Якутские буквы:

Якутский → Якутский

үмүрүтэ

үмүрү диэнтэн хат.- күүһүр
Манчаары сиһин, көхсүн баастара син сыыйа үмүрүтэ оһон бардылар. И. Гоголев
Таһырдьа түптэлэс тымныы, мэктиэтигэр …… киһи сирэйин үмүрүтэ салаамахтыыр, кур оту кэбиһэрдии сыыгыныыр. ЧАИ СБМИ
♦ Куйахата (оройо) үмүрүтэ тутар (тардар, тыытар) — куйахата күүрэр (ытырбахтыыр, үмүрүтэ тутар) диэн курдук (көр куйаха)
Сипсики куйахата тымныйталаата, оройо үмүрүтэ тарта. Оронтон ойон туран таһырдьа ыстанна. Л. Попов
Быргый санаатыгар ханна эрэ ойуур иһигэр дьахтар кыланна, ол иһин этэ-хаана салаһа түстэ, куйахата үмүрүтэ тутта. Күндэ

үмүрүт

үмүрүй диэнтэн дьаһ
туһ. [Мастар] Оксананы саһыардарбыт, хаххалаатарбыт диэххэ айылаах, хойуу мутуктарын үмүрүппүт этилэр. Суорун Омоллоон
Үөрдэҕинэ буоларын курдук, Серафим халыҥ уоһун үмүрүтэн мүчүк-мүчүк гынна. М. Попов
Сарсыарда сэттэ чааска тиийбитим, кырдьык, Янсон Дмитриевич дьиэтин үлэтинхамнаһын үмүрүтэн, бараары олорор эбит. «ХС»

Якутский → Русский

үмүрүт=

1) сжимать, суживать, стягивать (обычно верхний край чего-л.); 2) перен. прижимать, теснить; үрүҥнэри куоракка сыҕайан үмүрүтэн истибит белых стали постепенно теснить к городу; 3) перен. заканчивать, подводить к концу; үлэбитин үмүрүттүбүт работу свою мы заканчиваем.

Еще переводы:

дырдырҕас

дырдырҕас (Якутский → Якутский)

даҕ. Кыйан тардыалыыр, үмүрүтэ тыытар курдук. ☉ Ноющий, подергивающий; сжимающий
Этэхаана дырдырҕас буолла, кутталыттан уҥуоҕа босхо барда. А. Сыромятникова

дырдырҕаччы

дырдырҕаччы (Якутский → Якутский)

сыһ. Кыйардыы, үмүрүтэ тыытардыы. ☉ Так, чтобы ныло, подергивалось; сжималось
Куйахата күүрэн дырдырҕаччы кэйиэлээтэ. П. Ойуунускай
Мииккэ уллуҥаҕын хараҕыттан куйахатыгар диэри хаана дырдырҕаччы кэйдэ, сүрэҕэ күүскэ тэптэ. И. Никифоров

кэбирин

кэбирин (Якутский → Якутский)

көр кэмирин
Киһисүөһү буолаары, Кэскил көрдүү кэлбитим. Кэлбиппин кэмсинэммин Кэбиринэн эрдэҕим. П. Ойуунускай. Киһилэрэ кутурҕан иҥмит, кэп туонар, кэмсинэркэбиринэр тойуга сүрэхтэрин үмүрүтэ харбыыр. А. Федоров

ньүмүт

ньүмүт (Якутский → Якутский)

дьүһ. туохт. Үмүрүтэ, кыарата тут (хол., киһи уоһун). ☉ Сжимать, поджимать (напр., губы)
Евгения санаатыгар оҕото, үүт-үкчү аҕатын курдук, уостарын ньүмүтэн ылла. Софр. Данилов

поверхностное натяжение жидкости

поверхностное натяжение жидкости (Русский → Якутский)

уба-ҕас ньуурун тынааһына (молекулалар икки ардыла-рынааҕы тардыһыы күүһэ убаҕас ньуурун үмүрүтэ са-тааһына. У. нь. т. убаҕас көрүнуттэн уонна температу-раттан тутулуктаах.)

Категория: Химия
дырдырҕаа

дырдырҕаа (Якутский → Якутский)

туохт. Кыйан тардыалаа, үмүрүтэ тыыт (киһи этин-сиинин туһунан). ☉ Ныть, подергиваться; сжиматься (о теле человека)
Уол, итини саныы-саныы хайдах эрэ куйахата дырдырҕаата, сүрэҕэ ытырбахтаата. С. Никифоров
Сөмөлүөккэ бастакы олороругар этэ-сиинэ дырдырҕаан, тыаһын-ууһун дьиктиргээн ылбыта. А. Сыромятникова
Чыпчылҕан түгэнэ ааһаатын, этин сааһа аһыллан, дырдырҕаан куйахата күүрдэ. «ХС»

сэрэхэдий

сэрэхэдий (Якутский → Якутский)

туохт. Тугу эмэ оннук буолуон сөп диэн сэрэнэ, куттана санаа. ☉ Быть, становиться крайне осмотрительным, осторожным, действовать с оглядкой, опаской
Буокай оҕонньор бу киэһэ бэйэтин дьиҥнээх атаһа кэлбитигэр сэрэхэдийэр курдук дьиэс-куос буолуталаата. А. Софронов
Тыаҕа мутуктар тоҥута тоҥон таһырҕаһаллар, бэйэлэрэ да сэрэхэдийэн ону-маны иһиллии, кэтэнэ иһэр дьон соһуйан, куйахалара үмүрүтэ тутар. П. Филиппов
Чаҥыргыыр дьону салыннартыыр хас да албаһын кини таба таайбыта, ол иһин ойуун бастаан сэрэхэдийэр, кэлин албыннаһар буолан барбыта. Г. Угаров

куйаха

куйаха (Якутский → Якутский)

аат.
1. Бас тириитэ. ☉ Кожа головы
[Хотугу Хотой:] Киһи кырыйдаҕына куйахата куурар, куйахата куурдаҕына, баттаҕа туртайар, баттаҕа туртайдаҕына, мэйиитэ уостар. Амма Аччыгыйа
Ира уолчаан кыргыылаах, сыгынньах куйахатын сөмүйэтин төбөтүнэн …… ыарыылаах соҕустук тырыыппайдаан ылла. Н. Заболоцкай
Наводчик Вася …… куйахата улаханнык быстыбыт этэ. Н. Кондаков
2. Ас бэлэмнээри түүтүн кэриэрдэн, быһаҕынан кыһыйан ыраастаныллыбыт сүөһү төбөтө, атаҕа. ☉ Опаленные и очищенные от волосяного покрова голова и ноги забитого скота
Дьоллоох Сэмэн муннугар-уоһугар куйаха сыта, түү сыта, сыа сыта сабыта биэртэлиир. П. Ойуунускай
Сотору Ороһуоспа — куйаха, алаадьы сиир дьоро киэһэ чугаһаан иһэр. Амма Аччыгыйа
Үүйэ …… куйаха оргуйан бидилийэ турар чугуунугар туус уонна луук кутта. Л. Попов
♦ Куйахата күүрэр (ытырбахтыыр, үмүрүтэ тутар) — өлөрдүү куттанар, олус күүскэ (уолуйа) куттанар. ☉ соотв. волосы становятся дыбом
Маайа, бу сэһэни истэ олорон, хаста да куйахата ытырбахтаан, этин сааһа аһыллан тымныйталыы сырытта. Н. Якутскай
«Киһи куйахата күүрүөх тылын этэргэ үчүгэйдик да куоһаммыт оҕо», — диэн баран Чымаан кинээс …… бара турда. Эрилик Эристиин
Буулдьалар киһи куйахатын күүрдэр сытыытык иһиирэн кэлэн буору тырыта-хайыта тэбэн бурҕачыҥнаппыттара. Д. Таас
Үрэх диэки өттө эмпэрэ: үрдүк уонна туруору баҕайы, өҥөйөн көрдөххө киһи куйахата күүрэр. И. Данилов
ср. монг. хуйиха, тув. куиха ‘кожа на голове человека’

тайҕа

тайҕа (Якутский → Якутский)

аат.
1. Хойуу, үксэ мутукчалаах мастаах киэҥ сиргэ тайыыр түҥкэтэх тыа. ☉ Густой, раскинувшийся на обширной территории, дикий (безлюдный) лес, тайга
Кини [Тогойкин] киэҥ тайҕа оҕото, сүрэҕинэн таайан, хараҕынан сабаҕалаан, туһаайбыт тосхолун эндэппэт эбит. Амма Аччыгыйа
Кыһынын, кэлбэккэ, Дьиэбиттэн тэйэбин, Тыал, тымныы диэбэккэ, Тыа быыһын кэтэбин, Тайҕанан, хайанан, Тайылҕан дайдынан Эҥсиллэн тиийэбин, Элбэххэ тиксэбин. Күннүк Уурастыырап
Биһиги Сахабыт сирэ киэҥ даҕаны: хайдах курдук үтүө сыһыылар, алаастар, өрүстэр баалларый. Уонна маннык түҥкэтэх тайҕа сирдэр. А. Фёдоров
2. эргэр. Көмүс хостуур бириискэлэр (үксүгэр Бодойбо бириискэтин ааттыыллара). ☉ Золотые прииски (в основном Бодойбинские)
Тайҕа таһаҕасчытын үлэтэ кытаанах үлэ. Амма Аччыгыйа
Арай кини тайҕаҕа көмүс сиригэр түһэн хааллын? Н. Заболоцкай
Уола бэтэрээ тайҕаҕа ордубут үс аттаах таһаҕаһын үс күнүстээх-түүн оонньоон сүүйтэрэн баран …… үөһээ Тайҕаҕа үлэ көрдөһө бара турбут. Н. Түгүнүүрэп
◊ Тайҕа баһын тайан — ыраах сирдэринэн тэлэһийэ сырыт (хорсун, кыахтаах сырыылаах, эргитиилээх-урбатыылаах былыргы дьон туһунан). ☉ Преодолевать большие расстояния, иметь широкие связи (об удалых, оборотистых людях старого времени)
Үрэх-үрэх баһын үмүрүтэ тардар Үлүскэннээх үптэн, Тайҕа-тайҕа баһын Тайаммахтаан ааһар Талааннаах сырыылан. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Доҕотторо] хата ханнык эрэ тайҕа баһын тайаннаҕа, таллан таас хайалары дабайдаҕа дииллэрэ буолуо. А. Сыромятникова
Аҕалара буоллаҕына үрэх баһын өҥөйбүт, тайҕа баһын тайаммыт киһи эбит. ПЭК ОНЛЯ I
ср. алт. тайга ‘гора, покрытая лесом’, хак. тайҕа ‘тайга’

үлүскэннээх

үлүскэннээх (Якутский → Якутский)

даҕ.
1. Күүрээннээх, күүстээх, эрчимнээх (хол., үлэ). ☉ Вдохновенный, упорный, напряжённый (напр., труд)
Үлүскэннээх айан диэн Манна буолар эбит. Саха фольк. От хомуура үмүрүйэн эрдэҕинэ, бурдук хомуурун үлүскэннээх үлэтэ тиийэн кэллэ. М. Доҕордуурап
Үлүскэннээх, күүрүүлээх үлэбит күнэ бүтэр. С. Тимофеев
△ Киһини өрүкүтэр, күүркэтэр, умсугутар (хол., булт). ☉ Возбуждающий, увлекательный, захватывающий (о каком-л. занятии — напр., об охоте), страстный
Көмүс — үлүскэннээх диэн дьон өһүн хоһооно баар. Н. Якутскай
Үлүскэннээх үҥкүүнү үҥкүүлээн лиһийэн киирэн бараллар. Суорун Омоллоон
Булт буолан баран үлүскэннээх буолааччы. «Сахаада»
2. Күүстээх, дохсун, дьулурҕан (сүүрүк туһунан). ☉ Сильный, стремительный, бурный (о течении реки)
Борохуот …… үлүскэннээх сүүрүгү иннин диэки өрүкүтэ үтүрүйэн, балысханнаах бааллары кэннин диэки хаһыйан, тус соҕуруу дьулуруйа турда. Амма Аччыгыйа
Үлүскэннээх сүүрүктээх Өлүөнэни көрсөөрү, Көмүс сүүрээн, эн эмиэ күлүмүрдүү көппүккүн. Л. Попов
Үлүскэннээх сүүрүктэр Үөмэхтэһэ тэптилэр. «ХС»
3. эргэр. Олус өлгөм, наһаа элбэх (хол., харчы, үп, баай). ☉ Несметный, бессчетный (напр., о богатстве, деньгах)
[Тыраахтар] Үгүс элбэх үлүскэннээх үбү, Үтүө таһаҕаһы, Үчүгэй табаары Өҥкөөт тыа быһаҕаһын саҕа Өрөһөлүү тиэйэн Дьүккүйэн иһэр эбит. Саха нар. ыр. III
Халаан уутун Халҕаһатын курдук Халыан харчылан, Үрэх-үрэх баһын Үмүрүтэ тардар Үлүскэннээх үптэн! Өксөкүлээх Өлөксөй