тэнит диэнтэн дьаһ
туһ. Дэпсэлэрдэ тэлгии тардыҥ, Олбохтордо тэниттэриҥ, …… Айахтарда туттартарыҥ! Ньургун Боотур убайыкпыт Кыайан-хотон иһэр эбээт!.. Суорун Омоллоон

үллүктээ диэнтэн холб. туһ. Үрүмэ көмүс былыттар Үтүмэн-быдан алларанан, Үрүҥ-сахсас баатаны Үрэйэ-тэлгии тарпыттыы, Үллүктэһэн хааллылар. С. Васильев

сов. что 1. ууннары тарт, тиир, киэптээ; растянуть кожу тириини тиир; растянуть туфли түүппүлэни киэптээ; 2. (натягиванием лишить упругости) ууннар; растянуть резину эрэһиинэни ууннар; 3. (повредить) ууннар; растянуть связки силгэ-ҕин ууннар; 4. (разостлать) тэлгээ, тэлгии бырах; растянуть холст холустаны тэлгии бырах; 5. (затянуть, продлить) уһат, сын-ньылыт; растянуть доклад дакылааккын уһат; растянуть удовольствие дуоһуйуугун уһат; 6. (расположить полосой, цепочкой) тиирэ тарт, тайыы тарт.

даҕ. Адарай тэлгэтиилээх, адарай мастаах. ☉ Имеющий деревянный настил
Ираклий хаптаһын адарайдаах тимир кырабаакка сымнаҕастык тэлгии оҕуста, сыттык уурда. Болот Боотур
Хабырыыс Уулаахтыын алдьаммыт адарайдаах кураанах сыарҕаҕа түбэстилэр. Эрилик Эристиин

аат. Сиргэ эбэтэр тордоххо утуйарга эбэтэр булт бултаан астыырга халыҥ гына тэлгэтиллибит мас мутукчата. ☉ Многослойный настил из хвои внутри чума, используемый в качестве подстилки для сна
Сөгөлөөнү тэлгэнэн утуйардыы сыппытым. Н. Абыйчанин
Тордох иһин тула сөгөлөөн тэлгии охсон, таба тириитин быраҕаттаатылар да, орон бэлэм. «Чолбон»
△ Онно оҥоһуллар булт малааһына аһылык. ☉ Пиршество, устраиваемое на таком настиле по случаю удачной охоты
Чөмпөрө чүөмпэ саҕа Сөҥ сөгөлөөнү оҕустум! Киэҥ тэлгэһэ саҕа Кэтит сэксэни тэрийдим. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьэ, быйыл сөгөлөөн ахан буолан турар. Суорун Омоллоон
ср. эвенк. сэкте ‘хвойная ветка; постель’

туохт.
1. Ыҥыыр кэннигэр тугу эмэ төргүүнэн баай, кэлгий. ☉ Привязывать что-л. ремнями (төргүү) к задней луке седла, приторачивать
Бааска сүр сымсатык мин миинэн иһэр аппар ойон кэлбитэ уонна төргүүлээбит саатын сүөрэн хачыгыраспыта. Далан
Көһүйбүт доҕорун кууһан ылан атын самыытыгар туора бырахта, төргүүлээтэ уонна ампаар диэки сиэллэрдэ. И. Гоголев
2. Туох эмэ таһаҕаһы туохха эмэ төргүүнэн баай, кэлгий. ☉ Перевязывать вещи ремнями, чтобы к чему-л. их прицепить
Эрбэхтэй этин кыыл тириитэ саҕынньахха суулаан төргүүлээн баран, көхсүгэр сүгэн кэбиһэр. «Чолбон»
Ол уста сылдьар кэбиһиилээх оттору хас да быаттан холбоммут уһун өтүүнэн төргүүлүү баайан, уу ылбатах үрдүк сирдэргэ соһон таһааран, эмиэ тэлгии ыһан, куурдан бараннар, хат кэбиһэллэрэ. «ХС»

даҕ. Киэҥник арыллан нэлэй бит курдук. ☉ Открытый, чистый (о местности)
Хаппыыста нэлим күөх лиистэрин өрүтэ уунан кэбиспит. Амма Аччыгыйа. Бэс туорааҕа ыһыллыбыт чагда ньуура көбүс-көнө, нэлим. В. М иронов
△ Кэтит, сараҕар (кынат туһунан). ☉ Широко раскинутый, распростёртый (о к р ы л ь я х п т и ц)
Тэллэх туоһу тэлгии туппут курдук, нэлим хара кынатын кумуччу тутта. Саха фольк. Көрүөхтэн үчүгэйкээн сиэдэрэй сибэккилэргэ нэлим кынат лыахтар, тойон ыҥырыалар толуулара чуоҕуспуттар этэ. Далан
◊ Нэлим сиэллээх — намылыйан түспүт хойуу, уһун сиэллээх (сылгыны хоһуйан этии). ☉ Имеющий густую струящуюся длинную гриву (о лошадях)
Нэлим көмүс сиэллээх сылгыларын үөрүн киниэхэ итэҕэйэн, үтүө сыһыыларыгар сылгылаталлара эбитэ үһү. Амма Аччыгыйа
Кинилэр биһиги курдук көһө сылдьыбаттар, биир сиргэ олороллор уонна ураа муостааҕы иитэллэр, нэлим сиэллээҕи көрөллөр-харайаллар. Далан

1. даҕ. Чап-чараас, сымнаҕас. ☉ Тонкий, лёгкий, мягкий. Ньалака былыт. Ньалака түү
   □ Кини [Илья Иванович] ньалака кугас баттаҕын өрө тарааммыт. А. Софронов
   Ийэтэ тикпит чараас ньалака сарыы ырбаахы, дьиэ эргин кэтиллэр кылгас таба сон өрүс уорааныттан кыайан көмүскээбэтэхтэрэ. Далан
   Мэндэ Тураҕас [сылгы] өрүкүйэр көҕүлүн сиэлин икки аҥыы силэйэ охсунан, ньалака сиэлин тэлгии быраҕан …… сүүрэн субуллубутунан барда. Р. Кулаковскай
2. аат суолт. Олус чараас, мэктиэтигэр курдаттыы көстөр курдук чараас бүрүөһүн. ☉ Очень тонкое, прозрачное покрытие или плёнка
   Бастаан туос ньалакатын дэлби сытыы быһаҕынан ыраастыыгын. АЕЕ ӨҮОБ
   [Хортуоппуй] сэбирдэҕин алын өттүгэр түүнүк курдук кубаҕай чараас ньалакалар тахсаллар. СОТ
   ◊ Ньалакалыыр сиэллээх нор. поэз. — сыры-сымнаҕас, көп сиэллээх (сылгыны хоһуйарга тут-лар). ☉ С очень мягкой, пушистой гривой (о лошади)
   Өрүкүйэр көҕүллээх, Дьогдьоҕоркоон сааллардаах, Ньалакалыыр сиэллээх …… Соноҕостой барахсан! Саха нар. ыр. II
   Ураанньыктаах, элэмэс Улаанчыгым барахсан Өрүкүйэр көҕүлүн Имэрийэн ылабын, Ньалакалыыр сиэллэрин Намылыччы тарыыбын. П. Тобуруокап
   Чөрөгөркөөн кулгаахтаах, Өрүкүйэр көҕүллээх, Ньалакалыыр сиэллэрдээх — Соноҕоһум барахсан, Солко нуолур хонуунан Субуруйан истэҕэ. А. Бэрияк

I
аат.
1. Өрүс, үрэх уу сүүрдэр үөһэ, сүүрүгүрэр сүнньэ. ☉ Русло, фарватер реки
Үрэх нэлэгэр сүлбэтин икки өттүгэр быһыт буора, үөрэммэтэх киһи хараҕар наһаа кэтирээн, халыччы кутулла сытара. В. Яковлев
Чагда тэллэҕинэн ааһар сүлбэҕэ дьүүктэ тыккырыы сытар. «ХС»
Айаннаан иһэн аллара диэки көрдөххө аҥаар өттүгэр Өлүөнэ барахсан киэҥ нэлэмэн сүлбэлэрэ килэдиһэллэр. «Кыым»
ср. казах. жүл ‘русло реки, ложе ручья; ложбина, лощина; овраг’
II
аат., эргэр. Саары оҥорорго хаҕылаан сүлүллүбүт, сылгы самыытыттан тириитин чараас түүлээх өттө. ☉ Шкура с тонкой, гладкой шерстью, снятая с крупа лошади для изготовления кожи
Хара кырааскалаах касааҥка сыарҕа иннигэр от тэлгэтэн, ол үрдүгэр кутуйах өҥө өҥнөөх сылгы сүлбэтэ тэллэхпин тэлгии уурбуттара. И. Никифоров
Уҥа диэки олорботох сордоохпун, Кэтэҕэриин диэки кэлбэтэх эрэйдээхпин, Суоһалдьыйа Толбонноох Биһигин бигээбит, сүлбэттэн тэллэҕин куурдубут Мин баарбын. С. Зверев

сов. что анныгар тэлгээ.