сапсый диэнтэн төхт
көрүҥ. Кимэн киирдэ түллэн, иилээн Гитлер сиэмэх сэриитэ. Дьэ манна сааллар чаҕылҕан Сабыта сапсыйталыыр; Сэлэлиир сэрии кыдыллан Сиҥнэр, охтор сис тыалыы. Баал Хабырыыс

сыһ.
1. Арда, быстыгаһа суох, бүтүннүү. ☉ Сплошь, плотно, без зазора
Икки өттө кэлимник үүммүт күөхтүҥү саһархай холто оттоох, тыалыы киэҥ-куоҥ уулуссанан аа-дьуо хаамабын. Н. Габышев
Хаар түһэн үллүктүүр, быыһа суох, кэлимник, Сарайга бааталыы дьапталлар. К. Кулиев (тылб.)
2. көсп. Бэйэ бэйэтин ситэрэн биэрэр гына толорутук, холбуу. ☉ Комплексно, в совокупности
Иитиигэ кэлимник сыһыаннаһыахха. «Кыым»
Билигин Амма хочолорун кэлимник баһылааһын боппуруоһа турда. «ХС»

совм. от тыалаа =.

аат.
1. Тугу эмэ биилээҕинэн быһан кыра өлүүскэлэргэ араарыы; ол араарыллыбыт өлүүскэ. ☉ Отрезок, кусок чего-л.
Мөссүйүөн дьоно сарсыарда ампаалыктаһан тимир куруусканан итии ууну иһэллэр, биирдии быһыы хара килиэби сииллэр. Амма Аччыгыйа
Биир быһыы курсуйбут килиэп. Бу да хаалбат. Өссө туох баарый? Суох. Т. Сметанин
Ол бэлэм чаанньык, быыкаа быһыы килиэп сорох түбэлтэҕэ киһи олоҕун быыһыан сөп! Н. Заболоцкай
2. Үүнэн сиппит, буспут бурдугу сиэрпэнэн хомуйуу. ☉ Жатва зерновых. Иһирик ойуурдаах сайылыгыттан бурдук быһыытыгар тиийэ, торбос күрүөлээх ынаҕын далыттан түптэтин буруотугар тиийэ — барытын Күндэ хомоҕойдук холбообута. Софр. Данилов
[Чокуурап:] Чэ, элбэх кэпсэтиитэ суох, сарсыарда Хаастаахха оруос быһыытыгар баар буол. С. Ефремов
Үрдүк сир бурдуктарын быһыытын бастакы күннэрэ саҕаланна, кураан күннэр буоллулар. М. Доҕордуурап
3. Туох эмэ тас формата, киэбэ. ☉ Покрой, фасон, форма чего-л.
Балаһабалаһа тикпит Балаакка саҕа ырбаахылаах, Быһыыта биллибэт Былааччыйа сыыстаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бу дойдуга олорор ураһаларын быһыыта, барытын былаана биирдиҥи буолар. А. Софронов
4. Ким эмэ уопсай тас көрүҥэ (фигурата), сирэйэ-хараҕа. ☉ Внешность, черты лица кого-л.
Күн аайы саҥаттан саҥа, ыраах улуустар дьонноро кэлитэлээн истилэр. Ол дьоннор дьүһүннүүн, быһыылыын, саҥалыын, таҥастыын тус-туспалар. Амма Аччыгыйа
Уолаттар биирдэрэ …… сирэйин быһыытыгар сөрү-сөп нарын муруннаах, биллэ-биллиминэ энньэгэр соҕус сыҥаахтаах. Эрилик Эристиин
[Үүйэ] сарапаана этигэр сыстан, кыыс эдэр-чэгиэн быһыыта, боруонса курдук, кутуллан тахсыбыт этэ. Л. Попов
5. Ким эмэ тутта сылдьыыта, быһыыта-майгыта. ☉ Поведение, поступок кого-л.
Лэглээрин учуутал сэбиэскэй учууталга сөбө суох быһыыларын улуус тэрилтэлэригэр, баартыйа тэрилтэлэригэр уонна үөрэх салаатыгар биллэрэргэ. Амма Аччыгыйа
Саллар сааскыт тухары ханнык баҕарар сидьиҥ быһыыга кыр өстөөх буолуҥ. Софр. Данилов
Саа тээбиринин буорга, киргэ түһэрии булчукка сөбө суох быһыы буолар этэ. Т. Сметанин
6. Тугу эмэ оҥон, дьөлөн ойуулааһын, дьөлөҕөс. ☉ Резьба; долбление чего-л.
Ортоку сэргэлэрэ Ойута быһыы ойуулаах, Чаҥыргыы-чаҥыргыы Чаачыгырыы олорор Өрүтэ даллаахтаабыт Өксөкү кыыллаах эбит. П. Ойуунускай
Түгэҕэ дьөлө быһыы аһаҕас солуурчахха эти буһаран, кырбаан баран, укпут эбит. Суорун Омоллоон
Ойо быһыы хоолдьуктаах Обуй дьарҕаа моонньохтоох, Чопчу курдук оройдоох Тоҕус сул тиит сэргэни Тоҕуоруччу чуоҕуппуттар. С. Зверев
7. Бүттүүн ылыныллыбыт бэрээдэк, үгэс. ☉ Народный обычай, традиция
[Уйбаан:] Бастаан сахалыы быһыынан эдэрдэрбитигэр көтөхтөрдөхпүт дии. А. Софронов
Кырдаанаба дьонтон истэн Кыыһы хайгыы санаабыта. Былыргылыы быһыыттан Быыһанаары, куотаары Көҥүл суолу көрдүүрүгэр Көмөлөһүөн баҕарбыта. Күннүк Уурастыырап
Тыалыы быһыынан сүөһү ииттэрэн, оҕо оҕолотон, Кэлэр түспүтүн түстүүр буоларбыт Үгүһү билбэтэх, үтүөҕэ тиксибэтэх, Үөрэҕэ суох саха оҕолоро. С. Данилов
8. Туох эмэ буолуутун усулуобуйата, хайааһын ханнык быһыыга-майгыга буолара. ☉ Обстоятельство, условие для совершения какого-л. действия
Бу табыгастаах быһыыны куоттардар эрэ, кини сэрии тас үлэтигэр хайаан да барар уонна Мариса буоллаҕына хараҥа хаайыыга сытан хааларыгар тиийэр. Эрилик Эристиин
Аныгы сырыыга Ыйга өрөөн ааһыахпыт, Кини хайдах быһыыга «Өлбүтүн» быһаарыахпыт. Күннүк Уурастыырап
Урукку үчүгэй саа-сэп суох үйэтигэр булчут үгүстүк араас суоһар быһыыларга түбэһэрэ. М. Чооруоһап
9. эмп. Ыарыыттан көмүскээн эбэтэр ыарыыны мөлтөтөөрү киһи этигэр-хааныгар вакцинаны киллэрии. ☉ Прививка
Ыалдьыбыт дьону эмкэ ыытар, карантин оҥорор, быһыы быстарар, луохтууру таһаарар туһунан ким да кыһаммакка хаалара. Эрилик Эристиин
10. эргэр., хаарты. Хаартыны оонньооччуларга түҥэтии, таһаарыы (хол., остуоска). ☉ Распределение или выведение из игры карт
Суоҕа сайын сыһыыга Ачаа муостаах ынаҕа — Эспит остуос быһыыга Эбиэн сэттэ хараҕа. П. Тулааһынап
11. Туох эмэ буоларын, баарын сибикитэ, бэлиэтэ (үксүгэр тард. ф-гар). ☉ Приметы, признаки наличия, существования чего-л.
Оҕонньорбут [В.И. Ленин] турбахтаата, онтон сиэбин хаһынна, хаһан тохтууллар диэн көһүтэр быһыыта билиннэ. П. Ойуунускай
Михельман ыалдьааччыны аһыммыт быһыыта таһыттан көстүбэт. Амма Аччыгыйа
Доҕоро бэркэ уйадыйбыт быһыытын билэн, Николай Гаврильевич киһитин уоскутардыы аргыый намыын куолаһынан саҥаран унаарытта. П. Филиппов
♦ Быһыы быс көр быс. Киһини үчүгэйдик билбэт эрээри быһыы быһар сыыһа дии саныыбын.
◊ Быһыы килиэп — биир өлүүскэ гына быһыллыбыт килиэп. ☉ Ломоть хлеба. Остуолга быһыы килиэп эрэ сытар

1. аат.
2. Хойуутук үүммүт мастаах сир, ойуур. ☉ Лес
   Хонуу киэркэйбит, тыа тырымнаабыт, мутукча тыаһа куугунас, сэбирдэх тыаһа тэлибирэс. П. Ойуунускай
   Улам-улам баран истэҕим аайы тыам маһа хойдон, хараҥаран истэ. Н. Неустроев
   Оҕо мастар Ойуур тыа буолан, Орой мындаабын Уобуруччулуу курдуу үүнэн Түспүттэр эбит арай. С. Зверев
   Ити хойуу күөх тыалар Эркиннэрин иһигэр Эдэр мааны хатыҥнар Эһиэкэйдээн эрэллэр. Баал Хабырыыс
   △ Күндү түүлээҕи булан бултуур сир, ыраах сис, тайҕа. ☉ Лес, тайга — место, где добывают пушнину. Түүлээхситтэр тыаҕа таҕыстылар
   □ «Тыаттан түүлээхтээх улахан атыыһыт киирбит!» — дэстилэр [дьон]. Суорун Омоллоон
   «Хомуньууһум» холкуос булчута Дайыыла Дарамаайап тыаттан бэҕэһээ киирбитэ. Софр. Данилов
3. Куораттан ыраах дьон түөлбэлээн олорор сирдэрэ, дэриэбинэ. ☉ Сельская местность, село, деревня
   Тыабыт олоҕо Тупсан барда, Холкуоспут үлэтэ Хотуулаах буолла. Саха нар. ыр. III
   Куораттан тахса сылдьар хомсомуол тыаҕа хомсомуолу, пионеры ахсааннаахтык көрсөр. Амма Аччыгыйа
   [Дьоннор мэктиэлээх үлэнэн хааччыллыылара] тыаҕа даҕаны, куоракка даҕаны үлэтэ суох буолууну төрдүттэн эспиттэрэ. АИА КХО
4. даҕ. суолт. Куорат олоҕор-дьаһаҕар, үгэстэригэр үөрүйэҕэ суох, сыста илик, куораттан ыраах. ☉ Сельский, деревенский
   [Оҕону] ити тыа эмээхсинэ тыалыы иитэн кэбистэҕинэ сатанымаарай? Далан
   [Кини] дьиэ үлэтин бурҕалдьытын кэппэт, тыа дьахтарыныы. Р. Баҕатаайыскай
   [Байбал] тыа киһитин быһыытынан, бырастыыласпакка-хайаабакка, саҥата-иҥэтэ суох тахсан барда. Күндэ
   ◊ Арыы тыа көр арыы I
   Мин арыы тыам уҥуоргу саҕатыгар таҕыстым. Суорун Омоллоон
   Булчут сыыдам айаныгар Арыт куобах туртас гынар, Арыт саһыл кутуруга Арыы тыаҕа субуллар. Эллэй
   Арыы тыа хонноҕор, куобах уоһун курдук, быллаардаах сиргэ сэттэ уонча киһи төбүрүөннээн олороллор. М. Доҕордуурап. Куруҥ тыа көр куруҥ
5. Ыарҕа маардары, бадарааннары, күөх халлааҥҥа өрө хороһон турар кубалаҥ куруҥах мастардаах куруҥ тыалары аастылар. Күндэ
   Бөлөх тииттэри мүччү түһэрин кытта кини иннигэр киэҥ куруҥ тыа нэлэс гына түстэ. Т. Сметанин
   Урукку ааспыт сахтарга Уот сиэн хараарпыт үрдүк тыам барахсан Үтүө симэҕэ үлтүрүйэн, үөдэнтаһаан буолан, Курулуу кууран Куруҥ тыа буолбута Куппун-сүрбүн долгуттаҕа үһү! С. Зверев. Куула тыа — ханнык эмэ ыраас сир (хол., алаас) соҕуруу өттүнээҕи тыата. ☉ Лес, растущий на южной стороне какой-л. открытой местности (напр., поля)
   «Куук» кэҕэ Куула тыаҕа Кукууктаан бүттэ. Күннүк Уурастыырап
   Куула тыаттан, хайаттан Көтөр-сүүрэр бииһэ манна Көбүөхтэс гына мунньуһунна. Болот Боотур
   Мас-от тиэнэр ала оҕуһун миинэн, сарсыарда хойутуу соҕус куула тыа диэки үөмтэрэн эрэрэ көстөн ааһар. В. Яковлев
   Кэрии (кэрискэ, кэриэн) тыа көр кэрии. Кыараҕас соҕус алаассыһыы уҥуоргу өттүнээҕи кэрии тыа хара сарбынньах илбиргэһин быыһынан …… күдээригэс былыт быыһынан сайыҥҥы күн кытара киирэн эрэрэ көстөр. Күндэ
   Сыҕарым киһи аһаан бүтэн барыытыгар күн куула хайа кэрии тыатын чыпчаалыгар сардаҥатын кутта. М. Доҕордуурап
   Кэрии тыа кэтэҕэр кэҕэ кыыл этэрин Кэрэтик истэммин сүрэхтиин үөрэбин. П. Тулааһынап. Ой тыа көр ой II
6. Ой тыаҕа дьэдьэним буспута кэрэтин, Тэтэркэй имнэргин дьэдьэҥҥэ тэҥнээтим. Эллэй
   Ыркый ойуурдаах баай хара ой тыабын Ытыктыы, таптыы көрөбүн. Баал Хабырыыс
   О, ахтылҕаннаах Аар тайҕам, Эн ой тыаҥ Уоскутар нуурала Отунмаһын лабаатын Уруйдуу уунара — Барыта миэхэ истиҥ Кэрэ, Күндү. Кыраһа к. Сатыы тыа — кыҥырай 1 диэн курдук
   Саабан хаары аннынан саптаары, Сатыы тыа саһархай торҕону тардынна. С. Васильев. Сарсыныгар сандал маҥан күн Сатыы тыа үрүт өттүнэн Сайа күөрэйэн Сандаарыйан тиийэн кэллэ. С. Зверев. Сис тыа көр сис
   5
   Халыҥ сис тыаны быһа түһэн ходуһалаах алааска ойутан тахсыбыттарыгар, иннилэригэр уоттар кыламнастылар. Н. Лугинов
   Байкал бүрээттэригэр Убса-Нур күөл кэтэҕинээҕи үрдүк хайалардаах халыҥ сис тыа олоҕо сөп түбэспэтэҕэ. Эрилик Эристиин
   Төгүрүччү сис тыа сэлэлээн турар буолан, тоһуур ньыматын үрүҥнэр үгүстүк тутталлара. Б. Лунин (тылб.). Тумул тыа — алааска, сыһыыга чорбоччу үүнэн киирбит тыа. ☉ Лес, мысом выдающийся в открытую местность (напр., поле, равнину)
   [Ньургун Боотур] тумул тыа быстыбытын саҕа тэбэр Тураҕас ат сылгыны тоҕус томторҕолоох тойон аас сэргэҕэ тумул хайа саҕа туора баайан кэбиспит. Ньургун Боотур
   Мотуок солко Мутукчалаах Тумул тыабыт Долгуйбахтаан Нусхал-күөгэл Нуоҕалдьыйда. Күннүк Уурастыырап
   Оччотооҕуга бу …… хатыҥ чараҥ, тиит мас булкуһа үүнэр тумул тыата этэ. С. Данилов. Тумус тыа — тумул тыа уһук, баранар өттө. ☉ Окраинная часть леса, мысом выдающаяся в открытую местность
   Кинилэр суол бэтэрээ өттүнээҕи чараас тумус тыаҕа киирдилэр. Н. Заболоцкай
   Анараа тумус тыаҕа аттары баайталаан уон киһини харабыл хаалларар буоллулар. Эрилик Эристиин. Тыа баһа — тыа үөһээ, үрүт уһуга. ☉ Верхушка леса
   Түөртүүр ыамҥа сүппүт ынахтарын булан иһэр дьахтар «һайдыыр» саҥата тыа баһынан дуораһыйан ааһар. Амма Аччыгыйа
   Тыал-буурҕа улуйан ытыыра, Тыа баһа куугунуу тыаһыыра. Күннүк Уурастыырап
   Тыа баһа, Ньургуһуну суохтаабыттыы, суугунуу айманара. Дьүөгэ Ааныстыырап. Тыаҕа тарт түөлбэ. — тугу эмэ (үксүгэр оргуйбут күөһү) уот суоһуттан тэйиччи кытыыга, оһох чанчыгар тарт, таһаар. ☉ Передвинуть что-л. (обычно закипевший котелок) к краю огня, плиты, костра
   Вася балыгын амсайан баран тыаҕа тарта. Н. Лугинов
   Уот бачыгыраччы умайа турар, чаанньык оргуйан, тыаҕа тардыллыбыт. И. Никифоров
   Бүлүү дьоно күөс оргуйдаҕына: «Тыаҕа тарт», — дииллэр. «Тыаҕа тарт» диэн ол аата кытыыга тарт, уот суоһуттан ыраатыннар, тэйит диэн буолар. Багдарыын Сүлбэ. Тыа саҕата — тыа кытыыта, бүтэр уһуга. ☉ Опушка леса
   Арҕаалаабыт сааскы күн сардаҥата тыа саҕатын сырдата тыган турар. Амма Аччыгыйа
   Кинилэр сотору тыа саҕатыгар кэллилэр. Суорун Омоллоон
   [Дьиэ] турар сирэ да тыа саҕата, томтор сир. Н. Лугинов
   Тыа сирэ көр сир II. Остолобуойга күн аайы аҕыс уонча киһи сылдьан аһыыр, ити тыа сиригэр аҕыйаҕа суох. П. Степанов
   [Өлөксөөскө] тыа сиригэр үөскээбит кыыс быһыытыгар-майгытыгар, хас биирдии туттуутугар-хаптыытыгар туох эрэ кэрэ, туох эрэ ордук ыраас-чэбдик уонна саҥа уһуктан эрэр дьикти далааһын баара. А. Бэрияк
   Өрөспүүбүлүкэ тыатын сирин үлэһиттэрэ сааскы ыһыы бэлэмнэнии үлэтигэр, пиэрмэлэргэ эбии аһылыгы бэлэмнээһиҥҥэ күргүөмнээх тахсыылары оҥоруохтара. «Кыым». Тыа хаһаайыстыбата — норуот хаһаайыстыбатын биир салаата (хол., сири оҥоруу, сүөһүнү иитии о. д. а. киирсэллэр). ☉ Сельское хозяйство
   [Кыыс] Омскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун бүтэрэн, огурунуом буолан төрөөбүт алааһыгар төннүбүтэ. В. Титов
   Ити үлэ географтарга эрэ буолбатах, ону ааһан тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэригэр, тутуу үлэһиттэригэр итиэннэ дойду килиимэтиичэскэй уратыларын интэриэһиргиир хас биирдии киһиэхэ туһалаах буолуоҕа. И. Федосеев
   Тыа хаһаайыстыбата — уустук, үгүс салаалаах хаһаайыстыба. ТХЭ. <Баай> хара тыа фольк. — хойуу, халыҥ, дьон-сэргэ олорор сириттэн ыраах, өлгөм бултаах-алтаах тайҕа. ☉ Густой, глухой, дремучий лес, тайга
   Бу хара тыа ортотугар төгүрүк тыымпы күөл кубарыйан, долгулдьуйан көстөр. Н. Неустроев
   Олохтоох дойдум туонатыгар Баай хара тыам Байанайдаах булдуттан Ойдоох бууру охторон Отууланар саҕа Уол оҕоҕо Уйгу баарын билбэтэҕим. С. Зверев
   Хара тыа байанайа көлөһүнүн харыстаабакка, күнүстэри-түүннэри сиэлэр киһини күндүлүүр диэн мээнэҕэ эппэттэр. С. Никифоров
   Аан дойдуга аатырбыт алмаастаах дойду үрдүнэн сөмөлүөтүнэн көтөн иһэн көрдөххө, киһи хараҕа ыларынан баай хара тыалар адаардаах арҕастара күөх тунаҕынан бүрүллэн сыталлар. И. Данилов
   ср. др.-тюрк. таҕ, тюрк. таҕ, тау, ту ‘гора’

туохт. Айаҥҥын эбэн, сыыдамсый. ☉ Прибавить ходу, идти споро, с желанием
[Данилов] бэйэтэ аһаан-сиэн тыалаата. Оҕус эрэйдээх эмиэ үөрдэ, өссө аллааҕырда. С. Васильев. Тэҥн. аллааҕымсый

I
туохт.
1. Биир сиртэн атын сиргэ малгын-салгын илдьэ, олоро бар. ☉ Переезжать с одного места на другое (со своим имуществом, скарбом)
Кыһыҥҥы тымныы оройун саҕана, көспүт ыал тоҥ оһоҕун тутан көрөр саҕа куһаҕан баар үһүө. Н. Неустроев
Ыаллар бары сайылыкка көспүттэр. М. Доҕордуурап
△ Сиртэн сиргэ сыҕарыйан, күргүөмүнэн айаннаа, сир уларый. ☉ Перемещаться с места на место большими массами, мигрировать (напр., о зверях)
Тииҥ ылыннаҕына, туохтан да иҥнибэт эбит. Кинилэр сорох дьыл аһылыгы батыһан, көһө мээрик буолааччылар. Е. Макаров
△ Сиртэн сиргэ, биир миэстэттэн атыҥҥа халбарый. ☉ Переходить с места на место, менять место
Олесь Дударь ыал ахсын көһө сылдьан, көрдөртүүр хокуукка тыйаатыра улахан улаҕалаах ис номохтооҕо. Л. Попов
Мин атах оронтон Даайыс оронугар биллэриккэ көспүтүм. М. Доҕордуурап
△ Күргүөмүнэн тутуспутунан ханна эрэ бар, кэл. ☉ Прибывать, отбывать гурьбой
Оройуон баһылыктара бары көһөн кэлбиттэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Сир уларыйан олохсуй (хол., куорат, дэриэбинэ эҥин). ☉ Менять свое постоянное месторасположение на другое, перебазироваться (о городе, деревне, строениях)
Уйбаан уус уонна хас да ыччат туран бөһүөлэк көһөрүн сөбүлээн тыл эттилэр. М. Доҕордуурап
2. Биир үлэттэн (үөрэхтэн) атын үлэҕэ (үөрэххэ) бар. ☉ Переходить с одного места работы (учебы) на другое
Өндөрүүс чопчу идэтэ суох, өтөр-өтөр тэрилтэттэн тэрилтэҕэ өрө-таҥнары көһөн үлэлиир. Р. Баҕатаайыскай
Оскуолаттан оскуолаҕа көһөн үөрэниэххэ сөп быһыылаах. У. Нуолур
Эн миигин көрдүү сатаама, мин атын үлэҕэ көстүм. В. Яковлев
3. көсп. Атыҥҥа халбарый, атынынан солбулун (хол., кыһалҕа, боппуруос эҥин). ☉ Переходить с одного на другое, менять (напр., тему разговора); подменять что-л. другим
Эльвира кэпсэтии атын хайысхаламмытын, киниттэн тэйиччи боппуруоска көспүтүн иһигэр сөбүлээбэтэ. Л. Попов
Киһи бэйэтин олоҕо бүппүтүн кэннэ, аны оҕолорун кыһалҕаларыгар көһөр эбит. Н. Лугинов
Литература барыта былдьаһыкка сылдьара, кинигэлэр уонна хаһыаттар илииттэн илиигэ көһөн иһэллэрэ. ОТК
4. көсп. Оргууй аҕай сыыллардыы, бытааннык сыҕарый, бар, айаннаа (туох эрэ олус улахан, сабардамнаах туһунан.). ☉ Очень медленно передвигаться, с трудом перемещая свою огромную массу (обычно о ком-чем-л. огромном и тяжелом)
Күүстээх баала Күөстүү үллэн, Көстөөх сиртэн көтөҕүллэн, Көһөҥөтүк көһөн кэллэ. Күннүк Уурастыырап
[Сүөһүлэр] ортолоругар барыларыттан үрдээн атыыр оҕус кэбиһиилээх оттуу көһөр. Далан
Халаанныыр Ленабыт көмүөлүн мууһунуу, халлааҥҥа былыттар көһөллөр. П. Тобуруокап
Бөтүрүүс соҕотоҕун аһыы олордоҕуна …… эмээхсинэ Балбаара оргууй аҕай көһөн киирдэ. И. Сысолятин
△ Бытааннык, биир кэмник ааһан ис (бириэмэ туһунан.). ☉ Тихо, медленно проходить, ползти (о времени)
Хаампат оҕус сыарҕатыныы хаар үрдүнэн сыһыллаҥныы, Күннэр-дьыллар бытааннык Көһөн испиттэр ыараханнык. М. Тимофеев
5. көсп., кэпс. Уолуйбут, өмүттүбүт, олус арбы-сарбы буолбут көрүҥнэн; олус сылайбыт, саппаҕырбыт көрүҥнэн (сирэйхарах туһунан). ☉ Иметь растерянный, потерянный вид, иметь крайне огорченное, потерянное выражение лица; иметь крайне утомленный, бледный, тусклый вид
Быраканьыар сирэйэ-хараҕа суулла көһөн, киһи эрэ буоллар мааҕыҥҥы уотакүөһэ умуллан, сири-буору кымаахтыы сылдьар киһи буолан хаалла. В. Ойуурускай
Утуйбакка, олус сылайан, Барыбыт сирэйэ суулла көспүт. С. Тимофеев
♦ Көһөр былыт көлдьүнэ көр ааһар былыт албына
Көстүбэт уола, Көһөр былыт көлдьүнэ! П. Ойуунускай
◊ Көспөт туохтуур тыл үөр. — хайааһына атын предмеккэ туһуламмат, көнө толорууланар кыаҕа суох туохтуур. ☉ Непереходный глагол. Ытаа, тыын, ир, умай, итий, мөлтөө, соһуй, күрээ — бу бары көспөт туохтуурдар. Көспүт күөл — уута тоҕо түһэн барбыт күөл. ☉ Озеро, из которого ушла вода, высохшее озеро
Отторун үксүн күөллэр кытыыларыттан уонна көспүт күөллэр оннуларыттан оттууллар. ГКН МҮАа. Көспүт суолта тыл үөр. — тугу эмэ туохха эмэ тэҥнээн, хоһуйан этэргэ тыл атын тыл оннугар туттуллар суолтата. ☉ Переносное значение слова
Предметтэр бэлиэлэрэ тугунан эмэ маарыннаһар буоллахтарына, онно олоҕуран тыл суолтата көһүөн сөп. ПНЕ СТ
Арыт бүтүн этии көспүт суолталанар. СТ С. Көһөр туохтуур тыл үөр. — хайааһына атын предмеккэ туһуланар, көнө толорууланар кыахтаах туохтуур. ☉ Переходный глагол. Быс, сот, төлөө, умун, суруй, көҥүллээ — бу тыллар көһөр туохтуурдарга киирэллэр. Көһө сылдьар — 1) сиртэн сиргэ сыҕарыйа сылдьар (омук, дьон). ☉ Кочевой (об этносе, народе, племени); 2) саҥа кыайыылаахтарга бэриллэн иһэр (наҕараада). ☉ Переходящий (о награде). Көһө сылдьар кубок; 3) олохтоох сириттэн атын сиргэ ыытыллар (хол., суут, үрдүкү тэрилтэ мунньаҕа). ☉ Выездной (напр., заседание). Суут көһө сылдьар сиэссийэтэ
тюрк. көч
II
аат.
1. Сахалыы уста кээмэйэ, ортотунан 10 килэмиэтир ыраахха тэҥнэһэр (урут айан көрүҥүттэн көс ырааҕа араас буолара). ☉ Кёс — якутская мера длины, равная в среднем 10 км (раньше в зависимости от способа передвижения кёс обозначал различное расстояние).
2. кэпс. Олус ыраах сир, сиэрэ суох ыраах сир. ☉ Большое расстояние; чрезмерно большое расстояние (выходящее за рамки воображаемого)
Тыһыынчанан биэрэстэни тыынан көрбөтө, Сүүһүнэн көскө сүүрэрин мөлтөппөтө. Өксөкүлээх Өлөксөй. Таптыыбын: Күндээрэр мөһүүрэ Уотунан күлүмнүүр, Көһүнэн тайааннаах Көмнөхтөөх тайҕабын. Күннүк Уурастыырап
Киниттэн [Дьэлликтэн] атын ким итиччэ ыраахтан, букатын көс сиртэн, бадарааны-маары хаба ортотунан солоон, быарынан сыыллыбыт үһүө. Н. Заболоцкай
△ кэпс. Бэрт өр кэм, быһаарыыта биллибэт кэм. ☉ Продолжительное время, неопределенно долгий срок
Охсуулаахтык, киэҥник эттэххэ …… хамначчыттар-дьадаҥылар да тиэрэ-маары ыытыллыахтара. Онтон тахса охсоллоро үс көс. П. Ойуунускай
♦ Ат көһө эргэр. — 10 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Конный кёс (около 10 км). Оҕус көһө эргэр. — 7-8 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Бычий кёс (около 7-8 км). Сатыы көс эргэр. — 7-8 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Пеший кёс (около 7-8 км). Сиэлэр ат көһө — 13-14 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Кёс бегущей рысью лошади (около 13-14 км). Тыыллар көс — саамай ыраах (толору) көс. ☉ Самый большой, протяженный (полный) кёс
Бас Күөл мантан төһөнүй? — Үс тыыллар көс буолуо, Хонуккар эрэ тиийиэҥ. «ХС»
ср. тюрк. көч ‘переход, переезд’
III
1. даҕ.
1. Ханна эмэ көһөн иһэр (дьон, ыал); көһөн иһэр айан дьоно. ☉ Находящиеся в пути на новое место жительства (семья, люди со своим имуществом). Көс ыал. Көс дьон
2. Баайдарын-малларын илдьэ сиртэн сиргэ көһө сылдьар олохтоох (дьон, норуот). ☉ Ведущие кочевой образ жизни, кочевники
Көс олохтоохтор. Көс омуктар. — Суртаах уонна ураһалаах көс тоҥустарга тиийэн [Тороев] кэриим аҕабыыта буолан, саҥа төрөөбүт, сүүрэ да сылдьар оҕолору сүрэхтиирэ, кэриэс этитэрэ, өлбүттэргэ мэлиибэни ыллыыра. Л. Попов
Былыргы саха көс аҥаардаах олохтоох этэ диэххэ сөп. Багдарыын Сүлбэ
Түүрдэр олохторун майгытынан көс олохтоох сүөһү иитээччилэр этилэр. АНК БТТ
Биһиги туундараны кэрийэн көс олохтоммуппут ыраатта. С. Курилов (тылб.)
△ Көһө сылдьар олоххо сыһыаннаах. ☉ Относящийся к кочевому образу жизни (напр., о жилище)
Көс ураһа. Көс дьиэ. — Аҕам хаһан эрэ эдэр эрдэҕинэ оҥорбут көс ураһабытын тиэргэҥҥэ туруоран баран, кытыанынан арчылыыра. Ч. Айтматов (тылб.)
3. кэпс. Элбэх буолан күргүөмүнэн сир уларытан барар-кэлэр (үксүгэр кыыллар, көтөрдөр тустарынан). ☉ Мигрирующие, перелетные (обычно о животных, зверях, птицах)
Көс табалар айанныыллар. Арыы тыалыы арыллаҥныыллар. Р. Баҕатаайыскай
Витя, күүппэтэх сиригэр хонууга көс куһу көрсүһэн, долгуйуута, сөҕүүтэ-махтайыыта ааһан биэрбэтэ. Н. Заболоцкай
Көс кымырдаҕастар диэн ааттанааччылар уһун колуонналарынан сыҕарыйаллар уонна суолларыгар түбэспит харамайдары барыларын кыдыйаллар. КВА МГ
2. аат суолт.
1. Баайдарын-малларын илдьэ сиртэн сиргэ көһө сылдьар олохтоох дьон, норуот; ханна эмэ көһөн иһэр дьон, ыал. ☉ Кочевники, кочевой народ; путники, переселенцы
Суол сылаалаах, көс эрэйдээх (өс ном.). Уончаҕа тиийэ табаны холбонон, үүрэн, малларын тиэнэн, оҕону-дьахтары сыарҕаҕа олордон көстөр күккүрээн-саккыраан кэлэн истилэр. Болот Боотур
Ханнык эрэ көстөр иһэллэр, Эбиллэ турар оройуон ыала. С. Васильев
Уучахпын куоттаран кэбистим, онтукам көс диэки сиэлэ турда. Н. Тарабукин (тылб.)
2. Кими эмэ буруйдаан, үксүгэр ыраах уонна ордук куһаҕан усулуобуйалаах сиргэ күүс өттүнэн ыытыы (үксүгэр көскө диэн ф-ҕа тут-лар). ☉ Ссылка (вид наказания; обычно употр. в дат. п. — көскө)
Көскө бар. Көскө ыыт. Көскө кэлбит. — [Манчаары:] Көскө да ыыппыттарын иһин, Көмүскэм уутун көрдөрүөм суоҕа. А. Софронов
Тимир суол ыстаансыйатыгар көскө барааччылары илдьэр пуойас адьас бэлэм турар. Эрилик Эристиин
Нэһилиэккэ көскө кэлэн олоро сылдьыбыт судаарыскайдары кытта куодарыһар сураҕа иһиллэрэ. Н. Заболоцкай
◊ Көс олохтоохтор — баайдарынмалларын илдьэ сиртэн сиргэ көһө сылдьар дьон. ☉ Кочевники
Көс олохтоохторунан үксүгэр сүөһү иитээччилэр буолаллара. КФП БАаДИ

сыһ. Тоҕо-хоро тиийэрин курдук, элбэхтик, өлгөмнүк. ☉ Достаточно, вдоволь, в изобилии
Арамаан кэлэр-барар, куораттыыр-тыалыыр, эргинэр, иэһи кудурхайдык дэлэччи биэрэр киһи. Амма Аччыгыйа
Хатыҥ, тиит мастар ыга анньан, дэлэччи үүнэн тураллар. Далан
[Торбосторгун] араардаххына, эбии аһылыгы кичэй. Туустаах турунуопуһу дэлэччи сиэт. М. Доҕордуурап
△ Кыһалҕата суохтук, сынньалаҥнык. ☉ Вольготно, безбедно, беспечно
[Казаков:] Букатын дэлэччи, туох да кыһалҕаны билбэккэ, үлэлээбэккэ, минньигэстик аһаан-сиэн олоруу, - ол аата кыһалҕата суох олох. С. Ефремов
Ити киэһэ кинилэр тото-хана аһаан баран, Григорий хоһугар ороннорго дэлэччи, холкутук нараһан сытан, өөр-өр көбдьүөрдүлэр. Р. Баҕатаайыскай