аат. Тус ананыллыбыт, тутуһуллуохтаах аһылык уонна аһааһын бэрээдэгэ. ☉ Диета
Дийиэтэҕэ олорт. Дийиэтэни тутус. Кырдьа барбыт киһи дийиэтэнэн аһааһына сүрэҕин үлэтин да, тас быһыытын-тутуутун да буортулаабат. ФВН ТС

киччим диэн курдук
Манна поэзия көрдөбүлэ-тылга кырчым, санааҕа дэлэгэй буолуу бигэтик тутуһуллубута көстөр. «ХС»
Поэт [Семен Данилов] тылга кырчым. «ХС»

тырыыппайдаа диэнтэн хай
аата. Ол маҥнайгы салаҥ тырыыппайдааһын этэ. И. Алексеев
Сииги саптарыыга агрономическай көрдөбүл тутуһуллубат, хараҕы баайан тырыыппайдааһын элбэхтик таһаарыллар. «Кыым»
Чэ, ол кумааҕыны тырыыппайдааһын эбэтэр ырыаны үөрэтии — эдэр киһиэхэ үлэ буолбатах. С. Курилов (тылб.)

сыһ. Быһаарыныылаахтык, сорунуулаахтык, бигэтик. ☉ Решительно, неуклонно
Билигин ону мин халбаҥнаабаттык өйдүүбүн. Э. Соколов
Былыргы кэмҥэ дьиэни илин диэкинэн ааннааһын халбаҥнаабаттык тутуһуллара. «Сахаада»
[Соня] эрэллээхтик, халбаҥнаабаттык таптыырыттан Николай үөрэ сылдьар. Л. Толстой (тылб.)

аат. Олохсуйбут үөрүйэх, сиэр-майгы, уопсай бэрээдэк быһыытынан былыргыттан тутуһуллар үгэс. ☉ Обычай, традиции
Кинилэр абыычайдарын быһыытынан, ньымааттаабыт киһи [таба] баһын, моонньун, аҥаар холун ылар эбит. А. Софронов
Тиийэн онно оһох оттон, Күөстээн-астаан бардылар — Абыычайы батыһан, Алаадьылаан, кус буһаран, Үлэ бүппүт малааһынын Үөрэ-көтө атаардылар. Күннүк Уурастыырап
Таһырдьаттан киирбит эрэ киһини чэйдэтэр, итии киллэртэрэр уонна кинини кытта онуманы кэпсэтэр — саха ыалын абыычайа. Н. Якутскай

даҕ. Булгуччу толоруллар, тутуһуллар, тумнуллара көҥүллэммэт эбэтэр сатаммат. ☉ Исполняемый или соблюдаемый беспрекословно, в обязательном порядке, обязательный. Булгуччулаах сорудах. Булгуччулаах бүттүүн орто үөрэхтээһин
□ Хас суруйааччы бэйэтэ анал куоластаах буолуохтаах
Литератураҕа ити — булгуччулаах көрдөбүл. Софр. Данилов
Физкультуранан дьарыктаныы уонна этихааны эрчийии булгуччулаах. ППА СЭЫа

туохт.
1. Үбү сиэ, арастыраатата оҥор. ☉ Израсходовать незаконно, с корыстной целью доверенные кем-л. средства
Үбү итэҕэстээбит.  Итэҕэстээбит уонна түбэспит бэрэдэбиэстэр дьыалаларын тутуһуллуохха айылаах дакаастабыл баар буоллаҕына бэрэбиэркэлиир тоҕо сатаммат буолуой?! М. Попов
2. кэпс. Итэҕэс оҕону төрөт (кыыл туһунан). ☉ Рожать детеныша-недоноска (о животном)
Кылааннаах түүлээх кыыллар итэҕэстиир биричиинэлэрэ арааһынай буолуон сөп. ТИиС

күүлэйдээ 1 диэнтэн хай
аата. Оскуола оҕотун эрэсиимигэр салгыҥҥа күүлэйдээһин уонна астына утуйуу бириэмэтэ хайаан да ыйыллар. Дьиэ к. Куорат таһыгар күүлэйдээһиҥҥэ хайаан да тутуһуллуохтаах биир сүрүн быраабыла — бөҕүсыыһы ыраастааһын, ыраас, чэбэр буолуу хас биирдии култуурунай киһи быстыспат хаачыстыбатынан буолуохтаах. ББЕ З

аат. Судаарыстыба былааһа сокуонунан олохтообут, булгуччу тутуһуллар быраабылалара. ☉ Правосудие
Баайдары, тойоттору ыраахтааҕы суута-сокуона көмүскэһэр, араҥаччылыыр. Амма Аччыгыйа
Сэбиэт бэрэссэдээтэлэ мөккүһэн көрбүтүн улаханнык мөхпүт, байыаннай кэм суутунан-сокуонунан куттаан өтөрү-батары саҥарбыт диэн буолбут. Софр. Данилов
Кини [Логин] билбэтэҕинэ ким билиэй, улахаҥҥа түбэһитэлээбит, араас сууту-сокуону кытта турууласпыт киһи. А. Сыромятникова

аат. Туох эмэ хаачыстыбата, бэлиэтэ биир халыыпка сөп түбэһиитэ. ☉ Типовой образец, которому должно соответствовать что-л. по своим признакам, качествам, стандарт
Таҥаһы тикпит паабырыкалар ыстандаарт туруорар көрдөбүллэрин чахчы билэр дьоннор көмөлөрө наада этэ. М. Попов
Тирии толору сыанатын ылар туһугар сөпкө сүлүөххэ, ыстандаарт быһыытынан тиириэххэ наада. ПГН НХҮөС
Олоххо-дьаһахха туттуллар тиэхиньикэни оҥорон таһаарыыга ыстандаарт көрдөбүллэрэ толору тутуһуллубаттара арыллыбыта. «Кыым»