ж. уолусхан быпыы, уолҕамчы быһыы.

горячий, раздражительный, вспыльчивый; опрометчивый; уолҕамчы быһаарыы опрометчивое решение; уолҕамчы майгы вспыльчивый характер; ср. уолусхан.

көр куоталас
Хотоҕостуу субустулар Аттаахтар, оҕустаахтар, Ыччаттардыын куотустулар Кырдьаҕас холкуостаахтар. Дьуон Дьаҥылы
Урут, күөгэйэр күнүгэр Оргуйар уолусхан уохтааҕа, Холкуос үлэтин күүһүгэр Куотуһар холоонноох дьон суоҕа. Ф. Софронов

даҕ. Муҥутах, түҥкэтэх, кэнэн. ☉ Тихий, забитый, косный
Унуку бэйэбин уһуйбут Уолусхан халлаан улууһа дьонум, Бэттэх буолуҥ эрэ! ТТИГ КХКК
[Н.Д. Неустроев] Утары Баһылай бэтэлээх сыһыанын кукаакы кулубалар унуку быһыылаахтарын, кэскилэ суох балаһыанньалаахтарын ыраас мууска уурууга туттар. «ХС»

даҕ. Олохтон дуоһуйуулаах, дьол-соргу тосхойуулаах, улахан кэскиллээх. ☉ Довольный жизнью, счастливый, благополучный
Сир киэҥэ килбэйэр киинэ Дьоллоох-соргулаах Дьобуруопа диэн [баар эбит]... Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьоллоохсоргулаах көҥүл дойдубутун …… Урусхаллаан суоһарар соруктанан Уолусхан сэриинэн уоран түспүттэрэ. С. Зверев
Манан суруйааччылар норуот дьоллоох-соргулаах олоҕун туһугар тыынын толук уурбут Герой буойун дьон өйүттэн-сүрэҕиттэн сүппэтин бэлиэтииллэр. «ХС»

туохт. Бэйэ киэнин харыстаан, миэнэ, эйиэнэ диэн араарыс, көҥөө, батарыма. ☉ Ревниво оберегая свое (частное), не допускать, не терпеть других
Мархаттан арахсар айдаан саҕана алыс биир санаалаах курдук көстүбүт, «аҕа баһылыктар» туспа ыал буолан, нэһилиэктэринэн уонна нэһилиэк иһинэн аҕа уустарынан араарсан, атааннаспытынан бар дьону аймаабытынан барбыттар. Амма Аччыгыйа
Бары дойду фашистара, Кыраны-хараны кыаҕын ылан Кыргарынан кыдьыгыран, Атын омугу атааннаан туран, Аймыырынан дьарыгыран, Уолусхан сэриинэн уоран түспүттэрэ. С. Зверев
Атаанныыр, амныалыыр, Аанньа аһаппат. Дьиэтиттэн киэр кыйдыыр, Аһыммат аҕата. Баал Хабырыыс

аат.
1. Уһун, төгүрүк, көҥдөй предмет. ☉ Длинный пустотелый предмет, обычно круглого сечения, труба. Уу турбата
□ Толору астаах туорааҕы тимир турбанан дьааһыгар таҥнары куппутунан барда. М. Доҕордуурап
Антон тимир турбаны хаадьаҥнатан көрдө. Н. Габышев
Сатаатар, оһох турбатыттан күөх буруо унаарыйбат. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. муус. Алтантан эбэтэр мастан оҥоһуллубут үрэр мусукаалынай тэрил. ☉ Духовой медный или деревянный музыкальный инструмент, труба. Быраатым турбаҕа оонньуур
◊ Турба батас көр дурба
Уһун сула турба батастарынан, хаһыытаһа-хаһыытаһа, хардаҕас курдук хайыта кырбаспыттар. П. Ойуунускай
[Буура Дохсун бухатыыр] уһун турба батастарын устатынан дьаарыстыы тутан сүктэ. Эрилик Эристиин
Уолусхаҥҥа туттар Уһун турба батаһынан Тоҕута сыста. «ХС»

даҕ.
1. Айаҥҥа сыһыаннаах, айан киэнэ буолар (үксүгэр айан ханныгын көрдөрөр быһаарар тыллаах тут-лар). ☉ Относящийся к поездке, путешествию (обычно употр. с определением, указывающим на скорость, характер передвижения)
Уолусхан айаннаах уу аала, таҥнары устаҥҥын дагдаһый, — үөрэхтээх үйэбит албаһа, Өлүөнэ күүһүнүүн хатыһый! Күннүк Уурастыырап
Кыртас хайам үрдүгэр Кыһа тааска олорор, Модун, дохсун айаннаах Мохсоҕолум оҕото. С. Данилов
[Былыттар] Үрүҥ, күөх, тэтэркэй өҥнөөхтөр, Дьон курдук атынатыннар, Түргэн, бытаан да айаннаахтар, Аттаах, сатыы дьон курдуктар. И. Эртюков
2. Суһаллык, эрчимнээхтик, ыллар хардыынан сүүрүү-сэлии икки ардынан барар (аллаах ат туһунан). ☉ Ходкий, быстрый, стремительный (о ходе лошади)
Айаннаах ат. Аллаах айаннаах ат. Суһаллык тигинэтэн истибит. Айаннаах баҕайы ат түбэстэ. «ХС»
«Суолбут да үчүгэйэ бэрт, Карагез төһө айаннааҕын көрдөрүөҥ дуо?»— диэн мин оҕонньортон көрдөстүм. Эрилик Эристиин
Хабархай айаннаах ат эбит,— Хамса буруотун курдук, Суос-соҕотохто Субурус гынан хаалла!.. П. Ойуунускай

1. хабараан диэн курдук. Атыырдар утарыта көрсүһээт атахтарынан өрө турдулар, хабыр хатаннык хаһыытастылар, ыйыластылар. В. Протодьяконов
   Былыта суох хабыр соҕус тыыннаах күн үүнэн эрэр быһыылаах. В. Яковлев
   Арыт силлээбит силлэрэ сиргэ тиийбэккэ тоҥор хабыр тымныыта түһүтэлиир. КН ПБ
2. көсп. Ыгым майгылаах; куруубай, хаҕыс сыһыаннаах (киһи). ☉ Вспыльчивый, нетерпеливый; грубый, суровый, жёсткий (о человеке)
   Ол эрээри сорохтор кини төһө даҕаны хабыр, уолусхан буоллар, олус көнө майгылааҕын, дириҥ өйдөөҕүн эмиэ умнубаттар. И. Гоголев
   Олус туруору, хабыр майгылааҕын бэркэ диэн билэбин. И. Семёнов
   Туһаахап уруккуттан даҕаны бардам майгытынан, хабыр быһыытынан сураҕырара. СҮК
3. көсп. Ыарахан, ыар тыыннаах (хол., кэм). ☉ Суровый, тяжёлый (напр., о времени)
   Эдэр оҕо киһи олох хабыр чахчыларын тумнан улааттын диирэ. Софр. Данилов
   Кырдьан бүппүт диэмэҥ эһиги Сэрии, үлэ хабыр сылларын Кырдьаҕас хомсомуолун. И. Эртюков
   ♦ Хабыр сыана — олус ыарахан сыана. ☉ Очень высокая цена. Хабыр сыана диэн дьэ манна баар эбит. НАГ ЯРФС
   ◊ Хабыр хапсыһыы — 1) өлөрсүүлээх-өһөрсүүлээх, суостаах-суодаллаах кыргыһыы. ☉ Смертельный, ожесточённый бой
   Ханнык да хабыр хапсыһыы Хаан тохтуута суох буолбат. М. Ефимов
   Нэдиэлэ кэриҥэ хабыр хапсыһыы кэнниттэн аҕыйах хонукка сынньалаҥҥа тахсыбыттар. П. Чуукаар
   Онтон салгыы үйэ аҥаарын анараа өттүлэринээҕи сыллар хабыр хапсыһыылаах түгэннэрин өйгөр сааһылыы охсон ылаҕын. «ББ»; 2) улахан тыҥааһыннаах, эрийсиилээх күрэхтэһии. ☉ Напряжённая схватка (в состязании)
   Мартыын уонна Дуолан Хара тусталлар, хабыр хапсыһыы буолар, хайалара да сабырыппат. И. Гоголев
   Кинилэр хаһыыларыттаныһыыларыттан сылыктаатахха, көбүөргэ хабыр хапсыһыы бара турар чинчилээх. Е. Неймохов
   ср. халх. хавир ‘быть в ссоре, жить не дружно’

I
аат. Харамай ыйыстыбыт аһа, куртаҕыгар киирэн баран, ситэ буспакка сылдьара. ☉ Недоваренный остаток, сгусток пищи в желудке животного
[Тайах] ханнын хойоҕун бытарытан, супту көтөн киирэн иҥнибит буулдьаны ороотулар. Н. Борисов
Сайын бултаммыт балыгы хойоҕун хостоон кэбиһэр ордук. СГФ СКТ
II
аат. Кистэлэҥ, кэтэх санаа. ☉ Скрытый умысел, тайное намерение, задняя мысль
Пётр Николаевич Дима диэки көрө-көрө бүтэйдии мүчүйэ олордо. Ол ханнык да хойоҕо, хом санаата суох истиҥ мичээр уолусхан Диманы төбөтүттэн имэрийэргэ дылы. С. Федотов
♦ Хойох хостоһуу — бэйэ-бэйэни урукку-хойукку айыынан-харанан сирэйхарах анньыы, хардарыта буруйдааһын. ☉ Взаимные обвинения в связи с прошлыми грехами, обидами
Хойох хостоһуута саҕаланнаҕына, бэрт да соҕус бэттэр, үчүгэйгэ да дылы өлбөөдүйэр. Э. Соколов
Кэпсэтиигэ тыл этээччи элбэх буолбута, хойох хостоһуута даҕаны биллитэлээн ааспыта, мунньах сүрдээҕин тардыллыбыта. В. Протодьяконов
Итинтэн ыла саҕаланнаҕа дии, бу биэс сууттанааччы икки ардыларыгар хойох хостоһуута, истэрин тиэрэ тэбэһиитэ. СҮК. Хоһоҕун (хоймоҕун, хойоҕун) хостоо (хостос) — ким эмэ урут туох эмэ куһаҕаны оҥорбутун санаан кэл, ким эмэ итэҕэстэрин була сатаа; кими эмэ саралаа. ☉ Вспоминать нанесённую когда-л. кем-л. обиду; разоблачать кого-л. [Күтэр Бороҥкууйап:] Икки тараҕай быттаспыттарыгар дылы хойоххутун хостоһумаҥ. И. Гоголев
Куһаҕан хостуо хойоҕун, Кур киилии бүтүннүү ыскайдыа, Урукку уруургуур дьоннорун Уҥуоҕун билбэккэ ыйыстыа. «ХС»