м. түрүлүөн, аймалҕан, айдаан.

ж. түрүлүөн, ытылҕан, бутуллуу.

көр түрүлүөн
Киһи киһитин билсибэт, түргэн туттуу-хаптыы түрүлгэнэ. «Кыым»
Ол саҕана алмаас түрүлгэнэ саҕаламмыта. «ХС»

сыһ., кэпс. Лиҥкинээн-лаҥкынаан, онно-манна тыастаахтык охсулла-охсулла. ☉ Издавая гром кие гулкие звуки, с шумом, грохотом
Лиҥкир-лаҥкыр тыаһаа.  Дьиэм иһэ соҕотохто лиҥкир-лаҥкыр, түптэ-түрүлүөн буолар. П. Тобуруокап

аат. Дьону аймыыр курдук туох эмэ сүгүлээн, түрүлүөн. ☉ Шум-гам, большой переполох
Хаарыан-харамай күннэргэ Хаһыытааныһыытаан тураммыт Түрбүөн бөҕөнү түһэриэхпит, Түрмэ бөҕөнү түҥнэриэхпит. П. Ойуунускай
Эмискэ үлүгэр иэдээн иэнигийдэ, Түрүлүөн буолла, түрбүөн турда. Хантан, хаһан истибиттэрэ буолла? А. Абаҕыыныскай
Билиҥҥи кэмҥэ, экология боппуруоһа сытыырхайбыт кэмигэр, түрбүөн эрэ тардар табыллыбат, тустаах дьаһаллары ылыы улахан оруоллаах. «Кыым»
△ Сүпсүк, араллаан. ☉ Неразбериха, суматоха
Түрбүөнтэн уһуктан турбут аҕа баһылыктара, ийэ хотуттара мустан, сүбэ тобулан аалыҥнаһа уһуннулар. Н. Борисов
Олорор дьиэ-уот көстүбэтэ, тыйаатыр өрөмүөнүн түрбүөнэ, үлэлииргэ усулуобуйа суоҕа эрэйдиирэ. И. Бочкарёв
Биир түүн кинилэр роталарын түрбүөнүнэн туруоран, массыынаҕа олордон ханна эрэ илдьэ барбыттара. Күрүлгэн
ср. др.-тюрк. турбун ‘розыск, расследование’, кирг. дүрбөөн ‘набег, разгром, сумятица’

иирис диэнтэн хай
аата. Били уруккуларынан охсон, сотору ааһар быстах иирсии ини дии санаабыппыт. Н. Лугинов
Бу сиргэ ыалдьыт ээ киһи! Букатын кэлбит кэриэтэ, Күөн көрсүү, иирсии, этиһии, Күн тура түрүлүөн, тиэтэл. Баал Хабырыыс. Баттах иирсиитэ үчүгэйгэ тириэрдибэт - дьахтар «умнуган» буолар. Эвен фольк.

даҕ. Иннин диэки үтэн тахсар улахан, эттээх (киһи муннун этэргэ). ☉ Выдающийся вперёд, большой, мясистый (нос человека)
Уйбаан Уйбаанабыс Ырыкыныап — бахсылыйбыт, түптэ түрүлүөн үрдүгэр сылдьар, бэл харахтыын үллэ кытарбыт, сонтоҕор муруннаах, өлбөөркөй баттахтаах, …… ортону үрдүнэн уҥуохтаах, саас ортолоох киһи буолан биэрэр. «ХС»

аат. Тугу эрэ түргэнник оҥорорго, бара-кэлэ охсорго ыгылыйыы, түҥ-таҥ түһүү. ☉ Чрезмерная торопливость, спешка в каком-л. деле
Аарт-татай оҕолор! Бу түүн үөһүн саҕана туох ыксал-тиэтэл буолан дуу, туох түрбүөн-түрүлүөн буолан дуу лаампаны уматтылар? П. Ойуунускай
Балыксыппыт биһиэнэ Баһан ылыан баҕарда, ыксал-тиэтэл үлүгэр, Ырбаахытын уһулла. С. Данилов
Кинини көрөөт да, киһи эрэ барыта айдаанкуйдаан диэн ханна баарын, ыксал-тиэтэл диэн орто дойдуга букатын да суоҕун курдук холкутуйа түһэрэ. В. Гаврильева

туохт.
1. Ойоҕоскунан сыт. ☉ Лежать на бедре, на боку
«Балыгым бараммыта», — дии-дии оҕонньор таба тэллэҕэр өттүктүү түһэр. Н. Якутскай
Күнүскү түрүлүөн түбүктэн сылайан, Көтөҕө сэксэҕэ өттүктүүм, сынньана. В. Миронов
2. спорт. Өттүгүнэн олуйан, мииннэрэн бырах (тустуу албаһа). ☉ Бросать через бедро (приём борьбы)
Ватанабе эмискэ айа элбэрээгин төлө тарпыттыы туох да соһуччу хаҥас өттүнэн өттүктээн күлүм гыннарааччы. НЕ ТАО. Ол тустан күлүмэхтэһэ сырыттахтарына, Г. Попов өттүктээн кууһуннарар. «Кыым»
3. Өттүккэр олуйан тарт (эдэр, мөлтөх көлө туһунан этэргэ). ☉ Тянуть сани, плуг и т. д., опираясь одним боком на оглобли (о тягловой скотине)
Суруйар өттүктээн тардар оҕуһу сиэтэр курдук муҥнаах үлэ эбит. Амма Аччыгыйа

аат.
1. Тугу эмэ уган баран көхсүгэ сүгэ сылдьарга аналлаах тэрил. ☉ Приспособление для ношения тяжёлых вещей на спине, сума
Миэхэ Хабырыыска кэтэрдиэхпин саҕынньахта, сүгэһэрдэ, хайыһарда, айата таһааран кулу. Байанай онтуката суох сылдьыбат үһү. П. Ойуунускай
Аанча …… хабдьытын ылан ас буолар аналлаах, минньигэс эттээх булт быһыытынан үчүгэйдик тутан сүгэһэригэр уктан кэбистэ. Болот Боотур
[Ылдьаа оҕонньор] сүгэһэригэр өтүйэтин укта сылдьарын ылан тааһы ойута охсуталыыр. Н. Якутскай
2. Көхсүгэ сүгэ сылдьар таһаҕас. ☉ Груз, ноша за плечами
Тогойкин сүгэһэрин түһэрэн, хайыһарын устан, аны отон итигэстээбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Бу икки эдэр киһи хайы сахха тэриммит, бэлэм малларын сүгэллэр, Сүөдэргэ эмиэ сүгэһэр сүктэрэллэр. Н. Якутскай
3. көсп. Ыар баттык буолан сылдьар туох эмэ кыһалҕа, түбүк, эрэй. ☉ Обременительные хлопоты, забота, бремя
Эн сүдү түбүгүҥ, эн ыалдьар кыһалҕаҥ — Мин сүрэҕим, мин санным сүгэһэрэ. С. Данилов
Бу күннэрдээҕи сүпсүк, түрүлүөн, түүнүн-күнүһүн билиминэ тыанан-үөһүнэн сылдьыы — араахыма киһиэхэ сөптөөх сүгэһэр буолбут этэ. С. Федотов
Дьон хомолтотун сүгэһэр оҥостор саҕа куһаҕан суох. Сэмээр Баһылай
△ Тугу эмэ оҥорор эбээһинэс, ким эмэ иннигэр эппиэтинэс. ☉ Какая-л. обязанность, ответственность перед кем-л.
Кини, дьиҥэр, икки хос экзамены туттарар сүгэһэри сүктэ. Н. Заболоцкай
Чочуйаан Киппирийээнэбис үгүс уопсастыбаннай сүгэһэрдээх. Оннооҕор кулууп, бибилэтиэкэ сэбиэттэригэр кытта баар. Э. Соколов
[Мария Егоровна] массыына ыытыытын курдук уйулҕаҕа ыарахан сүгэһэри бэйэтигэр ылынан, кэргэнин айанын суолун чэпчэттэҕэ. ПНИ АДХ
◊ Сүгэһэр мас — туох эмэ ыараханы (үксүгэр булду) көхсүгэ сүгэ сылдьарга аналлаах, маһы кириэстии баайан оҥоһуллубут тэрил. ☉ Приспособление из накрест скреплённых палок для ношения за плечами или на спине тяжёлой ноши (обычно дичи), которая привязывается ремешками
Кырса тириитин дьөрбөлүү баайан, сүгэһэр маска үллэччи сүгэйдээбит. Суорун Омоллоон
Кини билигин сүгэһэр маһыгар саһыл көп түүлээх кутуругун эрэ кэлгинэн иһэрэ. И. Федосеев
Мас сүгэһэр — сүгэһэр мас диэн курдук. [Миитэрэй оҕонньор] туһаҕыттан куобаҕын ылан ыараҥнатан көрөр, эмиһин билээри самыытын, быттыгын туппахтыыр уонна мас сүгэһэригэр баанан кэбиһэн баран, оргууй хаама турар. Амма Аччыгыйа
Хаҥха сүгэһэр — сүгэһэр мас диэн курдук. Хаҥха сүгэһэр сүгүөҥ дуо? Тоҕус туут мас хайыһары мииниэҥ дуо? Булчут оҕо кутун-сүрүн боччоччу туттарыам этэ. П. Ойуунускай. Сүгэһэр үүнээйилэр бот. — үүнээйи умнаһыгар, лабаатыгар олохсуйан үүнээччилэр. ☉ Растения, поселяющиеся на других растениях, но не являющиеся паразитами, так как пользуются этими растениями только как местом прикрепления, эпифиты. Сүгэһэр үүнээйилэр соҕуруу тропиктарга уонна хотугу ойуурдар муохтарыгар көстөллөр. Тарбах сүгэһэрэ — атах тарбаҕын сүһүөҕэ токуруйан тахсыбыта. ☉ Искривление сустава на пальцах ног. Уус Мандар атаҕын тарбаҕа сүгэһэрдээх буолан аармыйаҕа барбатаҕа. И. Гоголев
ср. ДТС йүк ‘поклажа, вьюк, груз’, монг. сеуке ‘носилки, паланкин’