарынан сүүрдэ он побежал изо всех сил; туохтан үөрэҕин ? чего ты радуешься?; до радости ли тут?; туох-туох диигин ?! что же это ты говоришь?!; как ты можешь так говорить!; туох туһугар ? ради чего?; туох харсай терять нечего; была не была; туоххунан истэҕин ? неодобр, чем ты слушаешь?; туох эрэлэй чего доброго; 2) неопр., употр. в сочет. с частицами эмэ , эрэ , да, даҕаны , ханнык : туох эрэ что-то; кини тугу эрэ кэпсиир он что-то рассказывает; ыраах туох эрэ хараарар вдали что-то чернеет; туох да (даҕаны ) ничего; ничто; кинини туох да тохтотуо суоҕа его ничто не остановит; туох да буолбатаҕын курдук как будто ничего и не случилось; как ни в чём не бывало; туох да буолтун иһин что бы ни случилось; туохха да уурбат он ни во что не ставит кого-что-л.; туохха да туһата суох ни к чему не годный; абсолютно бесполезный; мин тугум да ыалдьыбат у меня ничего не болит; туохтааҕар да күндү дороже всего, что есть (на свете); тугу да диэбит иһин что ни говори; туох эмэ что-нибудь; туохта эмэтэ аҕалыҥ дайте что-нибудь; туох ханнык а) ничего; туга ханныга биллибэт ничего определённого; б) что за...; туох ханнык дьоннорун билиэххэ надо узнать, что за люди; тугун баҕайытай неодобр, что же это такое; тугун баҕайытай , аныаха диэри утуйа сытарыҥ ! что же это такое, до сих пор спишь!; туох аатай что это, что это такое; туох аатай , тоҕо биһиги кинилэр оннуларыгар үлэлиибитий ? что это, почему мы за них работаем?; туох ааттаах что за; туох ааттаах үчүгэй уолай ! что за красивый парень!; туох баҕайытын выражает неодобрение, недоумение говорящего по поводу надоевшего явления; туох баҕайытын дьааһыйан хааллым ! и что за зевота на меня напала!; туох билиэй кто его знает, кто знает; туох билиэй , буолуо даҕаны кто его знает, может быть; туох буолуой ничего; туох буолуой , кини да бардын ээ ! ничего, пусть и он идёт!; туох үлүгэрэй выражает несогласие, возмущение говорящего: туох үлүгэрэй , биир киһиэхэ итиччэ үлэни сүктэрэллэр ! что это такое, как можно навалить на одного человека такую работу!; туох ханнык иннинэ прежде всего; кини , туох ханнык иннинэ , гөрөппүттэригэр сылдьыбыта он прежде всего навестил родных.

избирательный блок

то и сё, всякая всячина; ол-бу диэки туда-сюда; в разные стороны; ол-бу өттүттэн отовсюду, с разных сторон; ол-бу диэмэ а)не говори лишнего; б) не говори то одно, то другое; в) не говори так; ол-бу буолума неодобр, не ломайся.

I. беда, горе, несчастье, бедствие; напасть; үлүгэр бөҕө буолла разразилась страшная беда; 2. частица усил. выражает интенсивное усиление признака предмета или действия: күүстээх үлүгэр очень сильный; эмискэ үлүгэр слишком неожиданно; сотору үлүгэринэн в очень скором времени; ыксал үлүгэринэн с большой поспешностью; ый-хай үлүгэрэ буолла поднялся большой крик-шум; киһи билбэт үлүгэр уларыйбыт он изменился до неузнаваемости; саҥарпат үлүгэр он просто не даёт слова сказать; бачча (или итиччэ, оччо) үлүгэр а) такой (напр. сильный, умный, большой); б) так (напр. сильно, быстро, поспешно); баччалаах (или итиччэлээх, оччолоох) үлүгэр, маннык (или итинник, оннук) үлүгэр то * *же, что *бачча *(или итиччэ, оччо) үлүгэр с ещё большим усилением; бу (или ити , ол) үлүгэр а) вот такой вот (напр. сильный, умный, большой); б) вот так вот (напр. сильно, быстро, поспешно); төһө үлүгэр как много, сколько (напр. работать, говорить, прочитать); как долго, сколько (напр. ждать, искать, говорить); как, как сильно (напр. желать, хотеть чего-л.); төһөлөөх үлүгэр то * *же, что *төһө үлүгэр *с ещё большим усилением; хайа үлүгэрин как так; туох үлүгэрин что за...; туох үлүгэр что за такой; туох үлүгэрэй что это такое; хайа үлүгэрэй неужели, не может быть; күтүр үлүгэр очень большой, громадный.

pro. this, these

int. what

I
1. ый. солб. аат
1. Саҥарааччы ыксатыгар баар предмети эбэтэр көстүүнү, буолууну бэйэтэ көрдөрөн ыйарыгар туттуллар. ☉ Употребляется, когда сам говорящий указывает (обычно сопровождая указательным жестом) на предмет, явление, процесс, находящиеся или происходящие близ него
Дьүлэй Бүөккэ дурдатыттан икки ээбиллэ тутуурдаах тиийэн кэллэ уонна доҕоругар: «Бу да син, эр-биир үллэстэр дьон буоллубут. Хайа чэйбит?» — диэтэ. Н. Заболоцкай
Бу тугуй? Курустаал таас дуо?! Суох, курустаал таас буолбатах. Бу таас туус. И. Данилов
[Чокуурап:] Бэйэ оттон бу Миитэрэй, Сарапыана тугу үлэлииллэрий? С. Ефремов
Урут бу оскуолаҕа үөрэммит үһү. Софр. Данилов
2. Ким, туох эмэ билигин оҥорор үлэтин, дьарыгын эбэтэр балаһыанньатын ыйарга туттуллар. ☉ Употребляется при указании на действие, производимое кем-л. в данный момент, или на действие, положение кого-чего-л. [Лэкиэс:] Дьэ буолар да эбит
Бу туох буолан бэйэм төрөппүт оҕобуттан саһа сырыттаҕым буолла? С. Ефремов
Эн бу тыаҕа сылдьаргын мин бэркэ да аһынабын, бэркэ да харыһыйабын. МНН
[Имииһит Сүөдэрэпээн:] Бу эрэйдэниэм кэриэтэ эдэр сааспар ууга түһэн өлбүтүм буоллар, ол кыыс оҕону кытта олоруом этэ. П. Ойуунускай
3. Бүгүҥҥү сарсыарданы уонна билигин буолбут эбэтэр буолаары турар кэми ыйарга туттуллар (ол иһигэр ааспыты билигин буола турар курдук ойуулаан кэпсээһиҥҥэ). ☉ Употребляется при указании на сегодняшнее утро и вообще на отрезок времени, который уже наступил и идет или наступает (в том числе в повествовании, когда прошлое представляется как происходящее в наст. вр.). Бу сарсыарда. Бу киэһэ. Бу түүн. Бу нэдиэлэҕэ. Бу ыйга
□ Дьиэлээх хотун бу сарсыарда барбыт. Н. Заболоцкай
Сарсын сырдыкка кэлиэҕи — бу түүн хаар түһээри гынна. Амма Аччыгыйа
Бу нэдиэлэҕэ ыарахан соҕус тиэмэни үөрэттибит. Софр. Данилов
Бу киэһэ аҕалара кэлэн биэрбэтэ. Суорун Омоллоон
4. Сибилигин этиллибит санааны эбэтэр кэпсэммити ыйарга туттуллар. ☉ Употребляется при указании на только что высказанное или упомянутое
Учуутал үлэтэ үөрэх, өй эрэ үлэтэ буолбатах — сүрэх үлэтэ. Бу үлэҕэ ыраас сүрэхтээх эрэ киһи үлэлиэхтээх. Софр. Данилов
«Бу туох абааһы уолаттарын дьиэ айаҕар чуоҕутаҕыт?» — диэн күргүйдээтэ. Бу остолобуой тойоно Сидоренко илэ бэйэтэ этэ. Эрилик Эристиин
5. Туох эмэ киһи барыта билэрин, истэрин ыйарга туттуллар. ☉ Употребляется при указании на что-л. всем известное, общедоступное. Бу аан дойду. Бу күн сирэ
□ Бу күн анныгар улахан наадалаах көтөр кини [чооруос] үөскээн-төрөөн сылдьар курдук сананар быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Сүрдээх кыыл эбит бу элиэ. «ХС»
6. Этиини иэйиилээхтик күүһүрдэргэ эбэтэр этиигэ тугу эмэ ордук чиҥэтэн этэргэ туттуллар. ☉ Употребляется для эмоционального усиления высказывания или особого подчеркивания чего-л. в нем
[Лэкиэс:] Бу тыла минньигэһин көр эрэ. Саас-үйэ тухары атаҕастатыам суоҕа диир буоллаҕа. С. Ефремов
Эн хайдах буолан кэллиҥ бу?! Амма Аччыгыйа
Бөрүкү хоҥоруутугар хоҥнорбот дии, бу дьахтарыҥ баара! Софр. Данилов
Бу үлэ-хамнас саҕана аны куораттаары гынаҕын дуо? С. Ефремов
2. сыһ. суолт., кэпс.
1. Олох чугас, ким-туох эмэ аттыгар ыга чугаһаан. ☉ Совсем близко, вплотную к кому-чему-л. (подходить, подъезжать)
Били дьон, саҥалара улам чугаһаан, ынах ыллыгын устун кэлэн истилэр. Онтон адьас бу кэллилэр. Суорун Омоллоон
2. Ааспытын кэннэ билигин, аны. ☉ Теперь (в оборотах типа «как теперь стало понятно», «как теперь можно видеть» и т. д.). Бу санаатахха. Бу өйдөөтөххө. Бу иһиттэххэ
□ Бу санаан көрдөххө, оһол да элбэх буолсу. Н. Заболоцкай
◊ Бу сырыыга — тугу эмэ оҥоруу билиҥҥи төгүлүгэр. ☉ На (в) этот раз
«Но!» • Тогойкин бу сырыыга обургу соҕустук саҥарбытынан олоро түстэ. Амма Аччыгыйа. Бу үйэҕэ — туох эмэ киһи көһүппэтэх өттүнэн көстүбүтүн, уларыйбытын эбэтэр тугу эмэ оннук уларытары сүөлүргээн, «бачча тухары оннук буолбатаҕа» диэн этэргэ туттуллар. ☉ До сих пор (при выражении своего удивления неожиданной переменой в чем-л., в оборотах типа «до сих пор не бывало такого», «до сих пор обходились без этого»)
Бу үйэҕэ сылдьыбыт далаһам этэ, ону баара, кыыһыран титирэстээн, мүччү үктээтэҕим дии. М. Доҕордуурап
Бу үйэҕэ тууһа суох аһыыллара, биир киэһэ аһаатыннар. Болот Боотур
Бу үйэҕэ миигинэ суох тыа олорбута эбээт. Мин онно тахсан тугу туһалыырбын да билбэтим. С. Ефремов
II
аат сыһыан т.
1. Этиллэр предмети, хайааһыны, сиһилиини ыйан, чуолкайдаан кэпсэтээччи болҕомтотун тардыыны көрдөрөр. ☉ Употребляется для привлечения внимания собеседника путем указания на предмет, действие, обстоятельство и т. п. (вот это). Бу куобах суола: бу бытааннык сылдьыбыт, бу аһаабыт, бу туора ойбут. Бу саһыл ааспыт
□ Алдьархайдаах батталы өйдөөн кэллим бу туран. Амма Аччыгыйа
Бу биһигиттэн чугас Хара үрүйэ диэн сир баар. С. Ефремов
Акаары, көр, бу мэтээлэ, уордьана диэн буолар. Н. Неустроев
Аида, чэ билигин аһаа. Бу саахар, бу килиэп, бу арыы, бу эт. И. Федосеев
2. Хайааһын этиллэр эрчимин, кинини олох субу чугас, бу баардык оҥоһуллар курдук көрдөрөр, күүһүрдэр. ☉ Усиливает экспрессивную выразительность действия указанием на то, что оно будто совершается совсем рядом, перед глазами (прямо вот, вот совсем рядом). Саалар тыастара бу тиҥийэн олорор этилэр. Бу олорор куһу сыыһан кэбистэ
□ Көрдүм мин чахчытык, чугастык, бу баардык. П. Тобуруокап
Кини хараҕар ол икки кыыс сирэйдэрэ-харахтара бу умайан көстөллөрө. П. Ойуунускай
△ Этиллэр санаа дууһаны долгутар араас дэгэттээх иэйиитин эрчимин күүһүрдэр (көр диэн кэпсиирэлээх эбэтэр онто түспүт быһаҕас этиилэргэ үксүн тутлар). ☉ Усиливает эмоциональную выразительность высказываемой мысли с оттенками радости, восхищения, испуга, обиды (преимущественно употр. в предложениях со сказуемым көр ‘смотри’ или при его опущении в эллиптических предложениях: вот, вот как, вот какой)
Бу дьолу! П. Ойуунускай
Бу үөрдэхпин! Амма Аччыгыйа
Тыый даа, бу тылын! Амма Аччыгыйа
Бу хара ыт үөхпүтэ кыһыытын көр эрэ. П. Ойуунускай
Көр эрэ, бу Өкүлүүнэҕин! Софр. Данилов
Билигин аакта оҥоруохпут. Сырдыгы хаххалаамаҥ эрэ, бу! «Кыым»
△ Ыйытыыны ардыгар иэйиилээхтик дэгэттээн күүһүрдэр. ☉ Усиливает вопрос, иногда с эмоциональным оттенком (это, вот это)
Хаһан тиийэр дьоммутуй, бу? Амма Аччыгыйа
Сөдүөччүйэ кыыс тиийэн кэллиҥ буолбат дуо, бу?! Амма Аччыгыйа
Тугун сүрэй? Мин сатаан санаабаппын, эһиги бу туох буоллугут? С. Ефремов
Бу туохпут саатай? Оноопур Павлович телохранителлэриҥ дуу, бу? «Кыым»
△ Туохтуур сэрэйэр киэбин кытта саҥарааччы түмүктээһиннээх санаатын күүһүрдэр, чиҥэтэр. ☉ С глаголами предположительного наклонения усиливает, подчеркивает заключительную мысль, заключение говорящего (ну вот, вот и)
Бу аан дойдуга төрөөнүөскээн олорон бүттэҕим бу. П. Ойуунускай
Дьэ маннык дьоҕурдаах оҕо үөрэхтэн маттаҕа бу. Амма Аччыгыйа
«Дьэ, араҕыстахпыт бу», — диэтэ. Күндэ
тюрк. бу, бул

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инники этиллибиккэ түмүк, түмүктээһин курдук холбооһунун көрдөрөр уонна маннык дэгэттэрдээх буолуон сөп. ☉ Выражает субъективное присоединение высказываемой мысли к предыдущим как вывод, умозаключение (значит, следовательно) и может иметь следующие оттенки: 1) быһааран, сыаналаан этии. ☉ Объяснения и определения, оценки
Тугуй бу аата табаарыстар? Ааҕыстахха, бу аата, ГЭС сүрүн узелларын төрдүттэн саҥардан оҥоруу буолар. В. Яковлев. Бу аата, бэйэ оҥостуммут куһаҕанын бэйэ хорсуннук көннөрүүтэ буолар; 2) көннөрү ыйан чуолкайдаан, быһааран биэрии. ☉ Простого указания, пояснения и разъяснения. Бу аата, эһэ сылдьыбыт
□ Бу аата, саламалар. Н. Якутскай
Бу аата, биһиги холкуос кырымахтаах хара саһылы иитэр пиэрмэтигэр кэллибит. Суорун Омоллоон; 3) саҥарааччы түмэр санааҕа көһүүтэ. ☉ Субъективного перехода к обобщающей мысли
«Бу аата, биһиги Далдын үрэҕэр ханан таҕыстыбыт?» — дии-дии хаартатыгар Далдын үрэҕин харандааһынан өрө сыыйар. Н. Якутскай
Бу аата, букатыннаахтык быһаарыллыы дьэ кэллэ дуо? В. Яковлев; 4) ситим тыл суолтата баһыйар. ☉ Яркого союзного значения
Мин дьүһүммүнэн ынырыкпын, ол гынан баран бэйэбэр саамай кэрэттэн-кэрэ дьүһүннээх дьахтары атыылаһыахпын сөп, бу аата мин дьүһүнүм ынырыга суоҕар тахсан хаалар. Суорун Омоллоон
Куобах быйыл эмис, бу аата сылгытыгар да үчүгэй дьыл буолаары гынна. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Сөбүлээбэти бэлиэтээн кыыһыра, мөҥүттэ былааннаан этиини көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство с оттенком сетования или возмущения (вот черт). Бу абааһыны көр, ааны эмиэ аһан кээһэн барбыт!
□ Бу абааһыны көр, кириэппэс бүтүннүүтүгэр уоппут суох дии. К. Симонов (тылб.)

көр биллэн турар. Дьиэ эркинигэр ону-маны суруксуттааһын, бу биллэр, оҕолор үлэлэрэ буоллаҕа
□ Чэ, бу биллэр, Кыра Уйбаан хотуурун суола. Амма Аччыгыйа

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инники этиллибиккэ утары туруоран, сөп түбэспэтин ыйан эбэтэр хаарчахтаан холбооһунун көрдөрөр. ☉ Употребляется для присоединения высказываемой мысли к предшествующим, выражая отношения противопоставления, несоответствия или ограничения (несмотря на, но тем не менее, однако). Бу гынан баран, бу «сокуону» кыра сириибинэн суруллубут хос быһаарыыта эһэн таһаарар
□ Бу гынан баран, оччоттон билиҥҥэ диэри уон түөрт мөлүйүөн ахсааннаах негрдэр улахан эккирэтиигэ сылдьаллар. «Кыым»
△ Этии ортотугар туттуллан, этии чилиэннэрин холбооттоон ситим тыл суолталанар. ☉ Употребляясь в середине предложения, выполняет роль союза (однако). Кини сүрдээҕин сылайда, бу гынан баран тохтуура сатаммат

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инники этиллибиккэ утарар сыһыанынан холбооһунун көрдөрөр. ☉ Служит для присоединения высказываемой мысли к предыдущим, выражая уступительно-противительные отношения (тем не менее, хотя, несмотря на)
Бу да буоллар, үөрэҕэр үчүгэй. ВВМ. Кырдьаҕас абааһылар олус судургутук илиигит таһынан киэр тарыйыаххыт суоҕа. Бу да буоллаллар, силистэрин сиргэ син балачча дириҥник, кытаанахтык анньан олорор дьон буолуохтара. И. Семенов

туттул. сыһыан холб. Эйэ дэмнээхтик сэмэлээн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает дружеское, товарищеское осуждение, укор говорящего (ну что ты). Бу да киһини, хантан ылан итинник этэҕин? Бу да киһини, бэйэм да аҕалыам этэ
□ Бу да киһини! Чэ, баҕар, итэҕэйимэ. Софр. Данилов

туттул. сыһыан холб. Кыратык мөҥүттэн сөбүлээбэти биллэриини көрдөрөр. ☉ Легкое ругательство, выражающее недовольство говорящего (вот дьявол). Бу дьаабалыҥ, оннооҕор [эһэ] тууну уоран көрөр. Бу дьаабалыҥ, дьиэтин эмиэ сууйбатах эбит
□ Бу дьаабалыҥ, тайах иһин тоҕо тардан, кыратык бүөрүттэн сиэбит. И. Гоголев

көр бу да киһини. Бу киһи даҕаны, бэйэҥ-бэйэҕинэн итинник халлаан кэпсээнин итэҕэйбит үһүгүөн
□ Хаарыан быам! Бу киһи даҕаны. Күннүк Уурастыырап

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы сөбүлээбэтин, сэмэлиирин, дьиктиргиирин көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство, порицание или удивление говорящего (да ты что, что ты). Бу киһини доҕор, саатын эмиэ соппотох. Бу киһини доҕор, хайдах сүгүн кэпсэппэккин!
□ Һа, бу киһини доҕор! Сүөдэркэни билбэккэ дылы. «ХС»

тыаһы үт. туохт. Биир тэҥ бүтэҥитик эрээри түргэн-түргэнник тыын (хол., утуйа сытан). ☉ Тихо, но учащенно дышать, сопеть, посапывать во время сна
[Нюта:] Чыычааҕым эрэйдээх утуйда дуу? Уу... Ньыыгыны, утуйан, бурдьугунайан хаалбыт дии. С. Ефремов

туохт., кэпс.
1. Кими эмэ туохха эмэ (үксүгэр куһаҕаҥҥа) булкуй, уккуй. ☉ Путать, сбивать с толку кого-л. (обычно в сторону плохого, предосудительного). Дьон өйүнсанаатын иирдэр, буутайдыыр
2. Туохха да ис буолума, кыҥкыйдыы сырыт. ☉ Ничем не довольствоваться, все капризничать. Ол-бу аайы буутайдаама

туттул. сыһыан холб. Этэр санааны күүһүрдэн-бэлиэтээн, бу баардыы ыйан биэрэри көрдөрөр. ☉ Служит для подчеркивания высказываемой мысли, указания на появление лица, предмета, которого ожидали, на наступление или завершение действия, о котором говорится в высказывании (ну вот, вот и)
Дьэ бу дойдубар кэлэ сырыттаҕым. Софр. Данилов
Оо, дьэ, бу эн кэлэн, Уолум, сытар эбиккин дуу... С. Зверев
Үөлээннээхтэрбин күн бүгүнүгэр диэри, санаабар, күүтэ, кэтэһэ, сатыы турдаҕым дьэ бу. С. Федотов

туттул. сыһыан холб. Этэр санааҕа болҕомтону тардар дэгэттээх бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Используется для привлечения внимания собеседника к высказываемой мысли (вот ведь, вот смотри)
Көр бу, оҕом туһалаан эрдэҕин. — Көр бу, улдьаа мэник уолум эрэйдээх, төһө да сурук суруйдаргын, бырастыыласпакка ити курдук барар сатанар дуо? Ч. Айтматов (тылб.)

I
ыйыт. солб. аат. Киһиттэн ураты тыынар уонна тыыммат предмети ыйытан бэлиэтиир тыл. ☉ Вопросительное местоимение, указывающее на предмет речи (животное, неодушевлённый предмет): что? Туох көтө сылдьарый?
II
аат сыһыан т.
1. Этиллэр предмет бэлиэтин иэйиилээх күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление признака предмета речи: что за. Туох үчүгэй оҕотой! Туох күүстээх ардаҕай!
□ Бу туох элбэх сибэккитин үргээтиҥ? М. Доҕордуурап
«Туох иҥсэлээх кутуйахтарай!» — диэн Олоо кыланна. Т. Сметанин
2. Сөбүлээбэккэ, түгэх түһэн, кыыһыран ыйытыыны көрдөрөр. ☉ В вопросе или восклицании выражает недовольство говорящего: что за, какой
Оо, туох муҥун көрдөмүй? П. Ойуунускай
Ол мин туох үлэтин кыайыам буоллаҕай? С. Ефремов
Эн миэхэ туох сүбэһит көһүннүҥ? Н. Островскай (тылб.)
♦ Туох баарынан көр баар I. Уол туох баарынан сүүрдэ. Туох да эгэлгэтэ суох кэпс. — ол-бу диэбэккэ, мунньаҥнаабакка, кубулҕаттаммакка, көнөтүнэн. ☉ Без всяких капризов, вздорных требований, каких-л. выходок (делать что-л.)
Туох да эгэлгэтэ суох бүгүн бурдук быһыытыгар бар. ГНС СТСДТ. Туох иннигэр (иһин) (сөбүлэммэт, буолуммат, баҕарбат) — олох, букатын (аккаастыыр). ☉ Ни за что, ни в какую (не соглашаться)
Таһаҕас тиэйэ барарга туох иннигэр сөбүлэммэт. НАГ ЯРФС II
Туох иһин бу дойдуттан барыан баҕарбат. НАГ ЯРФС II. Туох тэһэ анньан кэпс. — тугу эрэ гынарга эмискэ санаа киирэн (ону гыммыттан үөрүү эбэтэр кэмсинии). ☉ соотв. с какой стати; какого дьявола (чёрта, беса, лешего, шута)
Аата абаккам да эбит, туох тэһэ анньан оонньоон сытыйбытым буолуой? А. Софронов. Туохха да уурбат — кими, тугу да сыаналаабат, аанньа ахтыбат. ☉ соотв. ни во что не ставить кого-что-л. [Ыларов:] Миигин олох туохха да уурбат, хоҥоруутугар хоннорбот эбит ээ. «ХС». Туох эрэ саҕа саныыр — кыраны да оҥорбутун улаатыннарар, өҥө туттар. ☉ Считать особой заслугой своё незначительное участие в чём-л., возвеличивать сделанное самим собой
[Көстөкүүн:] Дьоннор мабылысаассыйаҕа биир-икки күн үлэлииллэрин туох эрэ саҕа саныыллар. Күндэ
◊ Туох баара көр баар I
Туох баара барыта түөрт сыллааҕыта саҕаламмыта. В. Яковлев
Туох (тугу) баҕарар диэ — туох да диэ диэн курдук. Барбытым кэннэ туох баҕарар диэтиннэр. Софр. Данилов
Туох да диэ көр диэ. Чэ, туох да диэ, ити эн дьыалаҥ буолбатах. С. Ефремов. Туоххунан истэҕин сөбүлээб. — киһи этэрин хайдах өйдөөбөккүн. ☉ Выражает недовольство с оттенком недоумения (букв. чем же ты слушаешь). «Туоххунан истэҕин?!» — диэн ийэтэ оҕотун мөҕүтүннэ

туох аатай диэн курдук
Туох аата буоларый, киһини ыттааҕар куһаҕаннык көрөр диэн! Н. Якутскай
Туох аата буоларый! Миигин сөбүлээбэт буолан баран, тоҕо ойох ылбыккыный? «ХС»

саҥа алл., сыһыан холб. Абарыыны-сатарыыны, абааһы көрүүнү, бырачыаһы, сөбүлээбэт сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, негодование, протест, недовольство (куда это годится, боже мой, что за чёрт, что за безобразие)
Итинник түбэлтэҕэ саҥарбакка хаалар диэн туох аатай! Софр. Данилов
Туох аатай, ханнык эрэ таас иһин... Бэйи, ол эрээри, кырдьык алмаас буоллаҕына, оччо даҕаны сыаналаах буолуон сөп. Н. Якутскай
Тугу да өйдөөбөппүн. Туох аатай! С. Ефремов
Бу кыысчааҥҥын буой, киһини мэнээк үөхтэримэ. Туох аатай! «ХС»

туох аатай диэн курдук
Туох аатай доҕор, барыттан-бары куттана, хайыҥ охсуна сылдьар диэн. Софр. Данилов
Туох аатай доҕор, оннук быһыыланар! «ХС»

туттул. сыһыан. холб. Саҥарааччы олус уһаабыт, салгыппыт көстүүгэ сөбүлээбэт сыһыанын ардыгар мунаарар, билэ сатыыр дэгэттээх көрдөрөллөр. ☉ Выражает неодобрительное отношение, иногда с оттенком недоумения, по поводу чего-л. неожиданного или надоевшего (неужели, что так). Ыалга тахсан баран, туох айылааҕын өр буоллуҥ?
□ Дьэ үлүгэр эбит
Ити туох ааттааҕын, атын сир баранан, биһиги улуустарбытыгар кинилэри ыыталлара буолуой? Н. Якутскай
Туох айылаах буоллуҥ, ол? Д. Таас

туттул. сыһыан холб.
1. Саҥарааччы ким-туох эмэ уһулуччу хаачыстыбатын сөҕөрүн-махтайарын көрдөрөр. ☉ Выражает восхищение исключительным качеством кого-чего-л. (до чего)
Бу туох ааттаах бултаах сирэй. П. Ойуунускай
Туох ааттаах үчүгэй суолай. Н. Заболоцкай
2. Саҥарааччы абаккатыйарын, сөбүлээбэтин, суланарын көрдөрөр. ☉ Выражает негодование, недовольство, сетование (что за)
Туох ааттаах доппуруостаан хааллаҕай. Суорун Омоллоон
Туох ааттаах хара сорой! Бу туох икки муостааҕа искэр киирбитин этэн абыраарыый! «ХС»
Туох ааттаах муҥнаах олоҕо эбитэй! Ч. Айтматов (тылб.)

саҥа алл. сыһыан холб. Сөбүлээбэт, сэмэлиир сыһыаны ардыгар кыыһырыы былаастаан этэри көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, негодование (какого чёрта)
Туох абааһытын, итинник сымыйа хоту кэпсии сылдьаҕын! Туох абааһытын, тыаны булан, бүгэн сытаҕын. Н. Габышев

сыһыан холб. Тугу эмэ сөбүлээбэккэ абааһы көрөн, сэмэлээн этэри көрдөрөр. ☉ Выражает резкое неодобрение, осуждение чего-л. (какого дьявола, какого же чёрта, да ну его)
Туох абааһытын баран, маны да ылыам суоҕа. Туох абааһытын баран, дьыалалаһан хааллыгыт? «ХС»
Ол, туох абааһытын баран, Лариса бачча күрүлүүр күнүс Витька-мотуруоһу кытары арыгы иһэ олороро буолуой! В. Яковлев

туох ааттааҕын

туох ааттааҕын

туох аатай диэн курдук
Биир да күн сынньанар кыах суох. Бу туохха түбэстим. Бу туох булкуурай, туох алдьархайай! Суорун Омоллоон

туох баҕайытай

саҥа алл., сыһыан холб. Сөҕүүнү мунаарыы дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает интерес с оттенком недоумения (что же это такое)
Туох баҕайыный доҕоор! Тоҕо кэллиҥ? Суорун Омоллоон
«Туох баҕайыный доҕоор! Тоҕо дьиктитэй!» — диэн ботугуруу-ботугуруу, маһынанотунан күлүктэнэн, олох ыкса кэлбитэ: симилээҥки буолан хаалла. Г. Колесов

саҥа алл., сыһыан холб. Сөбүлээбэт сыһыаны, дьиксиниини көрдөрөр. ☉ Выражает страх, сомнение (что это такое)
«Хааным бэркэ хамнаата, сүрэҕим бэркэ мөҥүһүннэ! Туох баҕадьытай?» — дии санаан баран, иккиэннэрин ойоҕолуу хааман иһэн саҥара истэ. Ньургун Боотур

саҥа алл., сыһыан холб. Абарыыны-сатарыыны, абаккаланыыны көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, негодование (что это такое, что за безобразие)
Туох баҕайытай доҕор, бииргэм хоойго киирээри гыммыт хоноһо курдук, тула эргийэн хаалламый. Суох, уум кэлиэ суох! Суорун Омоллоон
Туох баҕайытай доҕор, мин тылбыттан иҥнэн хааллаҕай! Софр. Данилов
Түксү! Түксү! Туох баҕайытай доҕоор. Мунньах ахсын кириитикэһиттэринэн умайар уот айахтар, оттон үлэ тирээн кэллэҕинэ, аккаастанартан атыны билбэттэр. С. Ефремов
Туох баҕайытай, эдэр киһи үлэлээн-хамсаан иһиэхтээххин. Сырдык аартыгынан сылдьыахха, туох баҕайытай. Д. Таас

туох абааһытын диэн курдук
Ээ кэбис доҕор, туох баҕайытын, эмиэ саҥарсан бардыгыт. Н. Неустроев
Тууй-сиэ, туох баҕайытын, дьааһыйан хаалламый доҕоор. Суорун Омоллоон

ким билэр диэн курдук
Туох билиэй, доҕу-ур, дьоннор туох-туох буолалларын. Күндэ
Туох билиэй, онно ханныкханнык уларыйыылар киириэхтэрин. В. Яковлев
Туох билэр, киһи-киһи тустуспа, аҥаардас баай ымсыыта сиэппэтэ ини. А. Сыромятникова

туох билиэй

туттул. сыһыан. холб. Саҥарааччы баар быһыыгамайгыга, инники этиллибиккэ улахан буолбатах, тулуйуллар дьыала диэн сыһыаннаһарын көрдөрөр. ☉ Выражает отношение говорящего к создавшейся ситуации, как к чему-л. несущественному, не имеющему большого значения (ничего)
Чэ, туох буолуой, биһиги кинилэри атын оҥоруохпут. Амма Аччыгыйа
Туох буолуой! Отдел соҕотох Дроздов буолбатах. В. Яковлев

абааһытын баран диэн курдук
Доҕоттоор, туох буолуох баҕайытын! Түксү, кэбис, этиһимэҥ. Н. Неустроев

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтээччи быһыытыгар саҥарааччы хомолто дэгэттээх сэмэлиир, хомуруйар, сөбүлээбэт сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает осуждение, упрёк, недовольство с оттенком сожаления, высказанные в адрес собеседника по поводу его поступков (ну и ну, ну что такое, ну как это так). Туох бэрдэй, мантан тэйэ да тохтуохха баар этэ. Туох бэрдэй, маны сыҕарытан биэриэххин. Туох бэрдэй, таарыччы сылдьан кэлиэххин

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы утары этэрин, аккаастыырын, сөбүлээбэтин көрдөрөр. ☉ Выражает возражение, отказ, неодобрение говорящего (зачем же). Туох гынаары, онно да баран абыраныах биллибэт. Туох гынаары, күнү быһа утуйарый. Бу, туох гынаары, бачча эрдэ хаар түстэ

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтээччи этиитин кытта саҥарааччы дьэ кырдьык оннук диэн сөбүлэһэ охсорун көрдөрөр. ☉ Выражает согласие говорящего со словами собеседника, поддержку сказанного им (что и говорить)
Тугу гынаары этэҕин. Чэ ол кини сырыттын даҕаны, оннооҕор бүгүн киһи көмүллэригэр Суон Дьаакып кыыһа сылдьар ээ. А. Софронов
— Ыа, дьэ табаарынан кыраны-кыамматы кучугуратыыһылар. — Һэ, дьэ, туох гынаары этэҕин. Күндэ

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санаа хайдах да эргит-урбат, син биир оннук диэн бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает то, что высказываемая мысль с точки зрения говорящего такова вопреки иным суждениям (что ни говори)
Туох да диэ, син биир үчүгэй бырайыак. Н. Лугинов
Чэ, туох да диэ, аны саас бэйэбинэн суорумньу буолан көрүөм буолуо, оттон. Кустук
Туох да диэ, быйыл ыһыыны эрдэ бүтэрэр буоллубут. «Кыым»

төһөтүн да иһин диэн курдук
Туох да диэбит иһин, быйыл күһүн бары-барыта хайдах эрэ ордук тупсубукка дылы. Софр. Данилов
Туох да диэбит иһин, дьону алдьаппыт Хоҥор түөкүттэрин саралааһыны булгуччу ситиһиэхпит. «ХС»

туох да диэбит иһин

саҥа алл., сыһыан холб. Кэпсэтиигэ хос ыйытыы форматынан абаран-сатаран, кыыһыран-уордайан сыһыаннаһары көрдөрөр. ☉ В диалоге в форме повторного вопроса, выражая крайнюю степень возмущения, имеет следующие значения что ты сказал? (что-что?!, что-о?)
«Туох даа?!» — Сыллай сирэйэ-хараҕа бүтүннүү түрүтэ тыытан барда. Амма Аччыгыйа
Туох даа? Өссө мин уолум сириксэннээх дии! Көр эрэ маны! И. Гоголев
Туох даа? Эйиэхэ уон суукка өссө кыра эбит! Букатын өйдөммөтөххүн! И. Семёнов

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санаа сатамматын утары этэр дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрение сказанного или возражение ранее сказанному (с какой целью, ради чего, с какой стати)
Тыый, баачыка, ити туох диэн ыйыттаҥый? А. Софронов
Кырдьаҕас киһини туох диэн күһэйдэҥий, бэйэтэ буоллаҕа дии. С. Ефремов
Мин, бу курдук көҥүл сылдьан, дьэ, туох диэн холкуоска тахсаммын хам кэлгиллиэмий? «ХС»

(ЭТТЭХХИНИЙ, ЭТТЭХХИТИЙ) туттул. сыһыан холб. Дьиктиргээһин, сөҕүү дэгэттээх утары этиини көрдөрөллөр. ☉ Выражает возражение с оттенком удивления, изумления (зачем так говорить, что ты говоришь, да что ты, о чём ты)
Тыый, тукаам, туох диэн эттэҥий? Мин эрэйдээх киһи санаатын хайдах мээрэйдиэм буоллаҕай. Н. Неустроев
Тыый, туох диэн эттэххиний, Милан Егорович. Итинник эппиэттиэх соругу ылынар эрээри, ааҕансуоттаан бөҕө буоллаҕа дии. В. Ойуурускай

хайдах дуу диэн курдук. Мантан барабыт дуу, туох дуу. Манан уурайыахха дуу, туох дуу
□ Дьиэҕэр төнүн, дьонуҥ күүтэллэр диэн дуу, туох дуу... И. Семёнов

саҥа алл., сыһыан холб. Суланыыны, курутуйууну, кэмсиниини көрдөрөр. ☉ Выражает обиду, отчаяние по какому-л. поводу (никто не может помочь)
Дьоло суох күҥҥэ төрөөммүн, итэҕэс оҥорууланаммын, күн сириттэн сүтэрим кэллэҕэ. Туох истиэ-көрүө баарай. А. Софронов
Эн бу сир үрдүгэр суоххуттан кэмсиммитим иһин, туох истиэ баарай, Алёша. С. Федотов

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы туох эмэ оннук буолуохтааҕа көстөн турарын туһунан бэлиэтээн ааһарын көрдөрөр. ☉ Выражает неизбежность отрицательного результата какого-л. действия (ничего не поделаешь, иначе и быть не может). Талаан суох аата суруйа сатыыр да, туох кэлиэй, хоһоонноро мөлтөхтөр. Оҕолор бары үлэлииллэр да, туох кэлиэй, түмүк олус кыра
□ Дьэ онтон, туох кэлиэй, хаалаары гыммыты харайдаҕым дии. В. Ойуурускай

туох кэ- лиэй диэн курдук. Кинилэр тэрээһиннэрэ, туох кэлээхтиэй, саргы-сатаҕай буоллаҕа дии. Нууччалыы аанньа билбэт киһи, туох кэлээхтиэй, санаатын толору кыайан эппэтэҕэ

туох баҕайытай доҕор диэн курдук
«Туох сатанатай, күн аайы ардах да ардах! Күн аайы бэргээн иһэр быһыылаах. Туох сатанатай доҕор, ситэри...» — аны хараҕын кытта үөхсэн «айыыны» этэ сыһан иһэн тохтоото. Д. Таас

туттул. сыһыан. холб. Туох эмэ хаачыстыбатын сөҕөн-махтайан этэри көрдөрөр. ☉ Выражает удивление говорящего (что за, какой). Туох үлүгэрдээх бөдөҥ хортуоската үүммүтэй
□ Туох үлүгэрдээх Тороххой дорҕоонноох Туһулаатаҕай диэммин Толкуйдуу истим. С. Зверев

туох үлүгэр- дээх диэн курдук. Туох үлүгэрин оту маннык куһаҕаннык охсор дьонуй?
□ Убайым, туох үлүгэрин ньылбы сытыйдыҥ. Л. Попов

саҥа алл., сыһыан холб. Абарыыны-сатарыыны, сөбүлээбэт сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, недовольство чем-л. (что это такое, какой ужас, что за безобразие)
Биэс киһи биир киһиттэн куттанара диэн туох үлүгэрэй. Күннүк Уурастыырап
Ама! Сымыйа ини... Туох үлүгэрэй! Настя, ити кырдьык дуо? Н. Якутскай
Туох үлүгэрэй! Туоххатуохха тиэрдэҕин? С. Ефремов

туох үлүгэрэй диэн курдук
Бэйэтэ үс чаас устата үлэтигэр суох, аны эрдэ кэлбит дьону үлэҕит чааһын сарбыйыам диидии дибдийэр. Туох үлүгэрэй бу. В. Яковлев

1. ыйыт. солб. аат. Ханнык киһи эбэтэр туох (түмэр суолт.). ☉ Кто, что (собир.)
   Ким-туох кэллэбарда? — Аргыылап ким-туох кэлбитин сибикилээн, уһукта сатаабыта буолан, сирэйин-хараҕын ньухханан, өрө көрөн сыппахтаата. Софр. Данилов
2. аат суолт. Ким эмэ хайдаҕа, ис дьиҥэ, кырдьыга-сымыйата. ☉ Истинная сущность кого-л.
   Кимим-тугум биллэн хаалыа диэн түүннэри-күннэри куттал. М. Ефимов
   Эн кимҥин-туоххун күн бүгүн билиэхпит. С. Ефремов
   Кырдьар сааспар киммин-туохпун бар дьоммор көрдөрүүм дэниэн эмиэ сөп. С. Федотов
   Хаһыаччыт кимэ-туга «Эдэргэ» эллэннэҕинэ биллэр. «ЭК»
   ◊ Ким-туох буолан (киммин-туохпун диэн) — ханнык да тустаах аата-суола, балаһыанньата, сыһыана суох буолан баран; хайдах. ☉ Не имея соответствующего социального статуса, положения; как, каким образом
   Ханна барыай кимтуох буолан, Муҥнаах сири быраҕан? С. Данилов
   Оттон билигин кимминтуохпун диэн мантан тахсыамый? Н. Лугинов. Кимэ-туга биллибэт — төрдө-ууһа суох, мөлтөх төрүттээх-уустаах; хайдаҕа биллибэт (киһи, дьон). ☉ Неизвестного, незнатного происхождения, рода; неопределенной сущности, неизвестно кто (о человеке, людях). Кини кимэ-туга биллибэт, соҕотох киһи этэ. Кимэ-туга биллибэт дьон элбэх

даҕ. Эҥин араас, буолар буолбат. ☉ Всякая всячина, то да сё
Туой ол-бу санаалар киирэннэр, ону-маны саныы сытта. А. Софронов
Уончалаах кыыс ол-бу өрбөх сыыһынан оонньуу олоорто. Күндэ
Ынах хомуйа сылдьан ол-бу оту-маһы ааҕаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
♦ Ол-бу буолан хаалыа кэпс. — туох эмэ иэдээҥҥэ түбэһиэ. ☉ Может всякое случиться (обычно намёк на печальный исход)
Биһиэхэ оҕо турбат этэ, онон ол-бу буолан хааллаҕына, хом санаайаҕын. С. Никифоров. Ол-бу буолума сөбүлээб. — сөрүөҥнээмэ, киһини эрэйдээмэ. ☉ Не ломайся
— Хотуой, ол-бу буолан эрэйдээмэ, барар буоллаххына бар! Н. Неустроев
Атаах дьахтарга дылы ол-бу буолума! И. Гоголев
— Ол-бу буолума, кэлэн бу кумааҕыга илиитэ баттаа. С. Ефремов. Ол-бу диэмэ кэпс. — ордук-хоһу тыллаһыма, солуута суоҕу дойҕохтоомо. ☉ Не говори лишнего, не говори ерунду, не болтай
Хата, ол-бу диэбэккэ, быһаара охсуҥ. А. Софронов
Өссө ол-бу диэн дойҕохтуу олороҕун! Н. Неустроев
◊ Ол-бу диэки көр — тула көрүн, эргиччи көр. ☉ Смотреть вокруг, оглядываться
Сэмэн ол-бу диэки көрө сатаата. П. Ойуунскай. Кини ол-бу диэки көрүөлүү турбута. Суорун Омоллоон
Ким да ол-бу диэки олох-чолох көрбөт. М. Доҕордуурап

туохханнык иннинэ диэн курдук
Туох-хайа иннинэ, чуолкайдаан истибит эбит. Эллэй
Санаатыгар, ыарыһаҕын, быччыҥа-иҥиирэ мөлтөҕүн, туох-хайа иннинэ, сирэйэ кэпсии сылдьар курдуга. «ХС»
Эдэр дьон, туох-хайа иннинэ, материальнай интэриэстээх, үлэ түмүктэрин астынар санаалаах буолаллар. «Кыым»

сыһыан холб. Хайааһын бэрээдэгин саҥарааччы бэйэтин көрүүтүнэн сааһыланарыгар аан бастакынан туруорулларын көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное определение порядка действий, указание на необходимость совершения данного действия в первую очередь (прежде всего, в первую очередь, первым долгом)
Кини, туох-ханнык иннинэ, бастаан оҕуруотун аһын кэрийэн көрбүтэ. А. Фёдоров
Ол аата оскуола үлэтин тупсарар туһугар, туох-ханнык иннинэ, салалтаны тупсарыан наада. Софр. Данилов

I
аат. Ыар түбэлтэ, иэдээн, алдьархай, өлүүлээх-сүтүүлээх, иэдээннээх турук. ☉ Беда, горе, несчастье, бедствие, напасть
Өлөр төрүөттээх, үлүгэр быалаах. (өс хоһ). Ким урут турбут улаханнык Дьоллоох олох туһун туойуҥ, Үйэ тухары үктүөн турбут Үлүгэри үргүтүҥ! А. Софронов
Кэтэҕэриин ороҥҥо быыс иһигэр ыар ынчык, мөлтөөбүт сүөлэҥи куолаһынан сөтөллөр саҥа иһиллэр. Бу айылаах үлүгэргэ Сэмэн эрэйдээх түбэһэ сытар. Эрилик Эристиин
ср. бур. үлигер ‘сказка; пример’
II
аат эб.
1. Предмет бэлиэтин, хайааһыны күүһүрдэн-күүркэтэн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление признака предмета и действия
Эмискэ сүрдээх үлүгэр тыас тоҕо барда. Софр. Данилов
Эчи да Эриэккэһин, Эриэнин эриэхсит, Муокаһын, Муудараһын үлүгэр! П. Тобуруокап
Билигин ити үлүгэр дойдулары сэриилээн кыайбыт судаарыстыба күүһүрдэҕэ дии. Г. Колесов
Һэ, аптаах маһынан охсубут курдук үлүгэр! И. Семёнов
Уолаттар уолуйаннар Үөмэхтэһии үлүгэрэ. П. Тобуруокап
2. Аат тыллары кытта этиллэр предмет үгүһүн көрдөрөр. ☉ С именами существительными выражает то, что предмет речи упоминается во множественном числе
Ньургуһун үлүгэри үргээбиттэр, Ньургуһуну суолга тамнаабыттар. С. Тарасов
Бу биһигини сиэри бөрө үлүгэр мунньуһунна ээ. Күндэ

ыйыт. солб. аат. Толору, сиһилии хоруйу күүтэр ыйытыы. ☉ Вопросительное слово, требующее подробного ответа (что и как)
«Дьэ, тойоммут Хаххан, хайдах-туох сиргэ баран кэллиҥ?» — диэбиттэр. Суорун Омоллоон
Бу эргин ыаллар хайдах-туох олороллор? ГНС СТСДТ