1. см. тус 3; 2. в роли союза 1) чтобы, для того, чтобы; буруйу дириҥэппэт туһугар , көнөтүнэн билиниэххэ наада чтобы не усугубить вину, надо честно признаться; 2) за то, что; кинилэргэ көмөлөһөргүт туһугар тугу эмит биэриэ этибит за то что бы вы им помогли, мы можем что-нибудь дать.

собственные доходы местных бюджетов

1. 1) сторона; направление; уҥа тус правая сторона; хаҥас тус левая сторона; барар туспун ыйан кулу покажи направление, в котором мне следует ехать; 2) перен. разг. долг, обязанность; дело; эн бэйэҥ тускун толоруохтааххын ты должен выполнить свой долг; мин туһум — туспа а) моё дело—.сторона; б) моё положение другое; я — другое дело; 2. в знач. частицы усил.: тус бэйэм лично я; тус арҕаа прямо на запад; 3. в роли служебного имени: туһугар а) ради; за; уопсай дьыала туһугар кыһаллар он старается ради общего дела; мин туспар кыпаллыма ты за меня не беспокойся; б) против, напротив; трибуна туһугар напротив трибуны; туһунан о, об; про; герой туһунан баллада баллада о герое; туһуттан из-за, ради; ол туһуттан манна кэллим из-за этого я пришёл сюда.

физическое лицо

целевая программа

1. дьөһ.
2. Төрүөт сыһыанын араас дэгэттээн көрдөрөр. ☉ Указывает на лицо, предмет, в пользу или во имя которого совершается действие (за, ради)
   Кырдьык туһугар баайдары утары охсуһуу буоллаҕа дии. Амма Аччыгыйа
   Төрөөбүт айылҕа туһугар бэйэҥ тот олоххун толук ууруохха, кыратык кыпчылла да түһүөххэ сөп дии саныыбын. Далан
   Оҕоҥ туһугар бүтүн баайгын туран биэриэх буоларыҥ. М. Доҕордуурап
3. Быһаарыы суолталаах тыл холбоһуктарыгар быһаарыы сыһыанын көрдөрөр, быһаарар уонна быһаарыллар тыллары холбуур. ☉ Указывает на предмет, ради которого совершается действие
   Сиэритуому үксүн айыылары, иччилэри ааттаан, уйгу-быйаҥ олох, булт-алт туһугар толоруллар. Саха фольк. Инники дьолгут туһугар үөрэниҥ! Амма Аччыгыйа
   Хата, кини биһиги кэлэр кэрэ кэскилбит туһугар оҥорбут үтүөтэ олус улахан буоллаҕа. А. Кондратьев
4. ситим т. суолт. Сорук салаа этиини холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения придаточного предложения цели к главному
   Мииккэ ыал буолар туһугар, кыһалҕа кыһайан, биир тыһы тыһаҕаска сирин атастаһан кээспитэ. А. Софронов
   Кыыс Хотун отут хонук усталаах туоратын тухары, тыыннаах буолар туһугар, холуон охсуһууга, улуу мөккүөргэ сытта. А. Сыромятникова
5. сыһыан т. суолт. Саҥарааччы кими-тугу эмэ ордук чорботон бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Выражает особое отношение говорящего к кому-чему-л.
   Балыксыт оҕото, туһугар, мааны (өс хоһ.). «Оо, барахсан, туһугар, бэргэн ытааччы буолла ээ, тимир илии, кытаҕас ытыс эбит дии!» — диэтэ оҕонньор. Н. Борисов
   Эмээхсин буҕаалтыр, оҕонньор буоллаҕына, туһугар, син тос курдук дуоһунастаах эбит. В. Ойуурускай

I
аат. Туһаайыы, хайысха. ☉ Сторона, направление
Сүрэҕин туһа буолуо диэн кыҥаан баран, тардан кэбистим. Т. Сметанин
[Дай Баһылай] айанныы-эргинэ биэс атынан Тайҕа туһа бу диэн күрүлэттэ. Н. Түгүнүүрэп
[Күн Эрили бухатыыр] Орто дойдум Туһа манан буолуо диэн Хааман халыһытта. С. Васильев
ср. др.-тюрк. туш ‘противолежащее место; напротив’, алт. туш ‘противолежащий; направление’
II
даҕ. Бэйэ бас билэр. ☉ Личный, индивидуальный, собственный
[Халандаардарын] тус толорооччу Микиитэ. Амма Аччыгыйа
Убайа тус суобаһа этэрин хоту сылдьыбыта. М. Ефимов
Уол тус олоҕор элбэх ыарахаттар үөскээбиттэрэ. «ХС»
◊ Тус бэйэ — бэйэҕэ эрэ сыһыаннаах, аналлаах. ☉ Личный, собственный
Тус бэйэм дьолбунааҕар Таптыыр кыыһым дьоло күндү. И. Гоголев
Кинигэ дьоруойдара тус бэйэлэрин тапталларынан эрэ муҥурданаллар. Н. Лугинов
Тус бэйэҥ оҕуруоккар Түүнү быһа уу тастыҥ. Баал Хабырыыс. Тус сыал- лаах — туохха эрэ туһуламмыт чопчу, анал сыаллаах. ☉ Обладающий конкретной целью. Тус сыаллаах үлэ. Тус туохтуур көр туохтуур. Тиэкистэн тус туохтууру булуҥ
ср. монг. тус ‘данный, этот; наш’
III
көмө аат.
1. Сыһыарыы түһүк форматыгар ким, туох эмэ оруобуна илин туһаайыытыгар атын предмет кэлэн тохтуурун, баар буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательно-местного падежа притяжательного склонения употребляется для обозначения направления действия, ориентированного на предмет речи, происходящего рядом с ним (впереди кого-чего-л., перед кем-чем-л.)
Микиитэ туһугар кэлээт, Бааса төбөтүнэн Микиитэ диэки сиэлийэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Мастар быыстарынан уоллаах кыыс сырсан элэҥнэһэн иһэн, кинилэр тустарыгар кэлэн тохтуу түстүлэр. Н. Лугинов
Мин туспар кэлээт, [кус] супту сурулаан аллара түстэ. А. Сыромятникова
2. Туттуу түһүк форматыгар ким, туох эмэ илин туһаайыытынан хайааһын оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме орудного падежа притяжательного склонения употребляется для обозначения направления действия, ориентированного в сторону предмета речи (в направлении, по направлению к)
Сэрэйдэххэ, алааһа бу туһунан буолуохтаах. Ойуурунан быһалаата. И. Гоголев
Ортоку добууҥҥа баар арыы талахтар тустарынан көрбүтэ: бэрт аҕыйах үөттэр төбөлөрө бүк түһэн бүгүлэхтии тураллар. Эрилик Эристиин
Хараҕын туһунан кырыарбыт кылыы күөгэс гына түстэ. «ХС»

сыһ.
1. Аҥыы-аҥыы хайдыһан, туһунан. ☉ Отдельно друг от друга, порознь
Оскуола оҕолорун кылаастарынан тус-туспа араартаатылар. ГНС СТСДТ
Дьон күлсүбүтүнэн тус-туспа тарҕастылар. «Кыым»
2
атын-атын диэн курдук. [Чыычаахтар] тус-туспа саҥалаахтар, майгылаахтар эбит. Амма Аччыгыйа
Оҕолор бары, тус-туспа нэһилиэктэртэн кэлэннэр, үлэлээн үөрэ-көтө сылдьаллар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Нуучча ыалдьыттарыгар тус-туспа тэриэлкэҕэ миин кутуталаата. Т. Сметанин

сыһ. Бэйэ-бэйэҕэ маарыннаабаттык, уратытык, атыннык. ☉ Непохоже друг на друга, по-другому, иначе
Кинилэр төбөлөрө тус-туспатык толкуйдууллар ээ. Амма Аччыгыйа
[Эллэй ырыаларын] сир-сир ахсын хас ыллааччы тус-туспатык ыллыыр. Софр. Данилов
Дьон бары тус-туспатык туттан олордохторо, сырыттахтара. Болот Боотур

adv. separately; туспа a. separate

n. arch. side, direction