самнай диэнтэн субул
көстүү. Тётя Поля сүүрэн самнахачыйан таҕыста. К. Симонов (тылб.)

1) старшая сестра (родная); 2) старшая родственница (по линии отца или матери); тётка; 3) тётя, тётенька (обращение к женщине средних лет); 4) эвф. оспа.

былҕай диэн курдук
Уҥа дьиэттэн быган иһиллээн былҕаллан турар эмээхсин эмиэ кириэстэннэ. Болот Боотур
Тетя Маша өттүк баттанан былҕаллан турар. Н. Якутскай

туохт. Көҕүрээ, мүччүрүй, төлө түс (көҕүрэтиллиэ, аччатыллыа суохтан кыра эмэ да, көҕүрээбитин этэргэ, үксүгэр буолб. ф-ҕа). ☉ Расходоваться, хоть и капельками, мизерно
Тетя Поля эмиэ сыҥсыйан баран эттэ: «Барыта оннугар баар, туох да бычаҕарыйбата». К. Симонов (тылб.)

дьүһ. туохт. Ньалҕархай килэгир ньуурданан көһүн. ☉ Блестеть, лосниться, иметь глянцевую поверхность
Академик килэрийэн турар таас ааҥҥа киирэн иһэн эргиллэ биэрбитэ. В. Яковлев
Тетя Феня …… үөһээ өттө хараара килэрийбит улахан оруос килиэбин сыттыгын анныгар кистээбитэ. М. Алексеев. Килэрийбит миэбэлгэ илиим суола хаалыа. ФВН ТС
♦ Килэрийэр киинэ — килэйэр киинэ диэн курдук
[Москуба] аан дойду тэбэр сүрэҕэ, килэрийэр киинэ. Софр. Данилов

халбарыт диэнтэн төхт
көрүҥ. Ханнык эрэ дьулайбыт көрүҥнээх эдэр киһи хотуттары сыҕарыйа түһэргэ көрдөһөн, халбарыталыы сатаата. Л. Толстой (тылб.)
«Миэхэ көс. Сэрэйэбин: тетя Полялыын иирэллэрэ буолуо, ити аҕам даҕаны», — диэтэ Надя Таняҕа малларын халбарыталыы сылдьар багдайбыт киһи диэки көрөн баран. К. Симонов (тылб.)

даҕ.
1. Киһи сирэ көрбөтүн курдук көрүҥнээх, хоп курдук (үксүгэр таҥаһы этэргэ). ☉ Более или менее приличный, опрятный (обычно об одежде)
Сэнэх таҥаһы булан кэтэртилэр. Амма Аччыгыйа
Өскөтүн бытыгын хорунара, сэнэх соҕус таҥаһы таҥнара буоллар, ким даҕаны кинини кырдьаҕас диэ суох. Н. Якутскай
Тётя Поля мин тоҥорбун көрөн, арай, сон, бэргэһэ бэлэхтээтэ, эргэ да буоллар, сэнэх таҥастар. «ХС»
△ Кырдьан буорайа эбэтэр олус эргэрэ илик. ☉ Не совсем старый, не ветхий
Икки чараас соҕус кырыыны ааспытын кэннэ иннигэр сэнэх ампаар дьиэ харааран көһүннэ. И. Гоголев
Ириша эһэтин төрөөбүт дьиэтэ — буор сыбахтаах үрдүк балаҕан, төһө даҕаны чарапчыта иҥнэри түстэр, билигин да сэнэх көрүҥнээх. М. Ефимов
Эльвира эбэтэ алта уончалаах да буоллар, сэнэх көрүҥнээх, толуу эмээхсин. Л. Попов
Кини [Людмила Ивановна] сэттэ уончата да буоллар, билигин да сэнэх сэбэрэлээх, өрүүтүн сырдык сыдьаайынан мичилийбит, сааһыгар холооно суох ураты сэргэх харахтаах. С. Никифоров
2. Тиийинэн олорор гына үптээх-астаах, кыанар соҕус (киһи, ыал). ☉ Живущий в достатке, безбедно
Балаҕан дьиэҕэ көтөн түспүтүм, сэнэх орто соҕус ыал быһыылаах эбит. Суорун Омоллоон
Кыыс дьоно син сэнэх, орто баай соҕус ыал эбиттэр. Н. Якутскай
Кэргэнэ тыыннааҕар син сэнэх соҕустук, орто чунуобунньук сиэринэн олорбуттара. Н. Якутскай
♦ Эр сэнэҕим эһиннэ кэпс. — күүһүм, сырам баранна. ☉ Выбиться из сил, обессилеть
Эрэй бөҕөнү көрөн, эр сэнэхпит эстэн, санаабыт сирбитигэр дьэ тиийдибит. И. Данилов
Ити курдук Хахсыйы сырса сатаан, эр сэнэхтэрэ эстэн күнүскү аһылыктарыгар тахсаллар. ФГЕ СТС
ср. п.-монг. сэнэг ‘годный’

аат.
1. Бииргэ төрөөбүт эбэтэр аймахтыы аҕа саастаах дьахтар, кыыс. ☉ Старшая сестра
Эн биһикки биир ийэттэн-аҕаттан айыллан үөскээн төрөөбүппүт этэ: Мин Айыы Умсуур удаҕан диэн эн аҕаһыҥ буолабын. Ньургун Боотур. Омоҕой Баай мааны кыыһа аҕаһыгар күнүүлээн, Эллэй Боотуру ойох ылбата диэн тахсан сүтэн хаалбыт
Саха фольк. Сурус аҕаһын туора дьонтон көҥүүрүн кэриэтэ, мин Джамиляны дьонтон көҥүүр этим. Ч. Айтматов (тылб.)
2. Аҕанан, ийэнэн уруу аҕа саастаах дьахтар, кыыс. ☉ Тетя (сестра отца или матери)
Биһиги үтүө доҕотторбут, хаан-уруу аймахтарбыт уонна аҕастарбыт! Суорун Омоллоон. Айгырсилик лабаалаах Арыы чаллах хатыҥнаах Аҥаат-муҥаат алааска Аччыгыйдыыр эрдэхтэн Арыаллаһан үөскээбит Атас, дьүөгэ аҕастар! Саха ырыаһ
3. Аҕа саастаах дьахтар (үксүгэр ытыктабыл, үтүө сыһыан дэгэттээх). ☉ Старшая годами женщина (чаще с оттенком уважения, почитания)
Аҕас дьахтар эдэргэ кэпсээн биэрдэ. Н. Павлов
[Мэник Мэнигийээн — абааһы кыыһыгар:] «Аҕаас, хайдах тиэрэ сытар баҕайытай?» — диэн ыйытар. Суорун Омоллоон
4. Былыргы итэҕэлинэн, үөргэ, иччигэ, айыыларга сыһыаннаах дьахтары этэргэ туттуллар (дириҥ ытыктабыл, сүгүрүйүү бэлиэтигэр). ☉ Обращение в знак особого уважения, преклонения и почитания (обычно к душам покойниц, превратившихся в үөр, богиням, покровительствующим увеличению потомства, см. айыыһыт)
Кини өлөн баран үөр буолар. Чугас эргиннээҕи нэһилиэктэр, улуустар туой Болугур айыыта, хотуна, аҕаспыт, эдьиийбит — диэн ааттаан ытыктыыллар. Саха фольк. Эдьээн Иэйэхсит эдьиийбит, Илэ-бодо имэҥирбит эбит, Ахтар айыыһыт аҕаспыт Ала чахчы дьалыннаабыт эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
△ Саамай аҕа, эдьиий, кырдьаҕас (сорох көстүүлэри ытыктаан, тыыннааҕымсытан этэргэ). ☉ Старшая, почитаемая (о нек-рых неодушевленных явлениях в знак особого почитания)
Аймах-билэ дьонум Абаралларыттан санаабакка Аҕастарым ааккытыгар Алдьанным аҕай ини [хаартыга]. Саха нар. ыр. II
Иитимньилээх ийэ үрэхтэр, Иҥиэттэн иэнигийэн, Халҕаһаланан хатыыланан, Ахсым ууларын Аҕас үрэхтэргэ аҕаллылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Икки мэндиэмэннээх эргэ мас дьиэ Саха сирин Сэбиэскэй оскуолаларын аҕастара — учуутал оскуолата. Амма Аччыгыйа
◊ Аҕас кылын көр кылын. Таай аҕас — ийэнэн уруулуу аҕа саастаах дьахтар. ☉ Старшая родственница по матери.

аат.
1. Бииргэ төрөөбүттэргэ аҕа саастаах кыыс, дьахтар. ☉ Родная сестра, старшая по возрасту
Мин үс убайдаахпын уонна үс эдьиийдээхпин. Амма Аччыгыйа
[Атыыһыт Сүөдэр уола Кубаача] эдьиийин булан, Онно олорон үөрэннэ, Ойдо-ойдо самсанна. С. Васильев
Тыыннаах аҕаны эмиэ билбэтэх, арай көмөн эрэллэрин чуолкайдык өйдүүр. Аҕыс-сэттэ убайдардаах, эдьиийдэрдээх. «ХС»
2. Ийэ эбэтэр аҕа бииргэ төрөөбүтэ (кыыс, дьахтар). ☉ Сестра отца или матери, тётя
Манна ийэбинэн хаан эдьиийим баар. Н. Якутскай
Аҕам бииргэ төрөөбүт балтыгар, эдьиийбэр Мааппаҕа хонон иһэбин. «ХС»
3. Бэйэҕиттэн аҕа саастаах хайа баҕарар дьахтары ытыктаан ыҥырыы. ☉ Уважительное обращение к старшей по возрасту женщине
Эдьиийдэрим, балыстарым, Ааҕааччы атастарыам! Билигин туойар ырыам Эһиэхэҕэ санатыа: Сорох соҕотох убайын, Сорох күндү быраатын, сорох аналлаах атаһын. Баал Хабырыыс
Мин ийэм тэҥнээҕэ, эдьиийим, Эн бааргын мин үөрэ истэбин. Эллэй
Марыына Попованы кыратыттан кырдьаҕаһыгар тиийэ билинэн, Эдьиийбит диэн ытыктаан, таптаан аттаабыттара ыраатта. ӨӨ ДДьДТ
4. көсп. Сири-дойдуну (хол., төрөөбүт алааскын, күөлү, үрэҕи) ытыктаан ааттааһын. ☉ Уважительное называние почитаемых мест (напр., родного аласа, озера, реки)
Кэрэчээн эдьиийбит Элиэнэ, Иэдэскэр сардаҥа сандаарбыт, Саханы санньыардан турбутуҥ, Саас үйэ тухары уурайбыт! Эллэй. Саха сирэ сүгүрүйэр Модун Арассыыйаҕа: «Бэлэх биэрдим, — диир кини — Тииҥмин, кыһыл көмүспүн, Эн, дьэ, күндү эдьиийим, Холбоо күүскэр мин күүспүн!» П. Тобуруокап
◊ Эдьиийдээтэр эдьиийим үрд. — чугастык саныыр, ытыгылыыр, эрэнэр, күндү киһим диэн аҕа саастаах дьахтарга туһаайан этии. ☉ Обращение к старшей по возрасту, выражающее особое почтение
[Уолака:] Эдьиийдээтэр эдьиийбин ити иһин таптыыбын ээ, кэм сүрэҕэ чугас. Суорун Омоллоон
Иэйинньэҥүөрүнньэҥ Эдьиийдээтэр эдьиийбит, Баттаҕыҥ да маҥхайдар, Майгыҥ уларыйбата — Дьоҥҥо үтүөнү оҥорор Дьоһун санааҥ санньыйбата. Р. Баҕатаайыскай
[Сусанна Павловна:] Эдьиийдээтэр эдьиийим, мин баар-суох кистэлэҥмин, олоҕум сорун дуу, дьолун дуу эйиэхэ эрэ кэпсээри гынным. «ХС»
ср. др.-тюрк. ечэ, уйг. ача, алт. эдье ‘старшая сестра’