организованный; тэриллиилээх бултааһын (хорошо) организованная охота; тэриллиилээх саба түһүү организованное нападение.

нареч. организованно; субботникка тэриллиилээхтик таҕыстыбыт на субботник мы вышли организованно.

в разн. знач. плохой, неудовлетворительный; хобдох ас-үөл а) скудная пйща; б) плохая, недоброкачественная пйща; хобдох дьиэ-уот убогое жилище; хобдох от-мас бедная растительность; хобдох биэчэр плохо организованный вечер; хобдох көрсүһүү неприветливая, неласковая встреча; хобдох олох бедная, убогая (во всех отношениях) жизнь.

даҕ. Хайдах эмэ тэрээһиннээх, бэрээдэктээх. ☉ Организованный каким-л. образом
Бу мөлтөх тэриллиилээх сатаҕай биэчэр …… кимнээххэ эрэ, баҕар, кэрэ өйдөбүл буолан хаалыа. Н. Лугинов
Неустроев тэрийбит куруһуогун оччотооҕу кэмҥэ …… биир бөдөҥ улахан тэриллиилээх куруһуок буолар диэн историктар саамай сөпкө бигэргэтэллэр. П. Филиппов
Оҕо үөрэҕин күн аайы хонтуруоллааһын, тэриллиилээх буолууга үөрэтии — кини үөрэҕи билиитин үрдэтии, билиитин дириҥэтии уонна кэҥэтии саамай наадалаах усулуобуйата. Дьиэ к.

ист. товарищество; нэһилиэктэргэ маҥнайгы табаарыстыбалар тэриллибиттэрэ в наслегах были организованы первые товарищества.

страд. от тэрий= 1) быть организованным, организовываться; быть созданным, создаваться; биһиэхэ народнай театр тэриллибитэ ыраатта у нас давно уже организован народный театр; 2) быть снаряжённым, собранным, снаряжаться, собираться; 3) перен. быть устроенным, устраиваться (напр. о будущем).

1. аат. Элбэх киһи биир сиргэ түмсүүтэ; дьон сомоҕолоһуута. ☉ Скопление, стечение большого числа людей где-л.; единение народа
   Бардым өлүүлээх түмэҥҥэ Өлбөт иһин! Таллан Бүрэ
   Түмэн диэн былыр «гвардия» диэҥҥэ маарынныыр суолталааҕа. «Сахаада»
2. даҕ. суолт.
3. Биир сомоҕо, түмсүүлээх. ☉ Сплочённый, хорошо организованный
   Сүүс киһи түмүллэр Түмэн сүбэҕитинэн сүбэлээҥ. Д. Говоров
   [Бухатыырдар:] Сиик курдук Сиэлэн эрэллэр, Хаар курдук Хааман эрэллэр, Сүүс киһи түмэн Сүбэтин сүбэлээ. ТТИГ КХКК
   Улуу тойон эһэм, төлөрүйбэт Түмэн дьүүлгүн таһаара оҕус! И. Гоголев
4. Хараҥа, дьулаан. ☉ Тёмный, страшный
   Түмэн бараан Түүн ийэлэрэ Хараҥанан хаайан, Сытарынан кыһарыйан Тиийэн кэлбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Түмэн хара былыттара, Түрбэлээх туос курдук Үҥкүрүйэн түһэн иһэр эбиттэр. Д. Говоров
   Түмэн сир түһүлгэтиттэн Төннөн тиийэр буоллахпытына, Ахтыбыппыт бэрдиттэн Араҕас ньээкэ буордаргыттан …… Сыллыа-ууруо этибит. И. Эртюков
   ♦ Түмэн дойду фольк. — улаҕата биллибэт улахан, киэҥ дойду. ☉ Необъятно широкая, громадная страна, мир
   Түмэн дойду Түннүгэ буолбут, Биэс улуус Билгэһитэ буолбут, Сэттэ улуус Сээркээн сэһэнэ буолбут [кырдьаҕас]. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Бу хайа түмэн дойду Түллэр төбөтүттэн Сүһүөҕэ биллибэт Сүргүөһүнэ эбитэй диэн Толкуй бөҕө буолла. Д. Говоров
   [Манчаары Баһылай] Түмэн дойду түҥнэстигэс дьүүлүгэр түбэһэн, түүнүктээх түрмэҕэ төлкөлөммүт. В. Протодьяконов
   ◊ Ил түмэн — Саха Өрөспүүбүлүкэтин государственнай мунньаҕа, парламена. ☉ Государственное собрание, парламент Республики Саха (Якутия). Ил түмэн мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ
   др.-тюрк., тюрк. түмэн

1. нареч. вопр. хаһан, төһөҕө; ты когда придёшь? эн хапан кэлиэххиний?; 2. нареч. относ, хапан (сороҕор тылбаастаммат); я не знаю, когда он придёт кини хапан кэлэрин билбэппин; 3. нареч. неопр. разг. арыт, сороҕор, хаһан; я занимаюсь в библиотеке когда утром, когда вечером мин библиотекаҕа арыт сарсыарда, арыт киэһэ үлэлиибин; когда можно, когда нельзя хапан сатанар, хапан сатаммат; 4. союз (после того, как) =ҕына, =гар (сороҕор туспа тылбаастаммат); я лягу, когда кончу работу мин үлэбин бүтэрдэхпинэ сытыам; 5. союз (если) буоллар, =ҕына, =гар (сороҕор туспа тылбаастаммат); когда мы организованы, для нас нет невыполнимых задач биһиги тэрээһиннээх буоллахпытына, биһиэхэ кыайтарбат соруктар суохтар.

даҕ.
1. Киһи аралдьыйар курдук үгүһэ, мунааҕа суох; чуолкай, чопчу. ☉ Немногочисленный, неосложненный многообразием; четкий, определенный
Ханныгын да иннигэр биир суол үлэ боччумнаах. Д. Таас
[Чаҕылҕан] хоһоонноро ордук тэттик тупсаҕай формалаах, дьэҥкэ тыллаах-өстөөх, чопчу, боччумнаах санаалаах буолбуттара. Софр. Данилов
[Төлөпүөнүнэн] биир туруупкаҕа күлэҕин, атыҥҥа ордоотуугун. Сорох кэпсэтии боччумнаах, чаҕылхай быһаччы дьаһалы эрэйэр. Н. Лугинов
2. Киһи санаата тохтуур курдук томоонноох; сыаналаах, улахан. ☉ Заслуживающий внимания, стоящий, значительный (по ценности, величине, силе и т. п.). Боччумнаах туһа. Боччумнаах күүс. Боччумнаах айымньы
□ Хол холоонноох, буут боччумнаах (өс хоһ.)
Боччумнаах булка сылдьан быстах кускабалыкка аралдьыйар сатаммат. Амма Аччыгыйа
[Даша:] Холбоһорум кэллэҕинэ, боччумнаах таҥаһым суох. М. Доҕордуурап
Өрөспүүбүлүкэ алмааһа, кыһыл көмүһэ, хорҕолдьуна, сүлүүдэтэ, түүлээҕэ Ийэ дойдубут чэчирии сайдыытыгар ананар боччумнаах кылаат буолар. ФММ ДьКС
Социалистическай революция историятыгар биир боччумнаах миэстэни ылар ол улуу трагедияны ааптар көмүс бириискэтигэр мас тиэйэ сылдьар Кууһума хараҕынан, кини тус бэйэтин сэмэй кыттыытынан көрдөрөр. Эрчимэн
△ Улахан ис хоһоонноох, дьоһуннаах. ☉ Значительный по содержанию, важности; серьезный. Боччумнаах кэпсэтии. Боччумнаах мөккүөр. Боччумнаах санаа. Боччумнаах уларыйыылар
□ Маҥнай наукаҕа тугу эмэ оҥорбут, туох эмэ боччумнаах боппуруоһунан дьарыктаммыт киһи диирим. И. Федосеев
Хабырылла, хаҥас хараҕын быһа симэн баран, боччумнаах хоруй эрэйбит киһи быһыытынан кэтэһэн чололлон турда. Амма Аччыгыйа
Бастаанньа ордук боччумнаах, суостаах көрүҥнэммитэ. НМВ ССРСИ
Кинээстэр, атыыһыттар итиэннэ хаһаах тойотторун боччумнаах кэпсэтиилэрэ Улахан Өлүөрэ кытыытыгар буолара, манна дьаһаах хомуйаллара. С. Курилов (тылб.)
△ Улахан чиэстээх, дьоһуннаах. ☉ Значительный по достоинству, важный (о какой-л. персоне)
Улахан нуучча дьиэтигэр кэлээччилэри көрдөххө — бэрт боччумнаах ыҥырыылаахтар, улахан баай дьон. В. Чиряев
Үлэ кэнниттэн эн эр дьон арыый боччумнаах, сүһүөхтэригэр турар өттүлэриттэн кими эмэ дьиэлэригэр таба тутан көрсөрүҥ саарбах. «ХС»
3. Мээнэ быһыыламмат курдук оттомноох, дьоһуннаах. ☉ Сосредоточенный, организованный, серьезный
Дьэ, хата, бэрт боччумнаах, үтүө киһи этэн турар! Амма Аччыгыйа
Боччумнаах учуонай хаһыат ыстатыйатын ыараҥнаппакка эрэ бэйдиэ итэҕэйиэ суохтаах. Г. Угаров
Ол быыһыгар биир эмэ ордук быһаарыылаах, боччумнаах отчут хайаан да Ленини ахтан аһарыа. Амма Аччыгыйа
△ Киһи оттомнооҕун эбэтэр тугу эмэ оттомноон, дьоһуннаан оҥорорун туоһулуур. ☉ Выражающий сосредоточенность, серьезность (о взгляде, голосе и т. д.). Боччумнаах быһыы
□ Кини, убаҕас гынан баран тэнигир хаастаах кылгас сүүһэ түрдэстэн, тоҕо эрэ боччумнаах көрүҥнэннэ. Г. Колесов. [Тогойкин] иһирдьэ өҥөйөн туран боччумнаах сөҥ куолаһынан ыҥырда: «Табаарыс Сенькина!» Амма Аччыгыйа

даҕ.
1. Арахсыспакка, бытарыйбакка бүтүннүү кэлим сылдьар (туох эмэ модьуну, кэлимсэни этэргэ). ☉ Цельный, неотделимый, нераздельный (о чём-л. крупном)
Сомоҕо суорба таас ньыгылын Ама уот күллүө үһү дуо? И. Эртюков
Куһаҕан сурах …… хайаттан төкүнүтүллүбүт ириэнэх сомоҕо хаар курдук ыраатан, аллара түһэн истэҕин аайы улаатар быһыылаах. Э. Соколов
Баҕалар хоруоптан ыстанан түһэн, иин эркиннэригэр ойуоккалаатылар, сомоҕо буордар кинилэри иин түгэҕэр баттыы түстүлэр. М. Горькай (тылб.)
2. көсп. Хайдыһыыта, ыһыллаҕаһа суох, ыга түмсүүлээх. ☉ Сплочённый, хорошо организованный
Үлэһит кылаас биир сомоҕо буола түмсүүтэ туругурдун! Амма Аччыгыйа
Биһиги дьоммут Биир сомоҕо буолан бастаан киирбит [фашист] Баламат күүһүн тулуйбуппут. Саха нар. ыр. III
[Михаил:] Ол кини барбытыттан биһиги мөлтүөхпүт суоҕа, хата, ордук сомоҕо буолуохпут. С. Ефремов
♦ Сомоҕо көмүс — сиртэн хостонор кыһыл көмүс бөдөҥ куһуоччуга, туорааҕа. ☉ Самородок золота
Сиртэн-буортан сомоҕо көмүстэр, күндү таастар өрө көтөллөрүн курдук, талааннар норуоттан үөскүүллэр. Суорун Омоллоон
Эһиги билэн эрдэххит дии, сир үрдүгэр төһө улахан сомоҕо көмүстэр көстөллөрүй? Тумарча
Мин хайам Аҕыс хос кырыылаах Сомоҕо көмүстээх. С. Васильев. Сомоҕо мас — хайытыллыбатах, бөкүнүк дүлүҥ мас. ☉ Обрубок бревна, чурка
Били өлөрбүт табаларын тириитин сомоҕо маска иилэ бырахпыттара. Далан
Сааба олорор суон сомоҕо маһын мөкүнүҥнэтэр. «ХС». Сомоҕо олоппос — олорорго сөптөөх төгүрүк кэтит сирэйдээх дүлүҥ. ☉ Широкий круглый чурбан, служащий сиденьем
Хаара суох кылгас тыс этэрбэһин, атаҕын атаҕар охсуолаан, тэбэммитэ буолла, бэлэмнэммит сомоҕо олоппоско кэллэ. Болот Боотур
Дарыбыан икки өттүнэн уһуктаах хойгуону тобугунан сомоҕо олоппоско ыбылы баттаан, улахан игиинэн аалан кирдиэхтии турда. В. Яковлев
Александрдаах эмээхсин аттыгар баран, сомоҕо олоппоско олорон кэбистилэр. М. Доҕордуурап. Сомоҕо сирэй- дээх — дэгдэгэр имнээх, толору эттээх сирэйдээх. ☉ Со скуластым, мясистым лицом
Биир салгыҥҥа хараарчы сиэппит сомоҕо сирэйдээх, модьу көрүҥнээх, төрөл уҥуохтаах киһи тугу эрэ күөдьаа кэпсии олорор. Болот Боотур
Көнө, үрдүк уҥуохтаах, хара бараан сомоҕо сирэйдээх …… көрсүө-сэмэй көрүҥнээх киһи. С. Окоёмов
Уһун соҕус сомоҕо эттээх сирэйдээх, арыы саһыл хааннаах …… уҥуоҕунан орто улахан киһи. МНН
Сомоҕо тыл (домох) тыл үөр., көр домох. Холбуу да, сомоҕо да тыллар икки эбэтэр хас да тыл ситимнэһиитинэн үөскүүллэр. АПС СТЛ
Сомоҕо тыл уус-уран литератураҕа айар үлэ ньыматын быһыытынан туттуллар. ННН СТМО. Амма Аччыгыйа бу [«Сааскы кэм»] айымньытыгар сомоҕо домоҕу үгүстүк туттар. «ХС»
ср. алт. сом ‘форма; контур; контурный; статуя; обтёсанное дерево’