1. туртаҥнаа диэн курдук. Эмискэ хаар түһэн туртаҥнаппытынан барда. В. Титов
   2
   туртаҥнаа диэнтэн дьаһ. туһ. Тыал үрэр, долгун үрүҥ өрөҕөтүн өрө арыйан туртаҥнатар. Х. Андерсен (тылб.)

маҥхай диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Хаар түһэн маҥхаҥныыра, Сир үрдэ туртаҥныыра. В. Чиряев

сыһыт диэнтэн х-ччы аата
Ат сыһытааччы Пьери хараҥаҕа туртаҥнаабыт сэлээппэтинэн билэ оҕуста. Л. Толстой (тылб.)
Хахайы сыһытааччылар хахай килиэккэтин иһигэр сылдьаллар диэн дьиктиргииллэр. А. Островскай (тылб.)

I
туртаҥнаа диэнтэн холб. туһ. [Оҕонньор] сүүрүк үөһэ көрбүтэ — ыраах муустар туртаҥнаһаллар. Н. Заболоцкай
Тунах үрүмэччилэрэ туртаннаһа Хонууга хойдо тэтэрбиттэр. С. Данилов
II
даҕ. Маҥан түү курдук туртайар, туртаҥныыр. ☉ Белеющий то там, то тут, словно белый пух
Күһүҥҥү эмис куобах сырсан туртаҥнас. Н. Заболоцкай
Сарсыарда туманыҥ туртаҥнас, Күнүс хаар ньууруҥ кылбаҥнас. «ХС»

сыһ. Тохтобула суох, быыс биэрбэт курдук чаастатык. ☉ Беспрерывно, непрерывно
Даарыйа эмээхсин имитэр куобаҕын тириитэ быыстала суох туртаҥныыр. Амма Аччыгыйа
Кырдьаҕас уус уһанар дьиэтин иһигэр сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри быыстала суох балта тыаһа чыҥыйан иһиллэр. Д. Таас

кыракый диэнтэн поэт. Тугуттар уостарыгар умньанан Туртаҥнаан көстөр лабыкталыы, Ыҥаах саҕа кыракыйдаан, Ырыам сыыскаана быыралыыр. Н. Курилов (тылб.)
Ол кыракыйдаан, күттүөнэ суох харамайы одуулаһан туран Левин бэйэтин сүрэҕэр төрөппүт аҕа иэйиитин көрдүү сатаата. Л. Толстой (тылб.)

сыһ. Дьэргэлгэн курдук. ☉ Подобно миражу, мареву, как мираж, марево
Ойор күнүм уота Дьэргэлгэннии дьиримнээтэ дуу диэбитим …… Уһуутуур уһун батаһым Уорҕата күлүмнүү, Торҕо биитэ Туртаҥныы оонньуу турар эбит. С. Зверев
Уу сүүрүгүнүү Устар, күлүмнүүр Уорҕаларын толбонноро Дьэргэлгэннии дьирибинэйэр Дьылыгыр уһун сотолоро! С. Дадаскинов

туохт.
1. Үр ү ҥ д ь ү һ ү н н энэн, хаар өҥө өҥнөнөн көһүн. ☉ Белеть, виднеться (о чём-л. белом)
Ыраах балаакка маҥхайар.  Дьиэҕэ уоттара кытарара Таһырдьа хаар маҥхайара. С. Данилов
Кыраайым тыалара, хонуута Кырсалыы маҥхайан кылбаарбыт, — Дьон бары уһуктан туруута Тунал хаар ньуурданан сырдаабыт. Күннүк Уурастыырап
Чугас Кынчалов парашюта маҥхайан түһэн эрэрэ. Н. Якутскай
2. Кыырыктый, туртай (баттах туһунан). ☉ Седеть, белеть, становиться седым, белым (о волосах)
Сэбиэт бэрэссэдээтэлэ …… Захаров оҕонньор, тугу э р э кыҥастаһан ааҕан, маҥхайбыт астаах төбөтө остуол үрдүнэн туртаҥныыр. Л. Попов
Афанасий Сидоров оҕонньор маҥхайбыт баттахтаах төбөтө туртаҥныыр. М. Доҕордуурап
[Петухов] төһө да элбэх күн-дьыл субуһан ааспытын бэлиэтэ буолан баттаҕа маҥхайдар, …… эдэрдии эрчимнээх, биир сиргэ түп тээн олорбот. Хапсаҕай
ср. калм. маҥхээ ‘светлеть, становиться светлым’

туохт.
1. Күүстээх долгуннан (хол., муора). ☉ Сильно волноваться (напр., о море)
Байҕал буолла да хаһан эмэ бааллырыахтаах, буурҕаланыахтаах, кыра харамайдар биэрэккэ быраҕыллаллар, өлөллөр, хаталлар. Н. Тобуруокап
Муора хараара, туртаҥныы Бааллырбыта күүстээҕин! Дьуон Дьаҥылы
Саас тыгар саһарҕа – Сайсары сыһыыта, Бааллырар Өлүөнэ – Барылара биһиэнэ. П. Тулааһынап
2. көсп., поэт. Күүһүрэн-уоҕуран ис, күүрээннир. ☉ Становиться сильнее, мощнее
Түбүктээх үлэ түүннэри-күнүстэри бааллыран, тарҕанан, холкуостар киллэм буолактарыгар хаамта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Мин санаам махталтан бааллыран, Үөрүүбүн күн күүһэр былаата. Көһүннэ тыаллаахха бааллыран, Алааһым мутукча былаата. Р. Баҕатаайыскай

(«й» мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’) даҕ. Уурбут-туппут курдук быһыылаах, кыра, дьоҕус. ☉ Маленький, аккуратный, миниатюрный
Дьон кэтэҕиттэн бэрт куйа быһыылаах оҕонньор киһи турда. Софр. Данилов
[Хабдьы] кылбаҥнаан-туртаҥнаан — кэрэ көрүҥнээх куйа көтөр. Н. Габышев
Тас көрүҥүҥ эчи нарына, куйата бэрт. Ол биһиги буорбут үлэтин кыайаахтыаҥ дуо? С. Ефремов
Кини сэлии муоһуттан чочуллан оҥоһуллубут сиэдэрэй куйа хаалаах тимир хомуһу уолугун сиэбигэр укта сылдьааччы. К. Уткин
ср. др.-тюрк. кийэ, хыйа («й» — носовой звук) ‘уменьшительно-выделительная частица’