көбүөхтэс 1 диэнтэн хай
аата. Көлөһүн аллан ньалҕарыһыы, Күлүк сири былдьаһыы, Үөһээаллара бөтүөхтэһии, Үллэ-балла көбүөхтэһии. С. Тарасов
[С.А. Саввин үгэлэрэ] эстибит эргэ олох ордон хаалбыт бөхтөрө-сыыстара көбүөхтэһиилэрин утары охсуһууга туһаайыллыбыттара. «ХС»

даҕ.
1. Аадырыстаммыт, аадырыһа суруллубут. ☉ Имеющий адрес, адресованный (напр., конверт, посылка и др.).
2. Кимиэхэ эмэ чопчу туһаайыллыбыт (хол., этии, хайҕабыл эҥин). ☉ Предназначенный в адрес кого-л. (напр., речь, похвала)
Ол туйгун сыана үгүс өттө Грант Арамович талааныгар аадырыстааҕа. Суорун Омоллоон

төхтүрүй диэнтэн төхт. көрүҥ. Хаста да төхтүрүтэлээн дьиэҕэ үлэтин дьэ бүтэрдэ
◊ Төхтүрүтэлиир көрүҥ тыл үөр. — туохтуур хаста да хос-хос, үрүт-үрдүгэр, утуу-субуу оҥоһуллар эбэтэр хас да предмеккэ тэҥҥэ туһаайыллар хайааһыны көрдөрөр көрүҥэ. ☉ Многократный вид глагола
[Төхтүрүтэлиир көрүҥ] тыаһы үтүктэр туохтууртан үөскүүр сүрүн халыыба манныктар: -ҕаа, -ырҕаа, -даа, -урдаа: лаһырҕаа, лаһырдаа, тоһурҕаа, лоһурдаа. ФГГ СТ

аат., тыл үөр. Кими, тугу эмэ тустаан, аатын ааттаан ыҥырары бэлиэтиир тыл. ☉ Обращение
Туһулуу тыыммат эттиктэргэ, сиргэ-дойдуга, араас хамсыыр-харамайга эмиэ туһаайыллыан сөп. ЧМА СТС. Туһулууну саҥарарга ыҥырар интонация туттуллар, туһулуу атын тыллардааҕар арыый күүскэ, бэлиэтик этиллэр. ННН СТМО
Этии ортотугар турар туһулууну икки өттүнэн соппутуойунан араарыллар. ПНЕ СТ

дьөһ. Абстрактнай өйдөбүллээх миэстэ сыһыатын көрдөрөр, хайааһын предмет алын өттүгэр буоларын эбэтэр туһаайылларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая абстрактно-пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, под которым совершается действие или под которое оно направлено
Өстөөх атаҕын анныгар тэпсиллэн сытааччы сүүһүнэн, тыһыынчанан дьоннор кинини күүппүттэрэ өр буолла. Т. Сметанин
Үйэбитин куттал анныгар моҥоон эрэбит. А. Сыромятникова
Туз-Булак Орунбаевтар курдук ыччаттара, урут хоргуйан өлөөрү Муссерен кымньыытын анныгар сыппыт буоллахтарына, билигин атын ыччаттар. Эрилик Эристиин

бэрин I диэнтэн дьаһ
туһ. Кыһыл этэрээттэр Колчак былааһын аналлаах этэрээтин (спецотряд) бэриннэрбиттэрэ, олохтоох салайааччыларын түрмэҕэ үүрэн киллэрбиттэрэ. Амма Аччыгыйа
Билигин архыыптан көстүбүт матырыйаалтан көрдөххө, Алексей Елисеевич Өймөкөөҥҥө тахсан бандьыыттары бэриннэрэр туһунан боппуруоһу бэйэтэ туруорсан Саха Киин ситэриилээх Комитетыгар анаан сайабылыанньа киллэрбит эбит. Н. Заболоцкай
Оскуолаҕа ыытыллар пионердар общественнай-туһалаах үлэлэрин барытын үөрэх-иитии үлэтигэр бас бэриннэрэн үөрэҕи-үлэни кытта сибээстээн ыытарга туһаайыллыбыт уурааҕы бюро ылыммыта. ПНИ ОСОТ

предл
(д. п.)
ханнык эмэ предмет диэки туһаайыллар дьайыыны көрдөрөргө туттуллар (к карте - картаҕа, ко пню - төҥүргэскэ)

сущ
1) шах (восток сорох дойдуларыгар үрдүк сололоох киһи)
2) шах (саахымат оонньуутугар корольга охсуу туһаайылларын сэрэтэр тыл)

аат дьөһ.
1. Хайааһын предмет үрүт өттүгэр буоларын эбэтэр туһаайылларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая абстрактно-пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, над которым совершается действие или на которое оно направлено (на, к)
Дорообо, кырдалым, кэрэ күөх кырдалым! Эн ньууруҥ үрдүгэр бу күнү көрбүтүм. П. Ойуунускай
Биир сыгынньах тумул үрдүгэр тахсан Бурхалей иһиллээн турбута. Эрилик Эристиин
Аптамаатын үрдүгэр ыраас хаан халыс гынна. Т. Сметанин
2. Ситим тыл суолтатыгар араарар-тэйитэр ситиминэн салаа этиини тутаах этиини кытта холбуурга туттуллар. ☉ В функции разделительного союза используется для присоединения придаточных предложений к главному (сверх того, что; помимо того, что)
Эдэригэр, көрүөхтэн кэрэ дьүһүннээҕин үрдүгэр, истиэхтэн эриэккэс ырыаһыт эбитэ үһү. Амма Аччыгыйа
Киниэхэ кыараҕаһын үрдүгэр, тымныы хос түбэспитэ. «ХС»

тэбин киинэ (механическай систиэмэҕэ маасса тарҕаныытыи көрдөрер туочука. Механическай систиэмэ маассата хамсааһын кэмигэр бу туочука§а түмүллэр уонна бары тас күүстэр манна туһаайыллаллар.)