тэпсэҥнэс диэнтэн хай
аата. Хас да күн биир сиргэ тэпсэҥнэһии буолбута, онно-манна ботур-ботур кэпсэтиилэр саҕаламмыттара. «ХС»

бэдьэҥнээ диэнтэн холб. туһ. Бэрт үгүстэр ханнык эрэ үҥкүү буоллар мэнээк тэпсэҥнэһэр, бэдьэҥнэһэр этибит. Далан

кэккэлэт диэнтэн атын
туһ. Хаайыылаахтар …… уһаат түгэҕэр кэккэлэтиллибит дьон төбөлөрүн көрөн, хаһыытаһа-хаһыытаһа биир сиргэ тэпсэҥнэһэ тураллар. Эрилик Эристиин
Урут Володя кичэллик Оҥорбут долбууругар Кэчигирэччи, биир тэҥник Кинигэ, араас учебник Кэккэлэтиллэн тураллар. Ф. Софронов

сыҕарыҥнаа диэнтэн холб. туһ. Эрдиилэр өрө тараспытынан тохтуу оҕустулар, онтон утуу-субуу таҥнары санньыһан түстүлэр, дьон сыҕарыҥнастылар, тугу эрэ буллугунастылар. Амма Аччыгыйа
Туматтар көхсүлэрин этиппэхтээбиттэрэ, сыҕарыҥнаһа, тэпсэҥнэһэ түспүттэрэ. Далан
Аргыныап боротокуолун саҕалаата, атыттар олохторун-тойдорун булан сыҕарыҥнастылар. У. Нуолур

туохт. Бэйэҕин тугу эмэ оҥорорго моһуй, кыһай. ☉ Быть вынужденным совершить, сделать что-л. Үгүстэр ыгыта симсэн баран [үҥкүүгэ] биир сиргэ тэпсэҥнэһэ турарга күһэлиннилэр. Н. Лугинов
Сааһын тухары кыһалҕаны билбэтэх баай дьахтар аны кулутугар элэ-была тылын этэргэ күһэлиннэҕэ. А. Сыромятникова
Херониятааҕы кыргыһыы кэнниттэн Греция бүтүннүүтэ кэриэтэ Македонияҕа бас бэринэргэ күһэллибитэ. КФП БАаДИ

сэлээннээ диэнтэн холб. туһ. Мөккүһэн, хардары-таары сэлээннэһэн, мучумаан бөҕө турбута. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр [Кеша, Ася] иккиэн эн-мин диэн сэлээннэспэккэ тыа ыалын үгүс үлэтин үмүрүтэн истилэр. Н. Габышев
Тэпсэҥнэһэ сатаан баран, кинилэр киирэр туһунан бастаан сүбэлэстилэр, кэнники сэлээннэстилэр. Н. Заболоцкай

тыаһы үт. туохт.
1. Улахан, хатан тыаһы таһаартаа (хол., ат туйаҕа). ☉ Издавать громкий, звонкий стук, треск, цокот (напр., о копытах коня)
Арҕаа диэки сытыы анньыы тыаһын курдук ат туйаҕын тыаһа чабыгыраан иһилиннэ. Саха сэһ. II
Эмискэ кэннилэригэр аттар туйахтарын тыаһа тааска чабыгырыы түһэр. Н. Якутскай
Ол тэпсэҥнэһэ турдахтарына, ат туйаҕын тыаһа чабыгыраан, сыарҕа тыаһа сырылаан иһилиннэ. Р. Кулаковскай
2. Түргэнник уонна харса-хабыра суох саҥар-иҥэр. ☉ Говорить быстро и напористо
«Бэйэҥ биир харчыта суох олороҥҥун… Сүүрбэ биэс сүүһү мыынар ааттааххын!» — диэн кэргэнэ оһоҕун чанчыгар өйөнөн туран чабыгыраабыта. Н. Якутскай. «Куттаама, бырадьаага, миигиттэн тугу ситиһэр үһүгүнүй!» — диэн Суон Огдооччуйа чабыгыраабыта. «ХС»

туохт.
1. Биир сиргэ хаампыта буола тур (хол., тоҥон эбэтэр тугу гыныаххын билбэккэ). ☉ Переступать с ноги на ногу, топтаться на месте (напр., от смущения или от холода)
Сүөдэр, чаҕыйан, симиттэн, аан таһыгар тэпсэҥнии турда. Н. Якутскай
Ыларов, соһуйан, оҕолуу, кэлиэх-барыах сирин билбэккэ, тэпсэҥнээн ылла. Р. Баҕатаайыскай
Таһырдьа ким эрэ чуучугураан кэлэн, күүлэҕэ тэпсэҥнээтэ уонна дьиэ аана аргыый аһылынна. И. Гоголев
2. Сыала-соруга суох, мээнэ сырыт. ☉ Ходить туда-сюда, бесцельно проводя время, болтаться
Атын биригээдэлэр маннык дьолтон матан абаккардылар, таах тэпсэҥнэһэ сырыттылар. У. Ойуур
Тэлгэһэҕэ туһата суох Тэпсэҥнээн күнүн ыытар. «ХС»
Тимошка нэдиэлэни-нэдиэлэнэн хормуоска туппутунан хуутарга тэпсэҥниирэ. М. Шолохов (тылб.)
3. Баайыллан туран атахтаргын хамсатан биир сиргэ хаамыталыы тур (сылгы, сүөһү туһунан). ☉ Толочься, топтаться на одном месте, будучи на привязи (о лошади, скоте)
Быатыттан төлө көппүт Ахсым соноҕос тэпсэҥнии турбат. И. Гоголев
Онно-манна сүөһү тэпсэҥнээн, мүлүккэй муостаҕа туйаҕа түһүгүрээмэхтээтэ. В. Яковлев
Тоҕо баайыылаах ат курдук тэпсэҥниигин? М. Шолохов (тылб.)
♦ Биир сиргэ тэпсэҥнээ — сайдыбакка, инниҥ диэки барбакка, биир сиргэ туран хаал. ☉ соотв. топтаться на месте
Ньирэйдэрэ бүтүн ыйы быһа төһө эбиллибиттэрин бэрэбиэркэлээн көрбүттэрэ — ортотунан биир сиргэ тэпсэҥнээн тахсыбыттар. С. Федотов
Сорох биригээдэлэргэ үлэ-хамнас иннин диэки хаампакка, биир сиргэ тэпсэҥнээбитэ. «ХС»
Бородууксуйа кээмэйин улаатыннарбат, биир сиргэ тэпсэҥниир кэлэктииптэр бааллар. «Кыым»

туохт.
1. Таныыгынан салгыны тыастаахтык, күүскэ таһаар (үксүгэр сылгыны этэргэ). ☉ С шумом выпускать воздух из ноздрей, фыркать (обычно о лошади)
Бүтэй туйахтаах кыыллара биир сиргэ таба турбакка тэпсэҥнэһэллэрэ, төгүрүк туйахтарынан сири табыйаллара, таныыларын тардырҕата-тардырҕата, улахан баҕайытык тыбыыраллара. Далан
Ат аргыый тыбыырда уонна, иччитин сытын ылардыы, сымнаҕас муннунан акымалыгар сигэммэхтээтэ. Н. Якутскай
Эһэ эргийэ хааман, чугаһаатар чугаһаан иһэр, субу-субу кыланар, соруйан оҕонньору хапчытаары араастаан дьүһүлэнэр, тыбыырар, сири саралыы тарталыыр. Л. Попов
2. Муннуҥ хаана кэл (ыалдьан биитэр муннугун туохха эмэ өлөрөн). ☉ Кровоточить из носа (из-за болезни или травмы)
Өстөөх өлөр мөхсүүтүгэр Өс номоҕо буолтун курдук Көстүбэт уолунуу Күөх сөлөгөйүнэн күскүйдэ, Абааһы уолунуу Араҕас салыҥынан тыбыырда. Саха фольк. Күтүр өстөөх Хардьыгынаан баран Хаанынан тыбыырда. П. Ойуунускай
Хаанынан тыбыыран, хардыргыы сытар атыыр бөрөнү Байанай тыынын салҕаата. В. Протодьяконов
Кус кинини билэн хаалбыта бэрт буолан, Дьэллик, сэрэнэн бэрт ыраахтан үөмэн, быарынан сыылан иһэн, арай мунна тыбыырбыт. Н. Заболоцкай
3. көсп. Салгын баттаан, тугу эмэ (хол., паары) үрэн таһаар. ☉ Изрыгать, выбрасывать что-л. изнутри (о чём-л.)
Кулууп таһыгар биир «Беларусь» тыраахтар үлэлээн, күөх буруонан тыбыыра турар. И. Сысолятин
Холумтан ыксатыгар турар улахан алтан сылабаар оргуйан үрүҥ күдэнинэн тыбыырда. «ХС»
Массыына күөх буруонан тыбыыраат, хоҥнубутунан барда. «Чолбон»
4. көсп., кэпс. Кыатана сатаан баран, туттуммакка, салгыны муннугунан, уоскунан эмискэ таһааран күл. ☉ Не сдержавшись, рассмеяться, прыснуть со смеху
Хаста да күлэн тыбыыра түһээри гына-гына, Микиитэ арыычча туттунна. Амма Аччыгыйа
Муннукка ким эрэ күлэн тыбыырда. Э. Соколов
Бөлүөхсэн турар дьон быыһыгар ким эрэ күлэ сыһан, улахан баҕайытык тыбыырбыта. М. Горькай (тылб.)
5. көсп., кэпс. Эмискэ төлө биэрэн улаханнык, элбэхтик, түргэнник саҥар (уордайан, кыыһыран). ☉ Внезапно гневно, громко заговорить; ругаться, изрыгать ругательства
Арыпыана биир ыалдьыта туох эрэ диэбитигэр өһүргэнэн, куоскалыы тыбыыра түһээт, ааны хайа быраҕан хоһугар киирдэ. Амма Аччыгыйа
Саҥа хоту эргиллэ түспүтүм, сэгэриэм, [кыыс] дьэ мин киһибэр кыыһыран нууччалыы тыбыыра ахан турар эбит. Нэртэ
♦ Мунна да тыбыырбат (бүппэт) көр мурун
Чэ, быһата, мунна да тыбыырбат муус чэгиэн, хоһуун-хоодуот киһи эрэ тулуйар айана. ВВ ЫСЫ
Били инбэлиит, ыарытыгаммын диэнэ ханна да суох, өссө эбии уойан, мунна да тыбыырбакка сылдьан кэлбит. ХБИДК
Күнү быһа ууттан тахсыбатахпыт да, ким да мунна да тыбыырбатаҕа. «ЭК»
Мунна тыбыырар көр мурун. Архип мунна тыбыырыар диэри араатардыыр. «ХС»
ср. саг. тым ‘фыркать’, др.-тюрк. тамур ‘капать (напр., о крови из носа)’