прил. түүнүгүрбүт, түүнүктээх.

заплесневелый; түүнүктээх арыы заплесневелое масло # түүнүктээх түрмэ затхлая тюрьма.

тюрьма || тюремный; түүнүктээх түрмэ затхлая тюрьма (обычный эпитет тюрьмы); түрмэ хаайыыта тюремное заключение; түрмэ хоһо тюремная камера.

аат.
1. Буруйга түбэспиттэри хаайан олордор сир, хаайыы. ☉ Место содержания заключённых, тюрьма
Түрмэҕэ хараҥа, үөһэттэн тимир эрэһиэҥкэлээх кыараҕас түннүгүнэн ыйдаҥа күөх уота күлүмүрдүүр. Күндэ
Абдуркулла түрмэ бэрээдэгин утаран, хас да төгүл араас модьуйуулары туруорбута. Эрилик Эристиин
◊ Түүнүктээх түрмэ — «киһи өйүнсанаатын буомтутар сир» диэн өйдөбүллээх. ☉ соотв. застенок, кутузка (букв. затхлая тюрьма)
Торҕо уодьуганым тутуллара, Тор тэһииним тардыллара, Түүнүктээх түрмэбэр төннөрүм, Хатан хандалыбар хаптарарым Хаайа хааман кэллэ. А. Софронов
[Манчаары:] Куруук түүнүктээх түрмэҕэ, хаппахтаах хаайыыга угаллар да, сыыһа туттаран, халты харбатан сырыттаҕым бу. Эрилик Эристиин

даҕ. Аллараа өттүнэн кэтит, кэтирээн көстөр. ☉ Расширенный книзу
Үрүт өттө үмүрүк, Алын өттө нэлбиһэх Тү н н ү к- ү ө л эс м э ли г и р, Түүнүктээх үрүттээх, Дьэбиннээх эркиннээх. П. Ядрихинскай

аат., эргэр. Туох эмэ хаппаҕа, сабыыта. ☉ Крышка чего-л.
Тоҕустуу түптүрдээх Түүнүктээх түрмэни Төлүтэ көппүтэ. Амма Аччыгыйа
♦ Түптүр түгэҕэ фольк. — Аллараа дойду. ☉ Преисподняя
Ол олордохторуна түптүр түгэҕиттэн бэрт ыар саҥа иһиллибит. П. Ойуунускай

даҕ., нор. айымнь. Уйааракэйээрэ суох, киэҥ (халлааны этэргэ). ☉ Бескрайний, широкий (о небе)
[Сыралыма Куону] Хотугу Хороҕой чуҥку халлаан Хараҥа улаҕатыгар, Будулҕаннаах муус байҕал Иччитэ буолбут Тимир Чохордоон дьаалы Уоран-талаан ылан, …… Түүнүктээх түрмэтигэр Түҥкүнэтэн түһэрбит эбит. П. Ядрихинскай

1. аҕыс диэнтэн үлл. ахс. аат.
   □ Аҕыстыы солкуобайы ааҕыстыбыт
   [Дьаакып:] Буут арыыга аҕыстыы сүүһү биэрэн баран, эһиилгитигэр уон алталыы сүүһүнэн ыларгар санааҥ туолумуна, ити мин «дьоллоох» иитимньибин туттаран ылан эбин, бай, тот! А. Софронов
   Айгыраабатын диэн эркинин аайы аҕыстыы баараҕай балтархай баҕаналардаах [Оруос баай дьиэтэ]. П. Ойуунускай
   Иван Баянов механизированнай звенота гектартан аҕыстыы кэриҥэ тоннаны үүннэрбитэ. П. Егоров
2. 8 төһө ахсаан аат суолт. (үксүгэр нор. поэз. тут-лар). ☉ В значении количественного числительного 8 (обычно употр. в нар
   поэз.). Тоҕустуу түптүрдээх түүнүктээх түрмэни Төлүтэ көппүтү, Аҕыстыы хаппахтаах хараҥа хаайыыны Хайыта тэппити, Манчаары туйгуну билэҕиэт, доҕоттоор? Амма Аччыгыйа

аат. Таһарга анаан тустуспа чөмөхтөргө, кэлимсилэргэ тоҥоруллубут сүөһү сааҕа. ☉ Глыба замерзшего скотского навоза, специально приготовленная для вывоза
Иванов дал кэнниттэн тахсар, тыаҕа балбаах тоҕор суолга атын баайда уонна ыалга сулбу хааман киирдэ. М. Доҕордуурап
Онтон олбу диэки сүүрэкэлии сылдьан, кыһын балбаах тоҕор сириттэн, мүлтүччү элэйэн хаалбыт саах күрдьэҕин элээмэтин булан ылбыт. Күннүк Уурастыырап
Саалар сытыы уоттара кылахачыстылар, окуопалар үрдүлэринэн буулдьалар чыбыгырастылар, тоҥ балбаахха түһүтэлээн табыгырастылар. Амма Аччыгыйа
◊ Саах балбаах саҕа көр саах
Түптүр үтүгэҥҥэ олохтоох Түүнүктээх ньүкэн-буурай улуустарым, Саах балбаах саҕа Сараһын эмэгэт дьайдарым! Бука барыгыт Быдан-быдан дьылларга Быралыйа бырастыыларын. П. Ойуунускай

аат.
1. Дьиэҕэ эбэтэр сүөһүгэ үөскүүр, киһи, сүөһү хаанын уулуур үөн-көйүүр. ☉ Клоп
Түүнүктээх түрмэ хотун Түгэх түптүрүгэр Кулахы кутуллубут, Быт быгыалаабыт. А. Софронов
[Бэрэбиэсчит:] Сөрүүн дьиэ. Кулахы суох. С. Ефремов
2. көсп. Бары өттүнэн барытынан туохха да наадата суох киһи, ким да аахсыбат, болҕомтоҕо ылбат киһитэ. ☉ Ничтожество
Кыһыллар эһигиннээҕэр кытаанах соҕус өстөөхтөрү көрсүбүттэрэ. Эһиги диэн кыһылларга кулахылар буоллаххыт дии. Амма Аччыгыйа
◊ Кулахы ойууна (дьиэ чөкчөҥөтө) эргэр. — тас көрүҥүнэн таракааҥҥа маарынныыр көнө кынаттаах, кэлин атаҕа аһыҥа атаҕар маарынныыр үөн-көйүүр (түүн сырыылаах, атыыра кынатын кынатыгар аалан тыһыргыыр). ☉ Сверчок домовой. Элбэх кулахылаах дьиэҕэ мас быыһыгар мэлдьи чаһы тыаһын курдук тыһыргыы турар баар буолар, ону саха кулахы ойууна диэн ааттыыр А. Софронов
Истиэнэҕэ кулахы ойууна тыһыргыыр тыаһа кытта иһилиннэ. М. Доҕордуурап