туохт., кэпс. Эмиийиҥ томтойо улаат (кыыс оҕо эт тутан ситэр кэмигэр). ☉ Выдаваться вперёд, выпячиваться, наливаться (по достижении зрелого возраста — о женской груди)
Лоокууту көрө-көрө сиһин этэ сиппит, буутун этэ муҥутаабыт, толору түөстэммит кыыс оҕо имин хаана оонньуура. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Дуомуна] томтоҕор үрдүк түөстэммитэ, үтүөкэн таһааламмыта. Л. Попов
♦ <Хатырык тириилэн,> этирик түөстэн — ким, туох эмэ батталыгар олор. ☉ Находиться под гнётом когочего-л.
Кини ырыатыгар хараҥа батталга хам кэлгиллэн, хатырык тириилэнэн, этирик түөстэнэн сылдьыбыттара субу баар курдук көстүтэлээн ааста. Эрилик Эристиин
Сынньыллартаһыллар бөҕөлөртөн этирик түөстэммитим, чэрдээх илиилэммитим. Дьүөгэ Ааныстыырап

I
туохт.
1. Иҥэн-тоҥон, төрдүн-төбөтүн хаһыс, билэ сатаа (туох эмэ уруккуну, ааспыты). ☉ Расспрашивать, разузнавать, допытываться до мелочей (напр., о прошлом)
Төрүттэрин түөспүттэрэ — уруулуу буолан таҕыстылар. Эрилик Эристиин
Төһө да кыһалҕалаахтык иитиллибитим иһин, оҕо сылдьан кэрэхсээбитим, түөстэххэ, бука, үгүс буолуо. ЫКТ
Өбүгэлэрбит олорон ааспыт олохторун түгэҕиттэн түөһэн, барытын үөрэтэн билэрбитигэр аан аһылынна. МАП ЧУу
2. сөбүлээб. Киһи истиэн баҕарбатын аҕын, кэпсээ. ☉ Ворошить прошлое
Бу оҕонньор, ону-маны түөһэҥҥин. «Түксү, түксү, күтүр өстөөх! Түөһүмэ, ол оҕонньору», — Илибиэтэ эмээхсин маҥан сирэйэ кыһыл эбир буолла, ыксаата. Болот Боотур
Туох даа, хотуой, бу оҕонньор тугу түөһэрий? И. Семёнов
Обот-соллоҥ муҥутаан, били Куртах [киһи аата] дьаабыламмытын түөһэр дуу, тугуй? Н. Заболоцкай
II
аат. Киһи-сүөһү көҥдөй көхсүн үөһээ илин өттө; агдака ис өттө. ☉ Грудь, грудная кость, грудина
Ньургун Мичикээһи түөскэ «кип» гына тэбэрин кытта, киһитэ чалбахха тиэрэ таһылынна. У. Нуолур
Симиирэп мөтөллүбүт түөстээх, бэрт бөҕө көрүҥнээх киһи. Э. Соколов
Кырыымпаны түөстэригэр тирээн олорон, хаҥас илиилэринэн оонньууллар. ЧАИ СБМИ
△ Дьахтар эмиийэ. ☉ Женская грудь. Саҥа төрөөбүт дьахтар түөһүн тымнытыа суохтаах
♦ Түөс аҥаара кэпс. — уста кээмэйэ: киһи түөһүн ортотуттан туора ууммут илиитин төбөтүгэр диэри. ☉ Мера длины, равная расстоянию от середины груди до кончика среднего пальца вытянутой в сторону руки. Устата, арааһа, түөс аҥаара баар быһыылаах. Түөскүн охсун (кырбан, тоҥсун) — кыра да үтүөҕүнөҥөҕүн аах, онон өҥнөн таҕыс; тугунан эмэ аһара киэн тутун. ☉ соотв. бить себя в грудь
Омугумсуйуу, мин атын омуктан ордук омук оҕотобун диэн түөһү охсунуу, бука, ис култуура тиийбэтиттэн буолуо дии саныыбын. «Кыым». Түөскүнэн тэл — туох эмэ улахан эрэйи-кыһалҕаны, моһолу көрүс, ону аас. ☉ Преодолевать какие-л. трудности, препятствия
Афганистан алдьархайын түөһүнэн тэлбит уол бэрт үөрүйэхтик ытыалаан тибиирдибитэ. Күрүлгэн. Түөскэр силлии (силлэнэ) сыт кэпс. — түбүккүттэн төлөрүйэн, босхолонон көҥүл сырыт. ☉ соотв. плевать в потолок
Туһааннаах үлэҕин бүтэрдиҥ эрэ, таах түөскэр силлии-силлии өһүө баһын ааҕа сытыахтааххын. Э. Соколов. Түөстэн көтүрүөһүн көтүрэн ылбыт курдук күҥэтийдэ — аһара кэлэйдэ. ☉ Сильно разочароваться в чём-л.. Хапкааныгар хаптарбыт куобаҕын кэмигэр көрбөккө бөрөҕө сиэппитин көрөн, оҕонньор бэйэтэ бэйэтиттэн түөстэн көтүрүөһүн көтүрэн ылбыт курдук күҥэтийдэ. Түөһүҥ эриэнин көрдөр – көстөрүн курдук быстар дьадаҥыбын, онон биэрэр тугум да суох диэн иэскин, төлүөхтээххин көлбөрүтүн, куотуна сатаа. ☉ Уклониться, отказаться от уплаты долга за неимением средств (букв. показал пестроту своей груди)
Дьэ, ити киһи түөһүн эриэнин көрдөрүө эрэ диэбэтэҕим. «ХС». Тылгын <түөскэр диэри> былас таһаар (түһэр) көр былас II. Уолаттар куттаммыттар, ыксаабыттар аҕай, тылларын түөстэригэр диэри былас таһааран сүүрэн аҕай иһэллэр эбит
◊ Түөс аҥаара — сүөһү, кыыл этин түөһүн аҥаара. ☉ Половина грудины туши животного, зверя
Киһи ылыан сөптөөх, арай, эмис түөс аҥаара сытар эбит. Р. Кулаковскай
Мин дойдубуттан тыһаҕас түөһүн аҥаара киирбитэ. КНЗ ОО. Түөс симэҕэ (илин кэбиһэр) — анал оҥоһуулаах дьахтар түөһүгэр кэтэр киэргэлэ (хол., үрүҥ, кыһыл көмүс). ☉ Женские нагрудные украшения (напр., из золота, серебра)
Түөс симэҕин ойуута-оһуора барыта тус-туһунан суолталаах буолар. «Кыым». Түөс тыла — киһи түөһүн өҥүргэһин уҥуоҕун алын уһугунааҕы чороҕоро. ☉ Костный выступ в виде язычка в нижней части грудины (у человека, животных), мечевидный отросток
Тоҕус уон бууттаах тааһы Уйбааскы чэпчэки баҕайытык түөһүн тылыгар дылы өрө тарпыт. Саха ост. I. Түөс уҥуоҕа анат. – киһи, кыыл-сүөһү агдата түөскэ кэлэн холбоһор уҥуоҕа. ☉ Кость, соединяющая передние части рёбер у человека, животных, грудина. Түөһүн уҥуоҕун диэкинэн ыалдьар. Сүөһүлэрин этин түөһүн уҥуоҕун аҕалара быһыта охсуталаата
др.-тюрк., тюрк. төш

даҕ. Киһи өйдөөбөт гына тыллаһар-өстөһөр, оннук саҥалаах. ☉ Невнятный, неразборчивый (о речи)
Түөс-маас Хаппытыан оҕонньор, дьиҥнээх бэйэтин киэбин ылынан, халлааны эрдэн киирэн барда. Күрүлгэн
Түөс-маас саҥалаах, тэлиэс-былаас дайбаабыт баар үһү (тааб.: тураах). Түөс-маас төлкөһүт, Эн тылгын аны ким сэргиэҕэй! А. Пушкин (тылб.)
◊ Түөс (түөс-маас) буол — 1) кырдьан өйүҥ-санааҥ мөлтөө, түөһэй (кыылы-сүөһүнү этэргэ); оҕоҕор түс. ☉ Выжить из ума от старости, впадать в детство (о человеке, животных)
Бу түөс буолбут оҕонньору кытта лэбэйдэһимиэх, барыах. Суорун Омоллоон
Оҕонньоор, букатын түөс-маас буолан хаалбыккын. Н. Якутскай
Катя сиэтэн иһэр түөс буолбут моойторуктаах хара ытын кытта кэпсэтэ истэ. Эрилик Эристиин; 2) тугу да өйдөөбөт, дөйүҥү курдук буол. ☉ Быть не в себе, плохо соображать
«Ээ, ууттан түөсмаас буолан тахсыбыт», — аһынна Костя. Н. Заболоцкай
ср. русск. устар. туяс, туюс ‘глупый, бестолковый человек’

1) грудь || грудной; түөһүгэр толору орденнаах у него вся грудь в орденах; бу уу дириҥэ түөһүм тылынан эта река мне по грудь; түөс уҥуоҕа грудная кость; түөс бааһа рана в груди; түөс быата супонь; түөһүгэр силлэнэ сытар он лежит, поплёвывая себе на грудь (т. е. бездельничает); түөһүн тоҥсунар он бьёт себя в грудь (т. е. кичится своими мнимыми заслугами); 2) грудинка; # от түөһэ примётка к стогу сена; саһаан түөһэ поленья, сложенные клеткой по краям штабеля Дров.

1) см. түөр=; 2) перен. разг. ворошить что-л. (вспоминать давно прошедшее); былыргыны түөһүмэ не вороши старое.

n. breast, chest; түһүлүк n. breastplate

v. to evoke, recall (the past)