ж. 1. (беспокойство) аймалҕан, сүпсүк, түрбүөн; житейские тревоги күннээҕи олох сүпсүгэ; быть в тревоге айман, сүпсүнүй; 2. (сигнал опасности) түрүбүөгэ; воздушная тревога салгын түрүбүөгэтэ; # бить тревогу түрүбүөгэтэ тарт.

в разн. знач. боевой; бойобуой сорудах боевое задание; бойобуой ботуруон боевой патрон; бойобуой түрүбүөгэ боевая тревога.

көр имири
Барыларын бу сиртэн имиэй сотуохха, түрүбүөгэ охсуохха. Суһаллык сэриини ыҥыртааҥ! Дьүөгэ Ааныстыырап
Дьэ билигин манна кэлэн, лигийиэ, имиэй сотуо. А. Твардовскай (тылб.)

суоһар I диэнтэн хай
аата. «Салгын түрүбүөгэтэ» биллэриллэр буоллаҕына, ол аата ядернай саба түһүү оҥоһуллуон эбэтэр маассабай суоһарыы атын да сэптэрэ туттуллуохтарын сөп. «Кыым»

туохт., кэпс. Түрүбүөгэтэ биллэр. ☉ Объявлять тревогу
Түүн утуйа сыттахтарына түрүбүөгэлээн туруоран илдьэ барбыттара. И. Сысолятин. Кинилэр Сахсырҕа хайатын саҥардыы таҥнары түһэн эрдэхтэринэ, соҕуруу аармыйаҕа эмиэ түрүбүөгэлээбиттэрэ. А. Макаренко (тылб.)

аат. Туох эмэ быһылаан (хол., түрүбүөгэ, баһаар) тахсыытыгар дьону ыҥыран куолакалы охсуу. ☉ Набат
Итирик саҥа, айдаан иһиллэр. Ол б ы ы һ ы г а р набаат тыаһа иһиллэр. Онтон саҥа иһиллэр: «Уот турда, …… Дьиэ умайан эрэр». Күндэ
Бу туох чуг дааннаах набаата Уулусса чуумпутун уйгуур та? Эллэй
Биир киэһэ куорат бүтүннүүтэ, куолакалынан набаат охсон аймаабыттарыныы, н ь и р г и й э , д о лгуйа түспүтэ. А. Куприн (тылб.)

1. даҕ.
2. Санаабычча быһыыланар-майгыланар, ыгым, уолҕамчы. ☉ Горячий, вспыльчивый, ретивый
   Уолусхан киһи диэмэ, Уоскут да айманар сүрэхпин. Л. Попов
   Ханнык да хойоҕо, хом санаата суох истиҥ мичээр уолусхан Диманы төбөтүттэн имэрийэргэ дылы. С. Федотов. [Василий] уолусхан, кыатаммат бэйэтэ ыар, быһаарыылаах мүнүүтэлэргэ эмискэ наһаа холкутуйар, өйө-санаата кэҥиир, дьэҥкэрэр үгэстээҕэ Г. Николаева (тылб.)
3. Киһини уолутар, соһутар. ☉ Вызывающий оторопь, наводящий страх
   Уонунан этиҥнэр Охсулларын санатар Уолусхан сата тыаһым Улам-улам …… Оччоото, Намыраата. П. Тобуруокап
   Уу күүһэ уоттааҕар даҕаны Уолусхан буолар — дэһэллэр. Эллэй
   △ Дьулусхан, дохсун. ☉ Очень быстрый, стремительный
   Уолусхан айаннаах уу аала, Таҥнары устаҥҥын дагдаһый! Күннүк Уурастыырап
4. аат суолт. Киһи уолуйар-соһуйар быһыыта-майгыта. ☉ Неудержимый страх, ужас, паника
   Ханна да бараркэлэр сирэ суох, дьон уопсай уолусхана буолар. Болот Боотур
   Улахан уолусхан, айдааннаах алдьархай буолбут. И. Данилов
   Колчак дьонун хаппыт түрүбүөгэ уонна аймалҕан, сотору буолаат, дьиҥнээх уолусхаҥҥа кубулуйбута. СБТТ

аат.
1. Тыынар тыыннаах эҕирийэн тыынан туһанар, киһи этигэр сылааһынан, тымныытынан эрэ уонна тыал буолан биллэр аан дойду үһүс (сири, ууну сэргэ) ураты эйгэтэ. ☉ Дыхательная среда человека, живых организмов, воздух. Тымныы салгын. Ыраас салгын. Хос салгына суох
□ Бүлүү долгунугар бигэнэн, киэһээҥҥи чуор салгыҥҥа Оһуокай тойуга модуннук дуораһыйар. С. Данилов
Көй салгыҥҥа күөрэгэй көччүйэр. И. Данилов
[Александр Сергеев], киэһээҥҥи сөрүүн салгыны эҕирийэн ыла-ыла, муннун анныгар тугу эрэ киҥинэйэн ыллыыр. М. Доҕордуурап
Киһи аһылыга уонна уута суох хас да күнү тулуйуон сөп, оттон салгына суох аҕыйах да мүнүүтэни тулуйбат. МЛФ АҮө
2. кэпс. Салгын оргууй хамсаан тыал буолан биллиитэ; кыра тыал. ☉ Лёгкое движение воздуха, веяние; слабый ветерок
Сайыҥҥы сыралҕан куйаас мөлтөөн, Өлүөнэ өрүс үллэр дэбилгэн киэҥ мэнээлийэ көхсүттэн сөп-сөрүүн, сып-сымнаҕас салгын сабыта оҕуста. П. Ойуунускай
Ибил-дьибил биллэр итии салгын үрдэ. Күннүк Уурастыырап
△ Туох эмэ хамсыырыгар эбэтэр охсуутугар салгын хамсааһына, долгуйуута. ☉ Колебание воздуха при движении или столкновении кого-чего-л., воздушная волна. Массыына ааспыт салгыныгар саба оҕустардым
□ Эстии салгыныттан Бычков муостаны мүччү үктээн ууга түстэ. Т. Сметанин
3. көсп. Туохтан эмэ төрүттээх бүттүүн өй-санаа. ☉ Умонастроения общества, обусловленные чем-л., веяния
Алаас чараҥар бүгүн эрдэ Арыылаах кымыс сытыныы Сүрэхпэр биирдэ сайан киирдэ Сүүрбэһис үйэм салгына. С. Данилов
Биһиги дойдубут дьол мичээринэн мичээрдиир, сэбиэскэй норуот кыайыы салгынынан тыынар. Т. Сметанин
♦ Салгынна киллэр — туохха эмэ уларыйыыта киллэр, саҥа суолу тобул. ☉ Вносить новизну в какое-л. дело
Итинник балаһыанньаттан тахсарга бастакы салгыны биир идэлээх сойуус мунньаҕа киллэрбитэ. «Кыым». Салгыҥҥа көт — дэлби тэптэриллэн үлтүрүй. ☉ Взлетать на воздух, взрываться
Мин билэрбинэн уон аҕыс тимир суол эшалонун салгыҥҥа көтүппүппүт. ССХУо. Салгыҥҥа ыйан калька. — кыайан быһаарыллыма, олоххо кииримэ. ☉ Повиснуть в воздухе
Хомойуох иһин, салгыҥҥа ыйаммыт бачыым ити биир эрэ буолбатах. Г. Нынныров. Тыынар салгын — киһи олоҕун тыына, сүрүн кыһалҕа оҥосторо. ☉ Дело, представляющее для кого-л. насущный интерес
Суруйар киһи тыынар салгына диэн бэчээт буолар, тахсыар сөптөөх эрээри бэчээттэммэтэҕинэ кини айымньыта тууйуллан, иҥнэн-уостан хаалыан сөп. С. Руфов
◊ Салгын аала — көтөр аал, сөмөлүөт. ☉ Летательный аппарат с крыльями, самолёт, лайнер. Салгын ачыкыта — киһи хараҕа сааскы күн уотуттан, сырдыктан салгыннаан ыалдьыбатын диэн кэтэр хараҥа ачыкы. ☉ Светозащитные очки
Мин салгын ачыкылаахпын устубуппар, хараҕым саатан, симириктии түспүтүм. Н. Апросимов. Салгын дьаамата — сөмөлүөт көтөн иһэн аанньа уйдарбакка эмискэ аллара түһэн ылар туспа температуралаах салгыннаах сирэ. ☉ Воздушная яма
Сөмөлүөт салгын дьааматыгар түһэн ылла. Салгын кут көр кут II. Айыы ойууна кыыран үөһэ Дьылҕа тойоҥҥо Кутаахаан уонна Бычык Хантаха салгын куттарын үҥсүһүннэрэ таһаарбыт. Саха сэһ. I. Салгын түрүбүөгэтэ — өстөөх салгынынан саба түһүүтүн биллэрии. ☉ Воздушная тревога. Өстөөх сөмөлүөттэрэ чугаһаабыттарыгар салгын түрүбүөгэтэ буолла. Салгын уоспата эмт. — киһини тоҥорор-тиритиннэрэр, ымынахтаах, үксүн оҕо ыалдьар күүстээх ыарыыта. ☉ Ветряная оспа, ветрянка. Инкубационнай кэмин тиһэх 1–2 күнүттэн ымынах бүтэһик тахсыытыттан 5 күн ааһыар дылы салгын уоспата сыстыганнаах. ГЛ ЭИ. Салгыҥҥа сырыт — салгын сиэн туһанар курдук таһырдьа сырыт. ☉ Гулять на улице, быть на воздухе
Оҕонньор мэлдьи салгыҥҥа сылдьар. С. Ефремов. Салгынтан устуу — сири, аллара баары көтөр аппараатынан сылдьан түһэрэн ылыы. ☉ Аэросъёмка. Салгынтан устуу ньыматын хаартаны оҥорууга киэҥник тутталлар. Салгыныттан оҕут (салгынын да уйума) — ким-туох эмэ күүһүн олох уйума, тулуйума. ☉ Не устоять против кого-чего-л. по силе. Ити эн тулуспат тустуугуҥ, салгыныттан охтуоҕуҥ. Салгынынан сылдьыһыы — салгынынан, сөмөлүөтүнэн сылдьыһыы. ☉ Воздушное сообщение. Хоту оройуоннарга салгынынан сылдьыһыы эрэ баар
ср. кум. салкъын, уйг. салкин ‘прохлада’, бур. һалхин ‘ветер’

с. 1. охсуу; ударение падает на последний слог охсуу бүтэһик сүһүөххэ түһэр; поставить ударение над "а" "а"үрдүгэр охсуута туруор; 2. перен. тоһоҕолоон этии. ударить сов. 1. кого-что во что, по чему оҕус, сырбат, табый, саалын; ударить в грудь түөскэ оҕус; ударить по столу остуолу сырбат; 2. что, во что (подать сигнал) оҕус; ударить тревогу түрүбүөгэтэ оҕус; ударить в барабан барабаанна оҕус; 3. (напасть, обрушиться) оҕус, охсуута оҥор; 4. по кому, по чему, перен. разг. охсон биэр; ударить по лентяям күөх көппөлөрү охсон биэр;5. (оявлениях природы) түс, буол; ударили морозы тымныы түстэ; # вино ударило в голову арыгы төбөбөр таҕыста; ударить по карману хармааҥҥа оҕус, ороскуотурт.

1. туохт.
2. Тугу эмэ илиигинэн (эбэтэр атыннык да) бэйэҥ диэки сыҕарыта, аҕала сатаа, бэйэҥ өттүгэр кэлэринии хамсат. ☉ Взяв, ухватив что-л. руками, перемещать, приближать к себе с силой, усилием, тянуть, подтягивать что-л. к себе
   Сөдүөччүйэ уолун сиэҕиттэн тардаат, аан диэки дьулуруйда. Амма Аччыгыйа
   Ынаҕыҥ түөрт эмиийин тарбаххынан тардыаҥ суоҕа, элэктэриичистибэ күүһүнэн үүтүн ыган ылыаҥ. М. Доҕордуурап
   Ылдьаа кыыһы кууһан ылан бэйэтин диэки тарта. Н. Заболоцкай
   Дьиэ аанын тардан көрдүлэр. В. Протодьяконов
   Гурьянов оҥкучах иһигэр олорон, таһыттан киирэр, санньылыйан турар боруобаты аргыый аҕай тарта. Т. Сметанин
3. Кытаатыннаран баай, кэлгий. ☉ Затянуть туже, подтянуть
   Атын холунун тарда турар Охонооско Микиитэ тиийэн оргууй ботугураата. Амма Аччыгыйа
   Сылгыһыт көхөҕө үрүҥ былаат турарынан [өлбүт киһи] сыҥааҕын тардар. Суорун Омоллоон
   Күүскэ тарпыт быалара Зоя илиитин …… ыарытыннараллар. Н. Габышев
4. Тугу эмэ бэйэҥ өттүгэр эбэтэр үөстэн кытыы диэки хаһый. ☉ Подгребать что-л. к себе, в свою сторону или отгребать от центра к краю
   Оҕолор от бөҕө мунньаллар, Субурҕа субутан тардаллар. П. Тобуруокап
   Ылдьаана сыпсыны ылан, оһохтон чох тардар. «Чолбон»
5. Туох эмэ ыараханы сыҕарыт, сос. ☉ Тянуть за собой, тащить волоком что-л. тяжёлое
   Ийэтэ салааскаҕа тардан, бултаан аһатар: балыктыыр, куобахтыыр, кыыллыыр. Саха фольк. Ат күүстээхтик тирэнэ-тирэнэ тардан дьүккүөтүүр. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Иккис испит массыына түспүт массыынаны торуоһунан холбонор, тардан бирдьигинэтэр. А. Фёдоров
6. булт. Муҥхалаа, муҥханан балыктаа. ☉ Неводить, рыбачить неводом
   Хас да мөрөһөнү, ийэлээх муҥханы үрэҕи быһа тардаллар. Далан
   Бүгүн муҥхаһыттар баар суох эрэнэр эбэлэрин — Ытык күөлү тардан эрэллэр. «Кыым»
7. Илиигинэн таарыйан, хамсатан тугу эмэ үлэлэт, тыаһат, аах. ☉ Приводить в действие что-л. при помощи руки, рук (напр., музыкальный инструмент)
   Сыкынаа, хомуһуҥ баар дуо? Ыл, тарт эрэ. Суорун Омоллоон
   Аркыастыр саала иһэ ньиргийиэҕинэн муусуканы тардан кэбистэ. Н. Лугинов
   Холкуос үбүнаһын киириитин-тахсыытын суокка тардан лаһырҕаппыта. Далан
   Мин сааны ылан, саамай чугас уста сылдьар кустары туһаайан иһэн тардан кэбистим. Э. Соколов
8. Илиигинэн суруйан сурааһынна оҥор. ☉ Провести черту, линию, прочертить
   Аҕабыыт …… остуолга сытар кумааҕыны ылан, харандааһынан кириэсмараас тарда-тарда, этэн барда. Эрилик Эристиин
   Кыыс оҕо содьоҥноон тиийэн, түннүгүн кырыатыгар биир сурааһыны эбии тардыбыта. Ф. Софронов
   Тутаах чилиэннэри аннынан тардыҥ. КИИ СТ-2
   △ кэпс. Тохтоон көрбөккө, элбэх бириэмэҕин ыыппакка суһаллык суруй. ☉ Писать, написать что-л. быстро, не затягивая, не тратя много времени, не раздумывая
   Андрей Николаевич ыраас лиис ылан түргэнник сурук бырайыагын тардыбыта. Далан
   Ол-бу кыра боротокуол дуомун үчүгэй суруксуттар начаас тардан кэбиһэллэрэ. С. Никифоров
   Губельман үчүгэй баҕайы буочарынан хоһоон икки күппүлүөтүн тардан кэбиспитэ бастакынан эрилийэ сытара. П. Филиппов
9. Чиккэччи баайан эбэтэр тиирэн оҥор. ☉ Протягивать, натягивать что-л. [Аан Далбар:] Биһиги аар сэргэлэргэ өбүгэ үгэһинэн Эриэн ситиини тардыаҕыҥ, Үрүҥ сиэли намылыччы ыйыаҕыҥ. И. Гоголев
   Аһаҕас халлааҥҥа, Алыптаах салгыҥҥа Балаакка тардабын. Күннүк Уурастыырап
   Николай Семёнович Костялыын остуолба туруоран, боробулуоха тардан иһэллэр. М. Доҕордуурап
10. булт. Атытан бэлэмнээ, иит (булт сэбин этэргэ). ☉ Настораживать для поимки зверя, нацеливать (орудие лова)
    Аҕылыы-аҕылыы Айатын аччаччы тарта, Кыҥыы-кыҥыы Кылыытын кыбытта. А. Софронов
    Кини билигин да куобахха айа тардар, тыаттан кураанах киирбитин өйдөөбөт. Ф. Софронов
    Булчут хапкааны кырса сылдьыан сөп дии санаабыт сиригэр тардыахтаах. Булчуттарга к.
11. Аһыыр курдук бэлэмнээ, остуолга иһити, аһы тарҕата уур. ☉ Расставлять посуду, еду, накрывать на стол
    Киэһэ дьиэлээхтэр остуол тардан, хоноһолорун күндүлүүллэр-маанылыыллар. Н. Якутскай
    Даарыйа кэлэр-барар, ас тардар, иһит аҕалар. М. Доҕордуурап
    Хайыы-үйэҕэ сылабаар ороон таһааран, остуолга чааскылары эҥиннэри тарпыттар. Эрилик Эристиин
12. Таптайан чарааһат, тэнит (тимири). ☉ Растягивать, придавая какую-л. форму ковкой (железо)
    Биһиги саха ууһа тардыбыт алтан солуурчаҕар күөстэнэр этибит. Н. Якутскай
    Үгүс күн-түүн үлэлээммин, Бу чуор тимирин уһаардым, Эрийдим, тартым, хатардым. С. Данилов
    Саха ууһа тардан оҥорбут обургу дьэс алтан солуура турар. Р. Кулаковскай
13. Тут, тутан өлөр (адьырҕа кыылы этэргэ). ☉ Задрать, поймать и завалить добычу (о хищном звере)
    Бөрө бэлиэтээбит сүөһүтүн тардар. Саха фольк. Көрбүттэрэ, икки оҕолоох эһэ табаны тардан баран, суоһурҕанан олбу диэки олооруҥнуу турар эбит. И. Данилов
    Бөрө саас торҕонноотоҕуна эрэ киһини тардар дииллэр. В. Ойуурускай
14. Түүрүтэ тут (киһи этин, иҥиирин туһунан). ☉ Дёргать, сводить, подёргивать (о судорогах)
    Уолака икки атаҕа уйбакка накыс гынар, иэнин иҥиирэ мунньары тардар. И. Бочкарёв
    Афоня сурата тардан соһуйан уһугунна. Сэмээр Баһылай
    Билигин даҕаны куһаҕан битим тардар. «Чолбон»
15. Суоллан, аччаа, аҕыйаа, уоһун. ☉ Уменьшаться в объёме, убавляться, спадать (напр., об отеке, уровне воды), садиться (напр., об одежде)
    Сүөдэр сирэйин искэнэ улам тардан барар. Н. Якутскай
    Киэҥ хонуу уута тарпыт. Н. Антонов
    Билигин сайылык халтаҥнаан, ынах үүтэ тардар кэмэ. М. Доҕордуурап
    Тахтайа тарпыт Татым бүрүүкэлээх. И. Эртюков
16. Салгыны обор, ис өттүгэр эҕирий (хол., бэнтилээссийэни этэргэ). ☉ Иметь тягу, тянуть (напр., о вентиляции)
    Үрэх былыыга кинини эмиэ уу түгэҕин диэки тардарга дылы гыммыта. «Кыым». Табах хойуу буруота, көмүлүөк оһох тардан, долгуҥнаан устар. М. Доҕордуурап
    Оһоҕум тардар тыаһа сирилэс. Ф. Постников
17. Табах буруотун эҕирий, табахтаа. ☉ Курить
    Табах тардыбыт киһи куһаҕана суох буолуо эбит. Амма Аччыгыйа
    Буут Уйбаанабыс хамсаҕа табах уурунан тарта. Н. Габышев
18. Хомуй, мус. ☉ Собирать, стягивать
    Сорохтор ыаллартан киһи тарда сүүрдүлэр. И. Федосеев
    Бэрэссэдээтэллээх суруксут биһигиттэн тардан ылбыт үптэрин былдьаһаннар охсуспуттар үһү. Күндэ
    [Дьаакып:] били быһаас биир мөһөөҕү нэһилиэктэн хомуурунан тардан биэрбит нууччабыт буолбат дуо? А. Софронов
    △ Иҥэр, тут (сииги). ☉ Собирать, удерживать (влагу)
    Дьахтар өр сытан сиик тарпыт таҥастары биирдии-биирдии таһааран салгылата быаҕа ыйаталыыра. Н. Гоголь (тылб.)
19. Тугу эмэ төрүттээ, саҕалаа. ☉ Начинать что-л., быть зачинателем чего-л.
    Онтон айылҕаттан артыыс Эрдэлиир Миитэрэй соҕотох бэйэтэ хас да киһини тэҥинэн үтүктэн, көрү-нары тарта. Амма Аччыгыйа
    «Эйиэхэ буоллаҕа дии сэһэн, сир кулугута кырдьаҕаска, — Саарбалаахап оҕонньору олоппоско олорто. — Кэпсээҥҥин тардан кэбис». Софр. Данилов
    Дьөгүөссэ сопхуос киин бөһүөлэгэр тиийэн түрүбүөгэ бөҕөнү тарта. В. Протодьяконов
20. Тугунан эмэ киһи санаатын көҕүлээн угуй, хайа эмэ өттүнэн киһи, дьон санаатын тут, көҕүт. ☉ Увлекать кого-л. чем-л., вызывать стремление к чему-л. [Даарыйа эмээхсин] кэрэтик кэпсээн унаарыйар, дьиэ иһинээҕи дьон болҕомтотун барытын бэйэтигэр тардар. Амма Аччыгыйа
    Соҕотох Өлүөнэ суһумнуур сүүрүктээх унаар солко урсуна, кини баай-дэлэй биэрэктэрэ саханы тардар, ыҥырар. Т. Сметанин
    Таптал ыраахтан сылытар, тардар, ыҥырар, долгутар. С. Васильев
21. Кими эмэ оҥорбутун иннигэр эппиэти сүгэр, эппиэттиир гын. ☉ Привлекать кого-л. к ответу (к суду, ответственности и т. п.)
    Тылга иҥиннэрдэ, дьыалаҕа тарта (өс хоһ.). Чэ, туох да диэн кубулдьут, син биир буруйга тардабыт диир. М. Попов
    Эрдэ-сылла Сергееваны силиэдэбэтэл эбээһинэһиттэн устарга, …… дьыала тэрийэн холуобунай эппиэккэ тардарга. «ХС»
22. Бурдугу мэлий (бурдук тардар тааска). ☉ Молоть зерно в муку (на жерновах)
    [Суоппуйа:] Хайа, бу дьахтар, бурдуккун тардан бүтэрдиҥ дуо? Эрилик Эристиин
    Оһох кэннигэр ким эрэ бурдук тардан аалыҥнатар тыаһа иһиллэр. Ф. Захаров
    Элбэх кэргэҥҥэ биир чабычах кэриҥэ сиэмэни тартаххына хонук буолар. «ХС»
23. Уһатан, эҥээритэн саҥар, ыллаа. ☉ Медленно, протяжно петь или говорить
    Начаалынньык …… сорох аһаҕас дорҕооннору эҥээриччи соҕус тардан, саҥаран барда. М. Попов
    [Ырыа] бүтүүтүгэр «сүһүрэ-һэ-ҕиим!» — диэн тардыахпыт. «ХС»
    [Хористар] үлүһүйэн ыллаан киирэн бардахтарына учууталлара тугу үөрэппитин умнан, уруккуларын курдук тардаллара. АҮ
24. Төһө эмэ ыйааһыннаах буол. ☉ Иметь тот или иной вес, тянуть на сколько-л. в весе, весить
    Кээтии …… хаһаас арыыны көтөҕөн киллэрэн остуолга лик гына уурда: «Уон муунтаны тардар». А. Сыромятникова
    Бастыҥ улахан сылгылар 590 – 600 киилэ ыйааһыны тардаллар. АНП ССХТ
    [Сеня:] Ити улахан сибиинньэҕит күһүн хас бууту тардыаҕай? ХКК
25. Кими-тугу эмэ тут, туох эмэ буоларын, оҥоһулларын бытаарт, уһат-кэҥэт. ☉ Задерживать кого-что-л., медлить с осуществлением чего-л., затягивать что-л. [Оҕолорум] биирдэ эмэ үлэни тардар гына оонньоотохторуна харгыс буоларым: дьөлө хаһыытаан бурайталаан кэбиһэрим. Эрилик Эристиин
    Киһини тардан кэбистигит, сүппүт ынахтарбын бу хаһан хомуйан булан кэлэбин? Н. Заболоцкай
    [Сандаарка:] Холбоһор буолан баран, тугу эмиэ тарда сылдьыахпытый? С. Ефремов
26. Дьиҥ баарынан буолбакка, үрдэтэн эбэтэр намтатан (көҕүрэтэн, аччатан) көрдөр, сыаналаа. ☉ Показывать, оценивать необъективно, занижая или завышая показатели, подтягивать что-л. до какого-л. уровня
    Биллэн турар, биһиэнэ барыта тарда соҕус. Билигин баары даҕаны сэрэнэн, кыччатан, аманы да үүннүү-тэһииннии сатыыгын. Н. Лугинов
    «Сеня, дьэ үөһэ кылаастарга кыһаннаххына табыллар. Тардан ортону туруорабын», — диэтэ кини. Н. Босиков
    Кини оннук эдэр киһи буолбатах — 62-лээх, ол эрэн олох эдэр көрүҥнээх киһи — тардан-тардан түөрт уонча эрэ сааһы биэриэм этэ. «Кыым»
27. көмө туохт. суолт.
28. Сорох сыһыаттарга сыстан хайааһын эмискэ, түргэнник, бүтэһиктээхтик оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями означает резкость, быстроту, завершённость действия: быһа тарт ‘порвать, разорвать’, сулбу тарт ‘выхватить’, туура тарт ‘оторвать’
    Сэмэн сиэбиттэн болокунуотун ылан, биир лииһи туура тарта. Н. Якутскай
    Нуучча өрө уһуутаат, хара сатыын булууһатын уолугун тимэҕин төлөрүтэ тарта. И. Гоголев
    Саатын сулбу тардан ылан, атыыры сүүһүн хаба ортотунан тобулу ытан саайар. Эрилик Эристиин
    Сержант сүүрэн тиийэн, хара бэкир киһини соҕотохто эргилиннэри тарта. Н. Заболоцкай
29. -а, -ыа сыһыарыынан бүтэр сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын суһаллык, түргэнник оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастной формой на -а основного глагола означает ускоренность, быстроту действия: бара тарт ‘идти, отправляться скорее’, арыйа тарт ‘раскрывать немедленно, скорее’, аҕала тарт ‘принести быстрее’
    [Михаил:] Оҕонньор! Хайа, аттааххын дуо, аҕала тарт! С. Ефремов
    Дьиэ умайан эрэр… Бар дьон кэлэ тардыҥ, өрүһүйүҥ. Күндэ
    Түргэнник күрүү тарт, түүн эрдэ. А. Бэрияк
    ♦ Ат тарпат айыыта, оҕус тарпат буруйа көр ат II
    Дьэ, Катя, мин эн иннигэр оҕус кыайан тарпат айыытынбуруйун оҥорон сылдьабын. С. Никифоров. Быата тардар кэпс. — туох эмэ буолар ыйааҕа, дьылҕата баһыйар диэн этии. ☉ Так говорят, имея в виду, что всё в жизни предопределено судьбой (букв. его тянет верёвка)
    Сүөдэри кытары субу күҥҥэ диэри бииргэ олоруох быата тарпыта буолуо, барыта буолуохтаах буолуохтааҕын курдук тахсан испитэ. В. Гаврильева
    «Бултаабат быам тартаҕа эбээт», — диэтэ онуоха, буруйдаммыт курдук туттан баран, Көстөкүүн. П. Аввакумов
    Илиитэ тардар көр илии. [Кулуба — бандьыыттарга:] Олоҕу алдьаппыт бассабыыктары өлөрөртөн илиигит тарпат буолуохтаах. Эрилик Эристиин
    — Мин тоҕо кинини өлөрүөхпүнүй? Илиим тарта эбээт. Л. Толстой (тылб.)
    Иэнин тарт (хастаа) көр иэн I. Иэҥҥин тарда иликпинэ этэ тарт! Н. Неустроев. Кэтэҕин аһыттан сыһа тардан ылбыт, иэнин тарпыт. Саха фольк. Киһи тылын быһа (уһулу) тардар — олус минньигэс, үчүгэй амтаннаах. ☉ соотв. язык проглотишь
    Макарону туохха эрэ холбоон-илбээн киһи тылын уһулу тарда сыһар минньигэстик астаабыт. «ХС»
    Сахалар биһиги «балык» диэн аанньа ахтан сиэбэт сыалыһарбытыттан хотугу дьон киһи тылын быһа тардар минньигэс миини бэлэмнииллэр. «ХС»
    Эдэр ойоҕо бэйэтэ эрэ билэр отторунан амтанын тупсаран, киһи тылын быһа тардар гына минньигэстик астыыра. С. Курилов (тылб.)
    Өрө тарт көр өрө. Оҕонньор өлөөтүн, дьиэтин буораппыттар. Саас аайы манна кэлэн, ыраастаан, өрө тардан барара. М. Ефимов
    Ыстапаан дьиҥнээх дьон киһитэ этэ. Бары дьаһалбыт сатарыйбыт кэмигэр кэлэн өрө тарпыта. Р. Кулаковскай
    Оо, чыычаахтарым, көмөлөһө, өрө тарда кэлбиккит дии. Н. Антонов. Саралыы тарт — урут биллибэккэ сылдьыбыт куһаҕан быһыытын арыйан көрдөр, дакаастаа. ☉ соотв. сорвать маску, открыть истинное лицо
    Кини оннугар атын сытыы соҕус киһи эбитэ буоллар, Кириллов ньүдьү-балайын саралыы тардыа этэ. Н. Лугинов
    Өрүүсэ абарбыта ааһа илик. Тима сидьиҥ быһыытын саралыы тардан доҕотторун ортотугар кэпсиэн саныыр. А. Сыромятникова
    Болот Борисович мунньахха …… Кылбановскай үлэтин-хамнаһын ырытан көрөргө, кинини туох баарынан дьон хараҕар саралыы тардарга соруммута. В. Яковлев. Сата баһын тарт көр сата. Тарабыыкын Харыалабы кытта кэпсэппитин кэмсиннэ: «Сатана оҕонньоро сата баһын тартым буолбат дуо?!» Л. Попов
    «Сатаабат аата сата баһын тардыма» — диэн саха өһүн хоһооно этэр. Күн Дьирибинэ
    Силис (силисмутук) тардар көр силис. Дьэ ити курдук маҥнайгы саҕалааһын, үтүө кырыска түһэн, силис-мутук тардан барбыта. И. Артамонов
    А. Кулаковскай поэзията саха мифологиятыттан силис тардан муҥутаабыта. «ХС». Сиһин үөһүн быһа тарт — өлөр (былыр сылгыны тыыннаахтыы иһин хайытан, сиһин үөһүн быһа тардан өлөрөллөрүнэн өйдөөн этии). ☉ Убить (букв. разорвать аорту — выражение связано с тем, что в старину, забивая лошадь, живьём вспарывали ей живот, разрывали аорту)
    Сиргидэҕи сип-сибилигин сиһиҥ үөһүн быһа тарда иликпинэ уурайбат киһи буолуом эбээт! Ньургун Боотур
    Ылдьаа субу тиийэн ол сидьиҥи сиһин үөһүн тардыах курдук омуннуран барда. Н. Заболоцкай
    Тардар тымырдаах көр тымыр. Хата, мин киһи Күүстээх санаам дьэ күүрдэ, Орой тымырым дьэ оҕуста, Тардар тымырым дьэ тарта! Өксөкүлээх Өлөксөй
    Тэрэнтэй төһө да көнөтүн, сымнаҕаһын иһин, син тардар тымырдаах, тэбэр хааннаах киһи диэбиккэ дылы, аны Наастаҕа кыыһыран, күнүүлүү санаан барбыта. Д. Таас. Тиийбэт тирии, тарпат тараһа буол — тугунан эмэ үчүгэйдик тиийинимэ, тутаа. ☉ Испытывать недостаток в чём-л., нехватку чего-л. [Мииккэ] дьонтон тугу эмэ ордук ууннарбыта суоҕа
    Сааһын тухары олоҕо тиийбэт тирии, тарпат тараһа буолан биэрбитэ. А. Сыромятникова
    Биһиги даҕаны өрүү тиийбэт тирии, тарпат тараһа буолан эрэбит. Ол, арааһа, олорор сирбитуоппут чиэскититтэн, сайдыыбыт, өйбүт-санаабыт татымыттан быһыылаах. Н. Босиков. Тоҕо тарт кэпс. — кими, тугу эмэ элбэҕи, дэлэччи бул, аҕал. ☉ Достать, добыть, найти что-л. вдоволь
    «Дьиэм күлүн атыылааммын, бачча үбү-аһы тоҕо тартым», — диэн баран, Суккун сонноох Суут албын таһаҕаһын диэки ыйан кэбистэ. Суорун Омоллоон
    [Ньургуһун Ньукулай:] Баай тылын уҕалдьыта элбэх. Омук омуктан табаар арааһын аҕалан тоҕо тардан биэриэм диир, ону барытын итэҕэйэллэр. Күндэ
    Бу от үлэтин үгэнигэр хантан дьону тоҕо тардан ылабыт? В. Гольдеров. Төлө тарт — тугу эмэ (улаханы, уһуннук барары) саҕалаа, төрүттээ. ☉ Начинать, давать начало чему-л. продолжительному, долговременному
    Эһэм оҕонньор …… уокка аргынньахтыы олорон баран, кэпсээнин төлө тардан кэбиһэр. Р. Кулаковскай
    «Бэйи эрэ, кыргыттар, эһиги билбэт сирбитигэр барбаппыт, куттанабыт дэһэҕит дуу?» — Дима кэпсээнин бүөтүн эмиэ төлө тарта. «ХС»
    Израиль …… Ливаҥҥа саба түһэн арааптары утары саҥа сэриини төлө тардыбыта. ПА. Тураах (кымырдаҕас, тигээйи) уйатын тоҕо тарт — тугу эмэ саҥаран, оҥорон, киэҥ айдааны таһаар. ☉ Сказав или сделав что-л., вызвать большой скандал, большую суматоху
    Наҕыл [сир аата] кымырдаҕас уйатын тоҕо тарпыт курдук буолбут. Амма Аччыгыйа
    Тураах уйатын тоҕо тарпыттыы, эмискэ аймалҕан бөҕө өрө оргуйа түстэ. Күндэ
    Дьэ, тигээйи уйатын тоҕо тартыбыт быһыылаах, ньиэмэстэр саҥалараиҥэлэрэ наһаа айманар, биһигини көрдүүллэр. И. Никифоров. Тыла тардар кэпс. — 1) саҥарбат буолар, саҥарыан, этиэн баҕарбат (үөхсэн этэргэ тут-лар). ☉ соотв. язык проглотил, язык отнялся (употр. как ругательство)
    [Байбал:] Нохоо, ыйытабын дии, истэҕин дуо, били уол хайа диэки барда, тылыҥ тарпыт дуу? А. Софронов
    «Туохтаатылар диэн туох аатай?! Баҕайы, бука киһи кыһаннаҕына тыла тардара ээ», — диэн оҕонньор Уулааҕы, ситэ этитиэх түгэн биэрбэккэ, үлтү ыххайан барда. Эрилик Эристиин
    «Маамаҥ кэпсэтэр буолбат дуо, нохоо! Тоҕо тылыҥ тардан хаалла?!» — аҕатын дьиппиэ саҥата иһилиннэ. Кэпсээннэр; 2) тугу эмэ этиэн тыла барбат, кэрэйэр, туттунар (хол., сүрүргээн). ☉ Не осмеливается сказать что-л., воздерживается (напр., считая неприличным); соотв. язык не поворачивается (сказать кому-л. что-л.)
    Эчи арах! Кэннэ хайдах буоларын этиэхпин тылым тардар. Р. Кулаковскай
    Кини иннигэр киирдэхпинэ тылым-өһүм тардар, уотум-күөһүм умуллар. И. Федосеев. Тыынын тарт — өлөрөрдүү кырбаа, өлөр. ☉ соотв. вышибить дух
    Тахсыаҥ суоҕа да, моһуораҕын көннөрөн, тыыҥҥын тардан туран таһаарыам. Эрилик Эристиин
    Айыы тойон таҥара, Ньукуус уола Түмэппийи, Уоһук кыыһа Өрүүскэ дэриэтинньиги тыыннарын тарт! Күндэ. Уодьуганын тарт — буой, тохтот, иннин ыл. ☉ Обуздать, укротить кого-л.
    Утары көрбүтү умсары көрдөрөрүм, Улуу бэртэри уодьуганнарын тардарым. П. Ойуунускай
    [Сөдүөччүйэ:] [Манчаары] куоппута да, син биир ситиэм, ириэнэх суолун ирдиэм, тоҥ суолун тордуом, уодьуганын тардыам, остуруок дойдулуом диир. В. Протодьяконов. Хаана тардар — кими эмэ хаан уруута буоларын сэрэйэн чугастык саныыр. ☉ Интуитивно чувствуя, угадывая кровное родство с кем-л. или зная о нём, проявлять к нему благосклонность, родственные чувства
    Тыллаары гынан баран, бииргэ төрөөбүт хааным тардан, тылым тахсыбата. Н. Якутскай
    Хаппытыаҥҥа Туорай кимэ да буолбатах этэ да, Татыйыгынан хаан тардарга дылыта. А. Сыромятникова
    Ыраахтааҕы сарыыссата ньиэмэс дьахтара үһү. Ол иһин, хаана тардан, биһигини таҥнара, биһиги бары сэкириэппитин тыллаан биэрэ олорор үһү. Н. Якутскай. Хараҕын хайа тардаат — уһуктаат, утуйан тураат. ☉ соотв. едва продрав глаза
    Бүгүн Порфирьевич хараҕын хайа тардыаҕыттан киҥэ-наара холлон кэлбит. Н. Лугинов
    Хараҕын хайа тардаат, атын ыҥыырдатар. И. Чаҕылҕан. Этэ тар- дар — 1) куттанар, соһуйар. ☉ Пугаться, вздрагивать от испуга
    Онтон, киһи этэ тардыах, им балай буолла. Амма Аччыгыйа
    Мөрүөн бэйэтэ да өтөхтөн этэ тардар. Д. Таас
    Киһим сирэйэ тыйыһыра, дьэбидийэ түспүтүн көрөн, этим тардан, ситэ саҥарбакка тохтоон хааллым. Р. Кулаковскай; 2) туох эмэ суоһуурун этинэн-хаанынан таайар, битинэн билэр. ☉ Предчувствовать нутром что-л. страшное, ужасное
    Ас тоҕуннаҕына Аньыырҕаан, миэнэ этим тардар. М. Тимофеев
    Роман хайдах эрэ этэ тардан, хантас гынан көрбүтэ. Ф. Софронов
    Этим тардан аһаран биэрпин Бэйэм да билбэккэ хааллым. А. Бэрияк
    ◊ Атах тарт көр атах
    Сүөдэр аттары атах тарда хаалла. Амма Аччыгыйа. Быһа тарт — айымньы сорох чааһын эт, аах. ☉ Привести, прочитать отрывок произведения
    Олоҥхоттон быһа тардан көрдөрбүппүт. И. Сосин
    «Алдьархайга» Горькай аата быһаччы ахтыллар, кини айымньытыттан быһа тардан аҕалыллар. ФЕВ УТУ
    Кыл тарда көр кыл. Биир арыы ыйааһыныгар эрэ сөп буолбутугар эмээхсин өрө халаатыы түстэ: «Сордоох оҕолор, кыл тардан мээрэйдээбитиҥ буолуо». Амма Аччыгыйа
    Чаайынай ньуоскаҕа чөмчөччү буолбакка, кыл тарда кутуллубут туус быһа холуйан уон кыраам буолар. ФВН ЭХК. Өрө тарт I — дьиҥнээҕиттэн үрдэтэн сыаналаа, үрдэтэн көрдөр. ☉ Завышать (напр., оценку, цены)
    Сэмэнчик [этэрээккэ киирээри] сааһын өрө тарда түһэн биэрэр. Н. Якутскай
    Кыайбаты да кыайыаҥ диэн өрө тардар куолу. Н. Заболоцкай. Өрө (үөһэ) тарт II — уоттан тэйиччи сыҕарыт. ☉ Снимать с огня (напр., кастрюлю)
    Ньукулаас дьиэҕэ киирэн күөһүн өрө тарта. С. Никифоров
    Хобороос ойон кэлэн чаанньыгын үөһэ тарта. А. Бэрияк. Хаба тардан кэпс. — сонно тута, өйдүү охсон. ☉ Сразу же, наобум
    Коля да, урукку курдук хаба тардан, эһитэ охсубут курдук саҥарбата. Амма Аччыгыйа. Кыыс тугу да хаба тардан хардарбатаҕа. Эвен фольк.
    др.-тюрк., тюрк. тарт