аат. Салгын киирбэт иһитигэр буорту буолбат гына анал технологиянан бэлэмнээн кутуллубут ас. ☉ Консервы
Тиэтэйэ-саарайа кэнсиэрбэ сииллэр. А. Федоров. Түөрт улахан бааҥка оҕурсу кэнсиэрбэтэ түҥ-таҥ угуллубут сиэккэтин уҥа илиитигэр тэйгэччи туппут. Н. Габышев

туохт. Күүһүн барата мөҕүһүннэрэн, быһа түһэн ырыар диэри эрэйдээн өлөр (сүөһүнү, кыылы). ☉ Забивать, добивать (скотину, зверя) долго, подвергая мучительной смерти
Кэнники [тайах] күүһэ эстэн хаалар, оччоҕо көннөрү сүөһүлүү үүрэн, балааккаҥ чугаһыгар аҕалан, собоппокко ытан кэбиһэҕин. Далан
Оҕус борооскубутун Ол сиэмэх буулаан, Сордоон-сордоон Соботон кэбистэ быһыылаах. Болот Боотур
Булду собоппокко начаас тууйан тэйгэччи ыйыырга анаан, Сөдүөт хандаатын куонньалгыта уһун, суон. Н. Борисов

тыаһы үт. туохт.
1. Тохтобула суох биир тэҥ бүтэҥитик саҥар (үксүгэр улар охсорун этэргэ). ☉ Глухо стрекотать, выбивать дробь, токовать (обычно о глухарях, тетеревах)
Кулугуруурун дьуугутун Кулгаахтаах урааҥхай Тууратын булбатах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Куртуйахтар уонна улардар сааскы охсуулара саҕаланар. Бастаан сарсыарда эрдэ ойуурга элбэх кулугуруур саҥа иһиллэр. ББЕ З
2. Түргэнник уонна биир тэҥ бүтэҥи тыастаахтык инниҥ диэки дьулуруй. ☉ Быстро и стремительно двигаться вперед, издавая при этом равномерный глухой шум (или частый дробный звук)
Куоҕас, кэннин көрдөрбүтүнэн, көтөн кулугураан тахсыбыта. С. Никифоров
Кнопканы баттыам эрэ кэрэх, дьааһык тэйгэччи көтөҕүллүбүтүнэн тимир суолах устун оргууй кулугуруу сүүрэр. «ХС»

аат.
1. Бөҕө саптан, быаттан, боробулуохаттан илим курдук харахтардаах гына өрөн оҥоһуллар, арааска туттуллар тэрил. ☉ Приспособление различного назначения из перекрещивающихся нитей, верёвок, проволоки и т. п., сетка
Сирэйиттэн бырдах сиэккэтин арыйа тардынан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
[Тиэргэн] үөһээ өттө тимир сиэккэ бүрүөһүннээх. Н. Якутскай
Оцинкованнай боробулуохаттан биитэр аналлаах тимир сиэккэттэн оҥоһуллубут туу ордук үчүгэй буолар. Булчуттарга к.
2. Кытаанах саптан өрөн оҥоһуллар, ону-маны уктарга аналлаах суумка. ☉ Сумка для ношения продуктов, сетка
Уулуссаны икки өттүнэн арааһынай суумка, сиэккэ, бартыбыал тутуурдаах дьон …… тиэтэйэ-саарайа хааман-сиимэн эймэҥнэһэллэр. П. Аввакумов. Түөрт улахан бааҥка оҕурсу кэнсиэрбэ түҥтаҥ угуллубут сиэккэтин уҥа илиитигэр тэйгэччи туппут… Н. Габышев

аат. Үрүсээккэ майгынныыр, санныга кэтиллэр ботуоҥка. ☉ З аплечная сумка, котомка
Маппый арыт хойуу харыйа ойуурунан, арыт сиһиктэр быыстарынан хааман, тииҥ ытан ылан манааҕытыгар укта-укта, урут дэҥҥэ сылдьар үрэҕин тардыытыгар тиксэн хаалбытыттан соһуйан, тула олоотообута. П. Аввакумов
Көхсүгэр манааҕытын харбаччы сүкпүт. А. Фёдоров
«Охонооһой оҕонньор, бэйи… бу… м а н ы ы л », — диэн баран, Сима манааҕытын сүөрэн биир куобаҕы оҕонньорго уунна. ГНА ТС
△ Өлөрбүт бытархай булду (куобаҕы, к у р т у й а ҕ ы о. д. а. ) баайан көхсүгэ сүгэргэ аналлаах хаптаһын. ☉ Охотничья доска с заплечными ременными лямками, к которой прикрепляют мелкую дичь, поняга
Борокуоппайым мас манааҕыга кыра куул уонна сипсинньигэс тимирдээх субуйааҥкы саа сүгэһэрдээх. М. Тимофеев
Ытан ылбыт тииҥнэрин түүтүн сараҕытаары манааҕыларыгар тэйгэччи баайдылар. Н. Борисов
Роман балайда таһаҕастаах манааҕыга быа баайталыыр. И. Никифоров
русск. поняга

I
аат. Тугу эмэ уган илдьэ сылдьарга аналлаах, тутар эбэтэр сүгэр быалаах, тирии эбэтэр таҥас хааһах. ☉ Сумка
Бааска суунар тэриэбэлэрин суумкатыгар хаалыыр. Далан
Үүйэ ачыкытын кэппит, бэрчээккитин бэгэччэгэр тиийэ тардыммыт, килбэчигэс маҥан суумката тоҥолоҕор биэтэҥниир. Л. Попов
Суруксут өр соҕус кумааҕылаах, харандаастаах, уруучукалаах уонна чэрэниилэлээх суумкатын хасыһар. Н. Якутскай
◊ Полевой суумка — докумуону илдьэ сылдьар, уһун быалаах, санныга кэтиллэр суумка. ☉ Сумка полевая
Полевой суумкаттан килэйээҥки тастаах уопсай тэтэрээти ылан биэрбитин Тогойкин арыйа баттаабыта. Амма Аччыгыйа
Лааһар Лааһарабыс полевой суумкатын ыаҕас курдук тэйгэччи ыйаабытынан хантан эрэ тиэтэл бөҕөнөн көтөн түһэн …… иһигирэччи-баһыгыраччы кэпсээтэ. С. Васильев
Лейтенант хаҥас өттүгэр эйэҥэлии сылдьар полевой суумкатын көннөрүнэр. И. Никифоров. Суумка от (маныыһыт суумката) көр маныыһыт
II
аат., зоол. Кыыл, киһи сүһүөҕүн, араас уорганын тулатынааҕы хаа. ☉ Сумка вокруг сустава или какого-л. внутреннего органа животного
[Үүтүнэн иитиллээччилэргэ] түү төрдө оһуобай түү суумкатыгар сылдьар. ББЕ З
Сүһүөх суумкатын тас өттүнэн холбуур олус бөҕө сүүмэхтэр бааллар, олор силгэлэр диэн ааттаналлар. СИиТ

сыһ.
1. Бэрээдэгэ суох, күөрэ-лаҥкы, өрө-таҥнары. ☉ Беспорядочно, хаотично, вверх дном
Түөрт улахан бааҥка оҕурсу кэнсиэрбэтэ түҥ-таҥ угуллубут сиэккэтин уҥа илиитигэр тэйгэччи туппут. Н. Габышев
Оонньуу кэмигэр түҥ-таҥ түспүт олох мастары туруортуур тыастара тиһигирээтэ. Эрилик Эристиин
△ Туора-маары (көр). ☉ Криво-косо (смотреть)
Быйыл Климентий Сергеевич Саахарап оскуолаҕа учууталлаан түҥ-таҥ көрө сылдьар эбит. П. Аввакумов
2. Үтүөлүү-анньыалыы былаастаан, охторо сыһа-сыһа. ☉ Так, чтобы уронить, сбить с ног (толкать, трясти)
Мааҕын миигин түҥ-таҥ илгиэлээбитиҥ олус этэ. П. Ойуунускай
Оҕонньору түҥтаҥ анньан икки саллаат таһаараллар. С. Ефремов
3. көсп. Киһи өйдөөбөт гына (хол., саҥар); өйдөөбөтөх курдук, өйдөөбөтөхтүү (хол., көр). ☉ Несвязно, бестолково, невпопад (напр., говорить); непонимающе (напр., смотреть)
Оҕонньор нууччалыы түҥ-таҥ да буоллар билэр эбит. Амма Аччыгыйа
Түксү, уурай, эмээхсиэн, Түҥ-таҥ туойдуҥ, сөп буолла! Күннүк Уурастыырап
Байбааскылаах түҥ-таҥ таҥнан булумахтаһаллар. А. Фёдоров
♦ Түҥ-таҥ түс — ыксалынан тугу эмэ оҥор. ☉ Делать что-л. в спешке
Түҥ-таҥ түһэн дьиэлэрин хомуммута буоллулар. Амма Аччыгыйа. Түҥ-таҥ эрдэр (туойар, тыллаһар) — 1) мээнэмээнэ саҥар, буолары-буолбаты мээрилээ. ☉ Говорить что попало, что взбредёт на ум
Сэргэчээн …… кэнникинэн түҥ-таҥ туойан барда. Болот Боотур; 2) өй-мэй буолар кэмҥэр ону-маны тыллас (улаханнык ыалдьа сытан). ☉ Бредить, говорить несвязно (находясь в болезненном состоянии). Бэргээбит кэмигэр түҥтаҥ туойар буолан хаалла

1. сыһ.
2. Томтойуор, туолуор диэри (кут, хаалаа). ☉ Полно, до краёв (наливать, наполнять, заполнять)
   Туос тымтайын толору араас оту, сибэккини хомуйан төннөр. И. Гоголев
   Билигин куруускабар чэйи толору куттабын. Т. Сметанин
   [Атыыһыт Сүөдэр] Оһоҕор толору мас эптэ. С. Васильев
3. Тугу эмэ муҥунан, киэптии, элбэхтик. ☉ В избытке, полно, много
   Болугур оҕонньор хаар толору типпит хаспаҕын дьөлө хаһан киирэр. Н. Якутскай
   Хараҥа халлааҥҥа Сулус толору. И. Гоголев
   Киэҥ сайылыгы толору Киһи бөҕө тоҕуоруйда. С. Васильев
4. Бүтүннүү, бүүс-бүтүннүү, олоччу. ☉ Целиком, полностью, сполна
   Миитэрэй ити кэмҥэ толору холкутуйа түстэ. Амма Аччыгыйа
   Митя хамначчыт эрэйин толору билбитэ. Суорун Омоллоон
   [Мылахов] оннооҕор дьиэтигэр өрүүр күннэрин чахчы үчүгэйдик, толору сынньанар гына оҥостор. Н. Лугинов
5. даҕ. суолт.
6. Таһынан барыахтыы элбэх, ситэри. ☉ Содержащий в себе что-л. до возможных пределов, наполненный, полный, набитый до краёв. Толору уулаах биэдэрэ
   □ Өлүөнэ эбэ билигин да хаатын толору уулаах. Н. Якутскай
   Икки акка иккиэннэригэр толору бэрэмэдэйдэри тэйгэччи ыҥырдыбыттара. И. Федосеев
7. Сөптөөх, ситэ-хото. ☉ Имеющий в чём-л. свой предел, исчерпывающий, полный
   Сеня эксээмэҥҥэ билиэтигэр куруук толору эппиэти биэрэр. Н. Лугинов
8. Бэйэтигэр сөп эттээх, этиргэн. ☉ Полнотелый, дородный
   Аана толору эттээх-сииннээх дьахтар. М. Доҕордуурап
   Иккиэн да бөдөҥ, толору көстүүлээх дьон эбиттэр. В. Кондаков
   ◊ Саарыгын толору көр саарык II
   Сааскы өттүгэр саарыкпын толору аһатаҥҥыт, уойдарбын эмиэ сухаһыт үтүөтэ [ат] буолан тахсыах этим. М. Доҕордуурап. Толору дьоллоох — дьол тосхойбут, уйгулаах, кыһалҕата суох (хол., олох). ☉ Наполненный счастьем, полный счастья, благодатный
   Толору дьоллоох олоҕу Тохтотон олорбут Тойоннуура дьоннору Тохтотуоҕуҥ, доҕоттоор! Саха фольк. Киһи дэлэгэй быйаҥнаах, толору дьоллоох олоҕун айар күүһүнэн кини соҕотох үлэни эрэ ааҕар. Суорун Омоллоон
   △ Олоҕунан дуоһуйбут, астыммыт, баҕа санаатын сиппит, үчүгэйдик олорор (киһи). ☉ Счастливый во всем, полный жизни (о человеке)
   Толору дьоллоох, Ситэри кэскиллээх Өнөр үскэмнээх, Баай талымнаах Уола Хаан буолабын! Өксөкүлээх Өлөксөй
   Серёжа Лаананы көрсүөн иннинэ тапталы эрэ көһүтэрэ. Толору дьоллоох буоларыгар таптал эрэ тиийбэт курдуга. Н. Лугинов. Толору куҥнаах — сахалар сылгы көтөҕүн-эмиһин быһаарар бэлиэлэрэ: этэ-сиинэ чэгиэн, сыата суох эрээри амтаннаах. ☉ Якутская мера степени тучности или истощённости конного скота: без жира, мышцы и ткани здоровые, мякоть вкусная. Толору куҥнаах сылгы. Толорута суох этии тыл үөр. — хайа эмэ чилиэнэ, көтүтүллэн баран, баара сэрэйиллэр этии. ☉ Неполное предложение. Толорута суох этии аҥаардас ойоҕос чилиэнинэн эмиэ бэриллиэн сөп. ЧМА СТС. Толору хааччыллыылаах — бары өттүттэн киһи олороругар табыгастаах, ситэри (хол., дьиэ). ☉ Благоустроенный, со всеми удобствами (напр., о квартире)
   Бөһүөлэктэргэ толору хааччыллыылаах дьиэлэр тутуллаллар. ЯАМ ҮүСС
   Өрөмүөнү кэмигэр ыыппатахха, толору хааччыллыылаах таас дьиэлэр туруктара мөлтүүр. «Кыым». Толору этии тыл. үөр. — этэр санааҕа наада буолар, ирдэнэр чилиэннэрэ барыта сирэйинэн баар этии. ☉ Полное предложение. Тиэкистэн толору этиилэри булан устуҥ
   ср. др.-тюрк. толы ‘полностью, сполна’, тат. тулы ‘полный’