и. д. от бөҕөргөт = 1 укрепление; колхозтары специалистарынан бөҕөргөтүү укрепление колхозов кадрами специалистов.

разрушать; разваливать; өстөөх бөҕөргөнүүтүн урусхаллаа = разрушить вражеское укрепление.

прил. эрэллээх, эрэл; надёжный товарищ эрэллээх доҕор; надёжное укрепление эрэллээх бөҕөргөтүү.

ж. көмүскэнэр кыах, обороналанар кыах; укрепление обороноспособности страны дойду көмүскэнэр кыаҕын бөҕөргөтүү.

прил. ер кэмнээх, ер; долговременное отсутствие ер суох буолуу; долговременное укрепление воен. ер кэмнээх бөҕөргөтүнүү.

1. бөҕөргөтүн диэнтэн хай. аата. Санааны бөҕөргөтүнүү
2. Сэриигэ өстөөхтөн көмүскэнэргэ оҥоһуллар анал мэһэйдэр, мэһэй тутуулар уонна оннук оҥоһуллубут сир. ☉ Оборонительное сооружение и место с такими сооружениями, укрепление. Өстөөх бөҕөргөтүнүүтүн ылыы
   □ Афины баайадуола улахан общественнай дьиэлэри уонна куорат модун бөҕөргөтүнүүлэрин тутар кыаҕы биэрбитэ. КФП БАаДИ
   Комсомолецтар куорат тулатынааҕы бэһи кэрдиигэ, тоҥ буорга окуопа хаһыыга уо. д. а. бөҕөргөтүнүүлэри оҥорууга бастакы кэккэҕэ сылдьыбыттара. В. Чиряев

аат.
1. Ким эмэ тугу эмэ толоруохтааҕын киһи бэйэтин эппиэтинэһигэр ылыныыта; ким эмэ туһугар тус бэйэм эппиэттиибин диэн тыл биэрии. ☉ Ответственность, обязательство за кого-л.; поручительство, ручательство
Мэктиэбин биэрэбин.  Табаарыс Дойдуунускай, оһуобай дьаһал кэлиэр диэри Никулин Сэргэчээни эн мэктиэҕэр хаалларабын. Болот Боотур
Миигин туора киһи мэктиэтинэн босхолообуттара. СБТТ
2. Кими, тугу эмэ сөбүлээн, биһирээн өйөөһүн, өйүүргүн биллэрии. ☉ Благоприятный отзыв о ком-чём-л., рекомендация
[Тимэппий:] Эн холкуоска киллэрэргэ мэктиэ биэриэҥ дуо? [Уоһук:] мэктиэлиибин. Күндэ
Даша, эн баартыйаҕа киирэр дьыалаҕын ситиһэн таҕыс. Райкомол мэктиэ биэрээ ини. М. Доҕордуурап
Аармыйаҕа сылдьан, …… хомсомуол кэккэтигэр киирдэ, киниэхэ нуучча хамандыырдара мэктиэ биэрдилэр. «ХС»
ср. кирг. бэкитүү ‘закрепление, укрепление; утверждение, санкционирование’

аат.
1. Эмп уонна эмтиир сириэстибэ, тэрил арааһа, эгэлгэтэ. ☉ Многообразие медикаментов и других лекарственных средств
Этим сүһүрэн кыһыйар идэлэннэ. Туох эмп-томп абырыай? И. Гоголев
Сэһэни салҕаан истэххэ, Эмп-томп күүһүрэн эмээхсин Үтүөрэн, үөрэн кэлбитэ. И. Чаҕылҕан
Былыр эмэ-томо суох хараҥа сахалары үгүстүк суорума суоллаабыт, аппендицит ыарыыны эпэрээссийэлээһини Кокшарскай, Мигалкин, Гурьев эмиэ бу Бүлүүгэ баһылаан барбыттара. «Кыым»
2. Тыа хаһаайыстыбатыгар хоромньуну таһаарар, киһиэхэ-сүөһүгэ буортулаах үөнү-көйүүрү, харамайдары утары охсуһар химикаттар, сүһүрдэр сириэстибэлэр араастара. ☉ Многообразие химикатов и средств против вредных насекомых и грызунов
[Кумаартан] Тыһыынчанан да таба өлүөн сөп, ардыгар оннук алдьархайга аныгы тиэхиньикэ, эми-тому ыстарыы да көмөлөспөт. И. Федосеев
◊ Эмп-томп тэрилтэтэ — ыарыһахха суһал көмөнү оҥорор, эмтиир уонна ыарыыны эрдэттэн сэрэтэр тэрилтэ. ☉ Медицинское учреждение, деятельность которого направлена на сохранение и укрепление здоровья людей, предупреждение и лечение болезней
Эмп-томп тэрилтэлэрэ, балыыһалар туттар сээкэйдэрэ, медицинскэй литература көрүүтэ-харайыыта суох ыһыллан, сүтэноһон хаалбыттара. «ХС»
ср. бур., разг. эм-дом ‘снадобье’

I
аат., эргэр.
1. Балыгы тэлгэтэргэ уонна балык быһытын эркиннииргэ туттуллар, маһы тыыран эбэтэр талаҕы арыттаах гына өрөн оҥорбут тэлгэх. ☉ В старину: своеобразный щит из связанных между собой с промежутками тонких палочек или тальника, который использовался как настил для сушки на солнце мелкой рыбы или служил стенкой для рыболовного заграждения
Кинилэр икки-үс былас уһуннаах сибиэҕэ собону, сордоҥу, сыалыһары, алыһары, үүкүнү, кыһытайы — истэрин хостоон, уҥуоҕун ылҕаан баран күн уотугар хатараллара. Далан
Сороҕор мас сибиэҕэ мундуну тэлгэтэн, күн уотун суоһугар эргиччи хатараллара. К. Уткин
Кытылга …… тыылар тастарыгар илим, туу, бэрэмээт, күөгү, атара уонна куурдар аргыларга балык хатарар сибиэлэр турбуттара. «ХС»
2. Чыыска бүтэй, чыыска. ☉ Частокольная изгородь, частокол
Сибиэҕэ хаайыллан туран эбиэһи сиэн күрдүргэтэр «Көмүс Ураанньыгын» ыҥыырдаата, сундуугу төргүүлэннэ. И. Гоголев
[Дьырыбына Дьырылыатта] Өрүү тимир көнтөһүн Өһүлэ тардан, Сиэтэн тэмтэгэлдьитэн аҕалан Сибиэ дьэргэл күрүөтүгэр хаайан, Аҕыс салаалаах Ача күөх оту Аҥаар кырыытыттан Аҥаарыччы тардан кэбистэ. П. Ядрихинскай
ср. монг. шивээ ‘изгородь; частокол; укрытие, укрепление’, п.-монг. сибэгэ ‘изгородь, плетень; убежище, укрепление’
II
1. даҕ. Кыра-кыра гынан баран хойуу, симэ оҥоһуулаах. ☉ Мелкий, состоящий из мелких ячеек или строчек (напр., о сетке, сети, стежке)
[Туундараҕа] хара ачыкыны эбэтэр сибиэ сиэккэни кэтиэххэ наада. Инньэ гымматаххына хараххынан сабыллыаххын сөп. И. Данилов
[Иистэнэр массыына] эчи тэпсэн түһэн тигэрэ сибиэтин. АДГ СКУо
2. аат суолт., эргэр.
1. Кэрэх ыйыырга оҥоһуллар соҕотох атахтаах төгүрүк кыракый остуол. ☉ Круглый столик на одной ножке, предназначенный для жертвоприношения злым духам
Соҕотох атахтаах төгүрүк остуол оҥорон, …… сибиэ диэн ааттаан туруораллар. БСИ ЛНКИСО-1938
2. Хас биирдиилэрэ үстүү сиринэн кэлгиэлээх, лабаалары сылдьар үөл хахыйахтарынан оҥоһуллар, ойуун куһаҕан тыыннарга туох эмэ толук биэрэригэр туттар түөрт атахтаах остуола. ☉ Шаманский жертвенный стол на четырёх ножках, каждая из которых перевязана в трёх местах молодыми берёзками, не лишёнными ветвей.
3. Ас угар былыргы иһит. ☉ Старинная посудина для продуктов питания.
◊ Кэлтэгэй сибиэ — өлбүт киһи үөрүн хаайар түктүйэ кэриэтэ туос иһит. ☉ В старину: берестяная посуда, в которую якобы запирали неприкаянную душу умершего. Сибиэ самыыр — ибир самыыр. ☉ Очень мелкий дождь, изморось. Сибиэ самыыр түһэр. Сибиэ уот — ас кутан айыылары эбэтэр иччилэри аһатарга тымтыгы кыралаан оттор уот. ☉ Огонь, разжигаемый щепками, для приношения угощения добрым и злым духам
Абааһы аймаҕар буоллаҕына …… Сиикэй эт мэҥиэни Сибиэ уотунан сиэтэн Сиэрдэнэр идэлээхтэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй

аат. Тугу эмэ оҥорорго, үлэлииргэ эбэтэр дьарыгырарга туттуллар тэрил. ☉ Вещь, предмет, инструмент, предназначенный для какой-л. определённой цели, работы. Ат сэбэ. Туттар сэп. Булт сэбэ
□ Отчукка сытыы хотуур, булчукка ыраахсыт саа кэриэтэ киниэхэ инники үлэтэ, хотуулаах буоларыгар туттар сэбэ — билии. Н. Лугинов
Нуучча бааһынайдара сүөһүттэн көлөнү хото туталлар уонна бурдук үүннэрэр сэби үчүгэйдик тэринэллэр. Эрилик Эристиин
◊ Сэрии сэбэ көр сэрии I
Онно [үүтээҥҥэ] сэрии сэбин, буорах, сибиниэс, ботуруон, саа-саадах бөҕөнү таспыттара. Л. Попов
Маны таһынан кинилэр сэрии сэбин онтон-мантан буллахтарына, биитэр ньиэмэстэртэн мүччү туттардахтарына, ону тиксэрэ сатыыллара. Суорун Омоллоон
Оннук сэрии араас сэптэрин сорох оҕолор булаттааннар, кистии сылдьалларын истэрэ. Суорун Омоллоон. Туттар сэп — үлэҕэ, күннээҕи олоххо туттуллар табыгастаах оҥоһук, тэрил. ☉ Рабочий инструмент
Бухатыыр таҥнар таҥаһын, туттар сэбин бэлэмнээн баран, орто аан ийэ дойдуга киллэрэн олохтоо эрэ! Саха фольк. Биир биллиилээх учуонай дьиэтигэр сурук остуолуттан уонна олорор олоппоһуттан ураты туттар сэбэ туга да суох эбит. Н. Лугинов
[Булчут] балааккаттан хас да хардыылаах сиргэ кыабас оҥорон, туттар сэптэрин, малларын дьаарыстыы уурталаабыт. Н. Абыйчанин
ср. ДТС, алт. сеп ‘приданое (одежда, украшения, утварь, но не скот); наряд, украшение невесты’, кирг. чеп ‘укрепление; защита’