прил. хотойон киирбит; кимисти-бит, кимистигэс (о щеках); уолбут (о глазах);, хапсыгыр (о боках животных).

сиэтии, сыбаарка мелтех сиигэ (металлар силлиһиилэрин хааччыйар сиик толорута суох, ньуура кимистигэс буолуута.)

көр кимистигэс
Саха норуота …… кимистэҕэс түөстэммитэ. Суорун Омоллоон
Омурдугар кэрэтийэн көстөр кимистэҕэстэр бааллара. «ХС»

салбан I диэнтэн тиэт
көрүҥ. Кимистигэс уостаах бөкчөгөр эмээхсин тугу эрэ минньигэһи сиэн эрэрдии уоһун салбаммахтыыр. Н. Габышев

даҕ., кэпс. Дараччы, тэмтэччи буолбакка аллара санньыйбыт быһыылаах. ☉ Опущенный, покатый (напр., о плечах); округло-продолговатый, унылый на вид (напр., о птице)
Кубаҕай хааннаах-сииннээх, кимистигэс түөстээх, салбыгыр сарыннаах, …… хап-хатыҥыр уол буола улааппыта. Софр. Данилов
Хараҥа күһүҥҥү түүннэргэ Хааҕыргыы, тэлбиҥнии көтөрө Салбыгыр, унньугур бэйэлээх Саһархай аҥыр эрэйдээх. С. Васильев

дьүһ. туохт. Кэдэччи соҕус туттан тур, хаамп (кыра уҥуохтаах чэпчэки, хатыҥыр киһи туһунан). ☉ Стоять (ходить), слегка откинувшись назад (о тщедушном человеке маленького роста)
Оҕонньор кыра уҥуохтаах таатайбыт хатыҥыр киһи, намыһах мырчыстаҕас сүүстээх, кимистигэс сыҥаахтаах, хара бараан сирэйдээх. Н. Габышев
Күнү күннүктээн Көрүлүүр мэниктээн, Таатайбыт киһичээн Татыйык ыала — чээн. С. Тимофеев
Өлөксөй кинилэр аттыларыгар таатайан турар. А. Сыромятникова
ср. хак. тазай ‘стоять, выпятив живот и расставив ноги’

даҕ. Ис диэки хомуллубут, кимистигэс, уолбут (хол., иэдэс, омурт, ис). ☉ Тощий, ввалившийся, впалый (напр., щёки, живот)
Аҕата, эттээх халыҥ уостаах, хапсыгыр омуртаах, кугастыҥы эрилкэй харахтаах, кылгас муруннаах хара-бараан, эйэҕэс сирэйдээх киһи, уолун батыһа көрөн, мичээрдии турда. Н. Габышев
Оттон Чылбыан [ат аата] мэрдьэҥнээх уостаах, улаан дьүһүннээх, хапсыгыр буолан баран, уһун соҕус ат этэ. И. Федосеев
△ Хаптаччы барбыт, харбыйан быһыытын сүтэрбит. ☉ Сплющенный, бесформенный
Хапсыгыр мөһөөччүгүттэн биир ньуоска кыһыл көмүһү баһан ылан, атыылаах дьон мөһөөччүктэригэр кутта. И. Никифоров
ср. тув. капшыгыр ‘приплюснутый’

1. даҕ. Бөкчөччү түспүт, токуйбут (киһи сиһин этэргэ) эбэтэр оннук систээх. ☉ Согнутый, сгорбленный, горбатый (о спине человека)
   Биир тарбахтаах бөкчөгөр оҕонньор бүтүн хайаны таһар үһү (тааб.: от тардар тордуох). Демьян оҕонньор, уолугар баһыйтаран, кэпсээнин тохтотон баран …… бөкчөгөр көхсүнэн уотугар аргынньахтаан олордо. Эрилик Эристиин
   Таһырдьаттан бэрэссэдээтэл иэҕэс-куоҕас гынан киирэр. Кэнниттэн биир бөкчөгөр оҕонньор батыһан киирэн: «Хайа, сэгэриэм, туох диэн этэҕиний, оттон бурдукпун үнүрүүн аҕалан туттарбытым дии?» — диир. Күндэ
   Инники олорор маҥан баттахтаах оҕонньор баһын кэҕиҥнэтэр, кинилиин сэргэстэспит кимистигэс уостаах бөкчөгөр эмээхсин …… уоһун салбаммахтыыр. Н. Габышев. Тэҥн. бөгдьөгөр
2. аат суолт. Киһи көхсүгэр сиһин тоноҕоһо токуруйбутуттан үөскүүр эбэтэр сүөһү, кыыл сиһигэр үүнэр улахан болчойон тахсыы. ☉ Горб; горбун. Тэбиэн бөкчөгөрө. Икки бөкчөгөрдөөх тэбиэн

көмө аат.
1. Сыһыарыы түһүк форматыгар көмө суолталанар. ☉ В форме дательно-местного падежа имеет служебное значение
Паарта анныгар ат биир өрүү кымньыыта хаалбыт. Амма Аччыгыйа
Атахпыт анныгар хаар куучугуруур. Н. Габышев
Хоту сыыр анныгар көстөр хоруобуйа диэки ыйда. Болот Боотур
Роман Иван Петровичтыын трибуна саамай анныгар олордулар. И. Никифоров
2. Таһаарыы түһүккэ хайааһын предмет алын өттүттэн тахсарын, тэйэрин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В исходном падеже употребляется при обозначении предмета, из-под которого исходит действие (из-под)
Ити кэмҥэ сыыр анныттан бэрт намылхай саҥа эҥээрийэн иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
Анараа хоско орон анныттан биир чымадааны ылла. Н. Габышев. Көхтөөх күлүү утуйаары сытар уолаттары суорҕан анныттан туруортуур. А. Федоров
3. Туттуу түһүккэ хайааһын предмет алын өттүнэн, аттынан оҥоһулларын, тарҕанарын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В орудном падеже употребляется при обозначении предмета, под которым совершается, распространяется действие (под, ниже; из-под)
Хаҥас иэдэһин аннынан кыракый кимистигэс көстө түһэр. А. Федоров. Атым аргынньахтыы түспүт мас аннынан ыстанан эрэр эбит. Т. Сметанин
Кинилэр бассабыыктарга өстөөх баайдар түннүктэрин аннынан барар наадатыгар, быһа суолу хаалларан, дэриэбинэни эрийэ-буруйа бардылар. Эрилик Эристиин

аат.
1. Ардахтан, күн уотуттан хаххалыыр, туохха эмэ сыһыары эбэтэр икки-түөрт туруору баҕана үрдүнэн оҥоһуллар хахха, чаампы, чампарык. ☉ Навес, козырёк (крыша на весу или на столбах)
Истээх сонун таһааран дьиэтин чарапчытыгар ыйаата. Амма Аччыгыйа
Таака оҕонньор, атыттан түспэккэ эрэ, балаҕан чарапчытын тоҥсуйан тобугуратта. Р. Кулаковскай
Дьиэбит аанын үрдүнэн чарапчы анныгар саһан туран тобураҕы ытыспыт иһигэр түһэрээри илиибит адаарыҥнас. С. Маисов
2. Хайа туруору сыырыгар, сирэйигэр баар оҥхой үөһээҥҥи сабарайдыыр кырыыта. ☉ Закраина, выступающая на склоне горы, или верхняя кромка углубления в скале, карниз
Суорба таас чарапчытыгар хаардаах бугул саҕа уйа туттан төрүү сытар аарыма хотой өрө көттө. И. Гоголев
Суланньа суоһар тойоннуун көрсүһүөхтээх очуоһун кимистигэс хаспаҕын чарапчытыгар …… бүгэн сыппытым. Н. Абыйчанин
Балааккам хайа чарапчытын анныгар турара. Д. Дефо (тылб.)
3. Көмүлүөк оһох үрдүнэн иһит уурар, тугу эмэ куурдар долбуур эбэтэр хаптаһын оҥоһуу. ☉ Полка или доска над отверстием камелька для посуды и сушки чего-л.
Быргый дьиэтин дуомун титирик чарапчылаах сутуруо оһох уота сырдатан күлүмүрдэтэ турбута. Күндэ
Ылдьаа көмүлүөк чарапчытыттан испиискэ хаатын булан ылла. И. Гоголев. Дьиэ-уот тэрилин, иһит-хомуос ааттара: сэргэ, баҕана, талкы, орон, хамса, чарапчы, чороон… «ХС»
4. барыпчы диэн курдук. Оҕонньор чарапчытын кэппит
5. Сүүскэ кэтиллэр кыһыл көмүс киэргэл. ☉ Золотое украшение, надеваемое на лоб, налобник
Үрүҥ сукуна сонун кэппит, мэтээлин, куортугун иилиммит, көмүс чарапчытын килэччи бааммыт, оруоскатын туппут. Суорун Омоллоон
[Суоһалдьыйа Толбонноох:] Дьоллоох этим мин даҕаны: Үрдүк сүүспэр кыһыл көмүс Чарапчыны анньынарым. П. Тобуруокап
Иккис сэргэҕэ — хаппар, көмүс чарапчы, кыалык, хатат, дэйбиир. «ХС»
6. түөлбэ. Таба инники кэйэр муоһа. ☉ Надглазничные отростки рогов у оленя
Үөр таба ортотуттан сүүрэн иһээччини чарапчытыттан туттарар. «Чолбон»
Кырдьаҕас уонна аттанар атыырдар кэйэр чарапчыларын уонна сүрүн муостарын сарбыйаллар. ССП ЫН
♦ Чарапчылаах көрүөҕэ, бэргэһэ- лээх истиэҕэ түөлбэ. — сэрэн, туттун: быһыыгын-майгыгын, тэбэнэккин, чугас дьонуҥ буолуохтааҕар, көрүө суох көрүөҕэ, истиэ суох истиэҕэ диэн этии. ☉ Ничего ни от кого скрыть нельзя, все всё узнают (букв. увидит и тот, у кого налобник, услышит и тот, на ком шапка).
ср. бур. һарапша ‘сарай’, һарапши ‘навес, наглазник (околыш) шамана’, монг. сарабчи ‘навес, козырёк’, тунг. сарапчи ‘очки (от снега)’