Якутские буквы:

Якутский → Якутский

бөҕөргөтүнүү

  1. бөҕөргөтүн диэнтэн хай. аата. Санааны бөҕөргөтүнүү
  2. Сэриигэ өстөөхтөн көмүскэнэргэ оҥоһуллар анал мэһэйдэр, мэһэй тутуулар уонна оннук оҥоһуллубут сир. ☉ Оборонительное сооружение и место с такими сооружениями, укрепление. Өстөөх бөҕөргөтүнүүтүн ылыы
    □ Афины баайадуола улахан общественнай дьиэлэри уонна куорат модун бөҕөргөтүнүүлэрин тутар кыаҕы биэрбитэ. КФП БАаДИ
    Комсомолецтар куорат тулатынааҕы бэһи кэрдиигэ, тоҥ буорга окуопа хаһыыга уо. д. а. бөҕөргөтүнүүлэри оҥорууга бастакы кэккэҕэ сылдьыбыттара. В. Чиряев

бөҕөргөтүн

туохт. Тугу эмэ ордук бөҕөтүтэн оҥоһун эбэтэр тугунан эмэ санааҕын күүһүрт. ☉ Укреплять что-л. для своего пользования, обороны или подбадривать себя в чем-л.. Сүгэҥ угун бөҕөргөтүн
□ Өстөөх хас да ый устата бөҕөргөтүнэн сыппыт буолан, көннөрү разведканан кини күүһүн, оборонатын систематын билэр улаханнык уустугурбута. ССС
Бу сырыыга баҕас куоттарбатахха сатанар диэн Ньукуу санаатын бөҕөргөтүнэр. И. Федосеев

Еще переводы:

цитадёльж.

цитадёльж. (Русский → Якутский)

  1. цитадель (кириэппэс иһинээҕи бөҕөргөтүнүү); 2. перен. (твердыня, оплот) кириэппэс, тирэх.
долговременный

долговременный (Русский → Якутский)

прил. ер кэмнээх, ер; долговременное отсутствие ер суох буолуу; долговременное укрепление воен. ер кэмнээх бөҕөргөтүнүү.

бөҕөргөтүнүүлээх

бөҕөргөтүнүүлээх (Якутский → Якутский)

даҕ. Сэриигэ бөҕөргөтүнүү оҥостуммут. ☉ Укрепленный оборонительными сооружениями. Бөҕөргөтүнүүлээх куорат
□ Үрүҥнэр бастакы бөҕөргөтүнүүлээх сирдэрин тоҕо астараат, хос-хос турар баррикадаларынан уонна сир очурунан-чочурунан хаххаланан, куоппуттара. Эрилик Эристиин

укрепление

укрепление (Русский → Якутский)

с. 1. (по гл. укрепить) туттарыы, кытаатыннарыы, бөҕөргөтүү; укрепление забора подпорками соппулуоту тирээбиллээн бөҕөргөтүү; 2. (по гл. укрепиться) туттарыл-лыы, кытаатыы, бөь,өргөөһүн; 3. воен. бөҕөргөтүү, бөҕөргөтүнүү; береговые укрепления биэрэктээҕи бөҕөргөтүнүүлэр.

бөҕөргөтүү

бөҕөргөтүү (Якутский → Якутский)

  1. бөҕөргөт диэнтэн хай. аата. Үлэ дьиссипилиинэтин бөҕөргөтүү. Экэниэмикэни бөҕөргөтүү
  2. Тугу эмэ бөҕөргөтөр оҥоһук, тэрил. ☉ Предмет, сооружение, с помощью которого что-л. укрепляется. Чымадаан муннугун бөҕөргөтүүтэ
    3
    көр бөҕөргөтүнүү. Дьокуускай куорат тула бөҕөргөтүүнэн иилэннэ. Амма Аччыгыйа
кулааһынньыктаныы

кулааһынньыктаныы (Якутский → Якутский)

кулааһынньыктан диэнтэн хай
аата. Борис быаны тардыалаан биллэрээтин кытта, …… күөрчэхтии ытыллан аллараа диэки айанныы турдубут. Туох да тохтоло суох кулааһынньыктаныы. С. Федотов
Ньиэмэстэр бөҕөргөтүнүүлэрэ, окуопалара уотунан кытыаста түстэ. Элбэх киһини сотторон кэбиһэн, таҥнары кулааһынньыктаныы буолла. ССХУо

сокрушать

сокрушать (Русский → Якутский)

несов. 1. что үлтүрүт, урусхаллаа, сууһар; сокрушать вражеские укрепления өстөөх бөҕөргөтүнүүлэрин үлтүрүтэлээ; 2. кого-что, перен. сууһар, самнар, алдьат; сокрушать авторитеты авторитеттары самнар; 3. кого (печалить) курутут, санаарҕат, самнар; вот что меня сокрушало дьэ ити миигин курутутара.

булгу

булгу (Якутский → Якутский)

  1. көр булгуччу. Кини тугу эппитэ барыта булгу туолан иһиэхтээх. Болот Боотур
    Дьону үлэҕэ булгу кэлиҥ диэн гудок хаһыытаабыта. М. Горькай (тылб.)
  2. Олох быһа баран тостор курдук, олох тосту (туох эмэ модьу, кытаанах тостуутугар этиллэр). ☉ Так, чтобы сломалось совсем, оторвалось напрочь (употр. в отношении чего-л. твердого и нетонкого)
    От-мас чоҥкуйа кырыарар, мутук булгу тоҥор, икки атахтаах дьиэттэн быкпат үлүгэрэ буолар. Н. Якутскай
    Кыайбыт бухатыыр …… Нуоҕай алаас Уҥуоргу өттүгэр турар Оруктаах тиит төбөтүн Булгу ытан түһэрдэ. С. Зверев
    [Күлүүһү] икки илиитинэн бобо тутан баран, булгу эрийэн кэбистэ. Эрилик Эристиин
    Үрдүк өһүөнү, Сомоҕо баҕананы Булгу туойар, Тосту этэр Туһааннаах күнүм Чуоҕуйан тахсан кэллэ дии! С. Зверев
    Булгу баран хаалла, бэйэм да соһуйдум. Н. Заболоцкай
    Көрбүтэ — инники хаҥас көлүөһэлэригэр баар «эрбэх» диэн ааттанааччы чааһа булгу ыстанан хаалбыт. «Кыым»
  3. кэпс. Туох да саарбаҕа суох, олох, букатын (аккаастан). ☉ Категорически, наотрез (отказаться). Барбаппын диэн булгу аккаастанар
    ◊ Булгу баттаа — күүскүнэн эбэтэр бүтүн ыйааһыҥҥынан баттаан олох быһа барарын курдук тоһут. ☉ Навалившись, надавив своей тяжестью, переломить что-л. (напр., какой-л. стержень, ось и т. п.). Туох эмэ тутааҕын булгу баттаа. Төһүүнү булгу баттаа. Булгу оҕус (дайбаа, саай) • охсон олох быһа барарын курдук тоһут. ☉ Ударом совсем сломать, переломить что-л. Тыһы эһэ батыһыннара сылдьар үнүгэһин куһаҕан киҥнээх атыыр эһэ сиһин булгу охсор. И. Гоголев
    [Эһэ] булчут батыйатын сулбу тардан ылан, охсон көрбүтүн туора садьыйан булгу дайбаабыта. Далан. Булгу сөрөө — түҥнэри тарт, охтор. ☉ С силой опрокинуть, повалить (напр., дерево, человека)
    Ок-сиэ, чиргэл да маһы Буурҕа булгу сөрөөбүт. Баал Хабырыыс
    Амыр Бааската, саалаҕа көтөн түһээт, Мейер Едлини булгу сөрөөн түһэрдэ. Эрилик Эристиин
    Ити кэнниттэн Олоннов ротата өстөөх бөҕөргөтүнүүтүн булгу сөрүөхтээҕэ. И. Федосеев. Булгу тарт — тардан олох быһа барар курдук тоһут. ☉ Дернуть так, чтобы переломить что-л. Аан хатыырын булгу тарт. Булгу тут — илиигинэн тутан олох быһа барар курдук тоһут. ☉ Сломать, переломить, надломить что-л. (свернуть рукой)
    Наһаар, хамсатын чубуугун булгу тутан, тостубутун сиргэ бырахта. Суорун Омоллоон
кэрдии

кэрдии (Якутский → Якутский)

  1. кэрт диэнтэн хай. аата. Мас кэрдиитэ.  Комсомолецтар куорат тулатынааҕы бэһи кэрдиигэ, тоҥ буорга окуопа хаһыыга уо. д. а. бөҕөргөтүнүүлэри оҥорууга бастакы кэккэҕэ сылдьыбыттара. В. Чиряев
    Ким көрбүт суолай, буруйа-аньыыта суох барахсаттары суута-сокуона суох кэрдиини. А. Сыромятникова
  2. кэпс. Туох эмэ кэрдиистии кэрдиллибитэ, кэрдииһэ; туох эмэ кэрчигэ. ☉ Зарубка; обрубок, чурбан
    Баай тиит кэрдиитин курдук быччыҥнаах. ПЭК СЯЯ
    △ Туох эмэ кэрдиис курдук быһыыламмыта. ☉ Кэриэн айаҕы кэккэлэтэ туппут курдук кэрдии мырааннардаах эбит. Нор. ырыаһ.
  3. Туох эмэ буолуохтаах, бүтүөхтээх кэмэ, муҥур уһуга. ☉ Время проявления, осуществления, завершения чего-л.; конечный срок, предел существования чего-л.
    Андаҕайабын Аан дайды бастаан айыллыбыт чааһынан, Кэнэҕэс кини эмиэ кэрдиитэ ситэринэн. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Тус бэйэтин тыыннаах олоҕо муҥурданар кэрдии кэмин норуот сүрэҕиттэн сүппэт кэрэ айымньытынан муҥура суох кэҥэтэ силэйэн, көлүөнэлэр ортолоругар бииргэ олорсо сылдьарыгар кини кытаанахтык эрэнэр этэ. Амма Аччыгыйа
  4. Туох эмэ иитэ-саҕата, кыраныыссата, быыһа. ☉ Пределы, границы чего-л.
    Киэҥэ биллибэт, кэрдиитэ көстүбэт кэтит сир буолан сириэдийбит эбит. Ньургун Боотур
    Кэрискэ бырааным кэрдиитин иһигэр, Тунаарар Туймаадам таманын киинигэр Туругуран тураҕын, Дьокуускай куоратым. И. Чаҕылҕан
  5. эргэр. Ойуун абааһылары үтэйэригэр, куту илдьибит үөрү эккирэтэригэр, айыылартан кут көрдөһө айанныырыгар тохтобулларын икки ардынааҕы айана уонна сынньанар тохтобуллара (итэҕэл быһыытынан, улуу ойуун оннук тоҕус кэрдиилээх буолара). ☉ Остановки или места отдыха шамана на долгом пути в погоне за чьей-л. душой, похищенной үөр-духом, или на пути, куда он отправляется, чтобы вымолить души детей у Айыы для кого-л. (по поверью, самый длинный путь великого шамана включает девять остановок)
    Дьахтар кутурук салайан, тоҕус кэрдииттэн үс кэрдиигэ нэһиилэ тахсан баран, ийэхара көлөһүнэ барыта түспүт, тулуйбатах. Саха фольк. Биир тоҥус ойууна: «…тоҕус кэрдиигэ тиийэн тургулланар киһи буолуохтаах, онон тоҕус кураахтаах дүҥүрү, тоҕус тоноҕостоох арбаҕаһы булуннаххытына сөп буолсу», — диэн барбыта. Болот Боотур
    ♦ Кэтэ кэрдии — бото болдьох диэн курдук (көр бото)
мөлтөө

мөлтөө (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Урукку туруккун, кыаххын сүтэр, ахсаа (киһи доруобуйатыгар сыһыаран этэргэ). ☉ Стать слабее здоровьем, утратить ловкость, силу, обессилеть, ослабеть
Мин да улам кырдьан, мөлтөөн иһэрим бэрт. Амма Аччыгыйа
Кини кэргэнэ, эдэр сааһыгар элбэх эрэйи көрсөн, доруобуйата эрдэ мөлтөөн, сүүрбэччэ сыллааҕыта өлбүтэ. С. Никифоров. Кырдьан, мөлтөөн бардаххына, Ыалдьар-сүтэр буоллаххына, Төрүт буоруҥ отун сыллыаҥ — Өлбөт мэҥэ уута гыныаҥ. Доҕордоһуу т.
2. Эргэрэн урукку туруккун, кыаххын сүтэр. ☉ Утратить свои прежние свойства, прийти в негодность
Ырбата буур тайаҕы тобулу түһэрэ мөлтөөбүт. Амма Аччыгыйа
Пахай! Былыр үйэтинээҕи ботуруоннар мөлтөөн, тугу да хоторбот буолбуттар. Т. Сметанин
3. Сыыйа күүскүн-уоххун сүтэр, тыыҥҥын таһаар, уоскуйа быһыытый (айылҕа көстүүтүн этэргэ). ☉ Постепенно ослабнуть, стихнуть, утратить силу, мощь, стать меньше в объёме (о явлениях природы)
Куйаас дьэ сыыйа мөлтөөтө. Л. Попов
Хаар мөлтөөн, арыый сырдаан кэллэ. Н. Заболоцкай
Алдьархайдаах силлиэ мөлтүү майгытыйан барбыта. Ж. Верн (тылб.)
△ Күүскүн ыһыкта, намырыы быһыытый. ☉ Стихать, замолкать, терять прежнюю силу
Оһох уота улам мөлтөөн, балаҕан иһэ боруҥуту йан барар, уҥа эркиҥҥэ ханнык эрэ бө дө ҥ күлүкт эр эй э ҥнэһ эллэ р. Амма А ч ч ы г ы й а. Артиллерия ытара мөлтүүрүн саҕана биһиги сөмөлүөттэрбит кэлэн өстөөх бөҕөргөтүнүүлэрин буомбалаабыттара. Т. Сметанин
Умайан мөлтөөн эрэр уот иннигэр эдэрдээх кырдьаҕас …… сирэйдэрэ эрэ нэһиилэ кытаран к ө с т ө л л ө р. Г. Колесов
4. Туохха эрэ уруккутааҕар суолта уурул лубат, аахайыллыбат буолан бар. ☉ Постепенно утратить былое значение для кого-л.
Кистээбэккэ эттэххэ, бурдугу сүөһү аһылыгар анаан ыһыы үөскүөҕүттэн ыла киниэхэ болҕомто олус мөлтөөтө. П. Степанов
Уйбаан иһигэр х о м с а н а а л а а х. О л х о д у һ а с и р и г э р б о л ҕ о мто мөлтөөн, сыл ахсын оттонор сир ситэ оттоммокко улам аччаан иһэриттэн. «Чолбон»
ср. эвенк. мултэде-мии ‘слабеть (о ветре)’, мулту-мии ‘ослабить (узду)’