ж. тэрээһиннээх буолуу, тэриллиилээх буолуу; организованность действий үлэ-хамнас тэриллиилээх буолуута.

1. прич. от организовать; 2. прил. тэрээһиннээх, тэриллиилээх; организованная борьба тэрээһиннээх охсуһуу; в организованном порядке тэрээһиннээхтик.

туохт. Туох эмэ сөп буоларын туоһулаа, көрдөр. ☉ Утверждать, подтверждать
Уурааҕы бигэргэт. —Сенат норуот мунньаҕын дьүүлүгэр бэлэм уураахтары киллэрэрэ, олору мунньах мэлдьи кэриэтэ бигэргэтэрэ. КФП БАаДИ
Кырдьыга да, Неустроев тэрийбит куруһуогун оччотооҕу кэмҥэ биир бөдөҥ улахан тэриллиилээх куруһуок буолар диэн историктар саамай сөпкө бигэргэтэллэр. П. Филиппов

сыһ., кин.
1. Арахсыспакка сылдьар гына, кэлимник. ☉ Цельно, неделимо
Идейнэй-политическай үлэҕэ уонна сиэргэ-майгыга иитии боппуруостара …… биир сомоҕотук туруоруллуох тустаахтар. ПДИ КК
Айымньы туох да салбырҕаһа суох гына, барыта биир эт-хаан кэриэтэ сомоҕотук, ньыгыллык холбонон оҥоһуллуохтаах. ВГМ НСПТ
2. көсп. Хайдыһыыта, ыһыллаҕаһа суох буола ыга түмсүүлээхтик. ☉ Сплочённо, спаянно
Тэриллиилээх буолуу диэн биир сомоҕотук охсуһуу, биир сомоҕотук практикаҕа турунуу буолар. В. Ленин (тылб.)

аат. Бырабыыталыстыба уонна кини уорганнара баһылыктаах дойдуну салайар, экэниэмикэтин, социальнай структуратын харыстыыр политическай тэриллии уонна оннук политическай тэриллиилээх дойду. ☉ Государство
Көмүс үлэһиттэрин аһынан, таҥаһынан судаарыстыба хааччыйыахтааҕа кыаллыбакка, дьон-сэргэ хоргуйар уһукка тиийбит үһү. И. Никифоров
[Тима:] Дьоҥҥо, судаарыстыбаҕа туох да туһаны оҥорбокко сылдьаммын, бэлэми кэрбээччи, паразит буолуом кэриэтэ өлбүтүм ордук. Л. Габышев

аат.
1. ист. Өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи Россияҕа ыам ыйын маҥнайгы күнүгэр оробуочайдар кистэлэҥ мунньахтара. ☉ Маёвка
«Бастакы тэриллиилээх мойуопка — ити улахан с и т и һ и и », — д и э н В л а д и м и р И л ь и ч х а йҕаата. И. Федосеев
Эспэдииссийэ үлэтигэр Верхоянскайга административнай сыылкаҕа кэлэн олорор Россияҕа аан маҥнайгы оробуочайдар мойуопкаларын тэрийбит Михаил Иванович Бруснев кыттыбыта. П. Филиппов
2. кэпс. Элбэх буолан тыаҕа, айылҕаҕа тахсан сынньаныы. ☉ Загородная прогулка, пикник
Устудьуоннар өрөбүл күн мунньустан тыаҕа мойуопкаҕа бардылар. Бөһүөлэк ыччаттара Ньукуола күн айылҕаҕа тахсан мойуопкаҕа сылдьааччылар.  Учууталлаах биэлсэр «мойуопка» диэн ааттаан оскуола оҕолорун тыаҕа-толооҥҥо таһааран оонньоттулар. Амма Аччыгыйа

аат.
1. Кыһаллан-мүһэллэн сүпсүгүрүү, түбүк. ☉ Суета (по какому-л. поводу); забота о ком-чем-л.
Бастаан Чоочону Тутар дьулҕаныгар, Мөлтөтөр мөккүөрүгэр Ситиһэр тирэҕэр сылдьыбытым. А. Софронов
Оҕонньор туох-ханнык иннинэ сиэнин аһатар дьулҕаныгар түспүтэ. И. Федосеев
Биһиги тохтуу да соруммакка, …… ааһа барар дьулҕаныгар түстүбүт. «ХС»
2. Быыска-арыкка баар буолбут иллэҥ түгэн (тугу эмэ оҥорорго наадалаах бириэмэ). ☉ Свободное, подходящее для каких-л. занятий время, передышка
Кинилэргэ [кымырдаҕастарга] атын дьулҕан суох буолла - туох да бокуойа суох, сымыыттарын ытыра-ытыра, уйаларын иһин диэки сосуһан бардылар. Суорун Омоллоон
Били дьон кинини кытта сэлэһэр дьулҕаннара суоҕа, аты сэтиилэнэ охсон бараннар, төттөрү тэбилиннэрэ турбуттара. И. Федосеев
3. Туохха эмэ умсугуйан туран тардыһыы, дьулуур. ☉ Настойчивое, упорное стремление к чему-л.
Айсан син биир сүөһү иитэр, от оттуур, мас мастыыр дьулҕана суох киһи буолан биэрбитэ. И. Федосеев
Оттон мин буоллахпына Ураты сонордоһуулаах, Эгэлгэ эккирэтиһиилээх …… Тэйэ сиртэн тэриллиилээх, Туспа дьулҕаннаах булчуппун. С. Зверев
Семен Петрович Данилов олоҕун уонна үлэтин сүрүн дьулҕана инникигэ, кэлэр кэскилгэ дьулуур этэ. СДТА

аат.
1. Туох эмэ туохтан хайдах холбонон-силбэнэн оҥоһуллубута, ис оҥоһуута. ☉ Строение, внутреннее устройство, структура чего-л.. Айымньы уус-уран тутула. Тыл грамматическай тутула
□ Сир ньуурун, ону тэҥэ сир хаҕын тутулун көрдөрөргө уонна быһаарарга геологическай чинчийиини ыыталлар. САИ ССРС ФГ
[Леонардо да Винчи] көтөрдөр көтүүлэрин кэтээн көрөрө, киһи хараҕын тутулун үөрэтэрэ. АЕВ ОҮИ
Миэтирикэ — хоһоон тутулун быраабылаларын систиэмэтэ. ВГМ НСПТ
2. Уопсастыба, судаарыстыба хайдах тэриллиилээҕэ, тэриллиитин сүнньэ. ☉ Система общественного, государственного устройства, строй общества
Ыраахтааҕы былааһын тутулун төрүт акылааттарын, баһылыктыыр кылаастар олохторун Л.Н. Толстой романыгар сытыытык кириитикэлээбитэ. Софр. Данилов
Биһиги Сахабыт сирэ бэйэтин тыатын хаһаайыстыбатын тутулунан туох-ханнык иннинэ сүөһү иитиитинэн дьарыктанар дойдунан көстөр. ГМФ ССССС
◊ Өй-санаа тутула — киһи бэйэтэ хайдах өйдүүрэ, атыттартан уратытык өйдөөһүнэ. ☉ Особенность, специфика мышления
Эн математик буолан төрөөбүт киһигин, өйүҥ-санааҥ тутула оннук. Н. Лугинов

аат.
1. Ытан эбэтэр быраҕан табыллыахтаах туох эмэ. ☉ Предмет, в который необходимо попасть при стрельбе или метании, мишень
Ол курдук төҥүргэскэ сыал буолар ньуурдаах иҥэһэни ытан ньуурун табан төҥүргэһи хайа көтөн ох ааһа турар. Саха фольк. Паарка остуораһа, кырдьаҕас оҕонньор, кыраасканан төгүрүччү сотуллан, сыал ытарга ананан оҥоһуллубут хаптаһыны кыбыммытынан, ытыыр уол аттыгар турар. Амма Аччыгыйа
Итиччэ үчүгэйдик сыалбын таба ыппытым кэннэ, бэл, мичик гыммат, ити аата кыыһырбыта кэм да ааһа илик буоллаҕа. Т. Сметанин
2. Сааҕа, бэстилиэккэ, о. д. а. баар тугу эмэ кыҥаан ытарга аналлаах оҥоһук. ☉ Прицел, прицельная рамка
Саас эрдэ буолан, түүн ортотун чугаһыгар, халлаан саа сыала көстүбэт буола хараҥарар. Н. Якутскай
Туоһапкам сайын устата тыытыллыбакка таах туран сыала хайдах хамсаабыт баҕайытай? В. Миронов
Лейтенант бинтиэпкэтин ылан, хайа, баҕар, алҕас турбута буолаарай диэбиттии, сыалын көрдө, хаастарын түрдэс гыннарда. Т. Сметанин
3. көсп. Толоруллуохтаах, ситиһиллиэхтээх сорук. ☉ То, к чему стремятся, что желательно осуществить, цель
Биһиги күүспүт — биир сомоҕобутугар! Биһиги түмсүүлээх, тэриллиилээх буоллахпытына эрэ сыалбытын ситиһиэхпит. Н. Якутскай
Сырыы бөҕөнү сырыттым. Сыалбын барытын ситтим. Н. Лугинов
Кэргэнниилэр олохторугар биир уопсай сыал, интэриэс баара сүрүн оруоллаах. ТЕН ИДь

I
тыаһы үт. т. Бытааннык доргуйан (хол., сир анныттан) эбэтэр ыраахтан оргууй ньириһийэн (хол., этиҥ этэригэр) иһиллэр биирдэм тыас. ☉ Подражание звуку, напоминающему медленно нарастающий или отдалённый раскат грома
Ньир-ньир саҥалаах бөрө лахаахай баар үһү (тааб.: тойон ыҥырыа). Онно-манна саалар тыастара «тиҥ», «ньир» гыналлара улам аҕыйаан барар. П. Тобуруокап
Ньир-ньир Этиҥ эппэхтээтэ Дабдыр-дабдыр Самыыр таммалаата. ТТИГ КХКК
◊ <Ньирилиир> ньир муос саа нор. айымнь. — муоһунан чиҥэтиллибит улахан ох саа. ☉ Самый крупный лук с роговыми накладками. Майаҕатта ньир муос саатын туппутунан супту хааман суодайан иһэр эбит. Саха сэһ
1977
Ньирилиир ньир муос Ньимирики саанан Ньимсиритэ нэмирийтэлээбит Бэргэн ытааччы. Р. Баҕатаайыскай
II
ньир бааччы — 1) толору, барыта бары ситэри-хотору; хотуулаах (хол., үлэ). ☉ Состоятельный, с полным достатком (о человеке); успешный, плодотворный (напр., о работе)
Атын ыаллар дьиэлэрэ өрүү ньир бааччы, оҕоуруу саҥата, дьон-сэргэ сэһэргэһиитэ. Болот Боотур
Эйэ дэмнээх, ичигэс олохтоох ньир бааччы ыал. Софр. Данилов
Ньир бааччы, хотуулаах үлэ кэнниттэн киһи ордук астына сынньанар. Н. Лугинов; 2) саарбаҕа, халбаҥа суох бигэтик; олохтоохтук. ☉ Твёрдо, без колебаний и сомнений (действовать); в достатке, благополучно (жить)
Эр киһилии ньир бааччы кытаанахтык туттунуохха. Н. Лугинов
Оо, аҕалаах-ийэлээх, оҕолоох, эйэлээхтик ньир бааччы олорор ыалы көрүөххэ үчүгэй даҕаны буоллаҕа. С. Никифоров
Сүөкүччэ туспа дьиэлэнэн-уоттанан ньир бааччы олоруон кэмэ суох баҕарар. П. Аввакумов; ньир бараан — үчүгэй тэрээһиннээх, киһи кута-сүрэ тохтуур (дьиэтэ). ☉ Хорошо сработанный, добротный, уютный (дом, очаг)
Буокай оҕонньор ураһата сылаас, ньир бараан. А. Софронов
Элбэх кэргэннээх ньир бараан ыал олорор диэх курдук. В. Протодьяконов
Ньир бараан сэлиэнньэ буолан көһүннэ. «ХС»; ньир курдук — бигэ, үчүгэй тэриллиилээх. ☉ Крепкий, прочный, основательный (напр., о семье)
Дьыллар көннөхтөрүнэ, баҕар, кимнээҕэр ньир курдук ыал буолан барыахтара этэ. Болот Боотур