сов. 1. (упасть за что-л.) түс, түһэн хаал; 2. разг. (обрушиться) суулун, суулан түс; 3. разг. (лечь, улечься) баран туе, сыт; завалиться спать утуйаары ороҥҥор баран түс; 4. перен. разг. (потерпеть неудачу) түҥнэһин (экзамеҥҥа).

храпеть; сытаат утуйан барчыгынаабытынан барда он улёгся и сразу захрапел.

сов. 1. уун, тэний, киэптэн; перчатки растянулись бэрчээкки ууммут; 2. (стать менее упругим) уун; 3. уун; связки растянулись силгэ ууммут; 4. (затянуться) уһаа; рассказ слишком растянулся кэпсээн олус уһаата; 5. (расположиться на большом протяжении) тайаа, тайаан сыт; фронт растянулся на много километров фронт элбэх ки-лометрынан тайаан сытар; 6. (улечься) тыылла сыт; растянуться на диване дьыбааҥҥа тыылла сыт; 7. разг. (упасть) тиэрэ таһылын, оҕут.

нареч. разг. 1. (рано утром) сарсыарда эрдэттэн, сарсыарда эрдэ; 2. (раньше обычного) эрдэ, эрдэттэн; ребята спозаранку улеглись спать оҕолор эрдэттэн утуйаары сыттылар.

предл
(д. п.)
благодаря этому действию - ол дьайыы көмөтүнэн, благодаря дождю пыль улеглась - ардах түһэн быыл намтаата. Благодаря тебе наша команда победила - эн баар буолаҥҥын биһиги хамаандабыт кыайда

туохт.
1. Уоҕу ҥ-к ү үһү ҥ хараан мөлтөө, уҕарый. ☉ Ослабевать, стихать (о ветре, звуке)
Хотуттан үрэр тыал намыраата, хаар түһэрин мэһэйдээмиим диэбиттии иһийдэ. С. Дадаскинов
Кинилэр турар сирдэрин ааһаат сөмөлүөт мотуорун тыаһа туманнаах муора диэки намыраан барбыта. Н. Якутскай. [ Хомус] Ардыгар дьиэрэйэн, улаатан Ардыгар намтаан, намыраан Нарын дорҕооннорунан дьүрүһүйдэ, Сүрэхпэр киирэн сүүрүгүрдэ. Л. П опов
△ Туохха эмэ өрүкүйэн баран уоһун, уоскуй. ☉ Успокоиться, утихнуть, улечься (о волнении, страсти)
Ынахтар иччилэрин холку саҥаларын, аһыыр иһитхомуос тыаһын истэн намыраабыттар. Далан
Сибилигин аҕай аймана, айдаара турбут дьон эмиэ намыраатылар. П. Филиппов
Бултуйбут үөрүүбүт намыраан, өйдөммүппүт — түөртүүр чэй буолбут. П. Егоров
2. көсп. Арыый да буол, урукку чөлгөр түспүт курдук буол (ыарыһах туругун туһунан). ☉ Пройти, утихнуть (о болезни)
Ыарыыта намыраабыт.  Кумаардар сиэбиттэриттэн дарбайа испит сирэйим намыраабыт. Н. Якутскай

туохт.
1. Уоҕуҥ-күүһүҥ хараан, намыраа, мөлтөө. ☉ Пойти на убыль, на спад (в объёме, силе)
«Дьэ, ити баар, — Дьэлмэ кэпсэтии уҕарыйаары гыннаҕына, эбии күөртээн биэрэн иһэр. — Биир кыһалҕа атынтан үөскүүр». Н. Лугинов
Бу тухары улахан унньуктаах охсуһуу уҕарыйбат, тохтообот. Н. Якутскай
Уот силлиэ холорук уҕарыйан, астан, улам намырыйан истэ. С. Тимофеев
△ Туохтан эмэ өрүкүйэн баран уоһун, уоскуй. ☉ Успокоиться, уняться, улечься (о волнении, страсти)
Онтон, уоҕа-төлөнө уҕарыйбытын кэннэ, кыратык, быһыта-орута тыл бырахсан кэпсэттибит. Н. Заболоцкай
[Сөдүөччүйэ:] Уой, доҕоруом! Уурай, тохтоо-болҕой! Уоскуй, уҕарый эрэ! А. Сыромятникова
[Сидор Сидорович Ираҕа суругар:] Эн биһиги уоттаах тапталбыт хаһан да уҕарыйыа суоҕа, өрүү тыыннаах кэрэ сибэккилэринэн киэркэйэн, сириэдийэ, симэнэ туруоҕа. В. Ойуурускай
2. көсп. Намыраа, тохтоо (ыарыы күүһүн туһунан). ☉ Стихнуть, отступить (о болезни)
Байанай быарын тииһигэ — эмиттэн дуу, итиигэ угуттанан дуу, — арыый уҕарыйда. Софр. Данилов
Ыарыыта уҕарыйыах быһыыта биллибэтэ, хата эбии сэтэрэн истэ. «ХС»
Ый саҥа төрөөһүнэ киһиэхэ улаханнык дьайар, ити кэмҥэ киһи бэл ыарыыта уҕарыйар, санаммыт санаатын толорор. «Чолбон»

1) прям., перен. место; оннуттан хамсаабата он не сдвинулся с места; бугул онно след от копны; баас онно рубец, шрам; отуу онно а) кострище; б) след от шалаша; оннугар хааллар= а) оставить на месте; б) оставить без изменений; оннун буллар найди для него (подходящее) место; барыта орун оннугар всё стало на свой места; (олохтоох) оннун булбат он не находит себе места; онно оҥойбут он исчез (букв. его место зияет); 2) см. орон 1; орунум түннүк анныгар турар моя кровать стоит у окна; 3) см. орон 2; орунун оҥостон сытта он постелил себе постель и улёгся.

туохт.
1. Дьиппинийэн чиҥ буол, кытаат. ☉ Становиться плотным, уплотняться, уминаться, слёживаться (напр., о сене)
Тыалтан уонна күн уотуттан чиҥээбит хомурахтарынан наарталар чэпчэкитик элээрэллэрэ. Далан
Оҕуруот культуралара чиҥээбэт сахсархай почваны сөбүлүүллэр. ФНС ОС
Ардахха уонна сииктээх оту мээнэ турдьэлэммэт, пресстэммэт. Чиҥээбит от ситэ кууран биэрбэт. ПАЕ УуАХО
△ Төлөһүйэн, ньыгыл, халыҥ буол (сүөһү этин туһунан). ☉ Становиться плотным, упругим, крепким (напр., о мясе животных)
Эһэлэр уһун кыһыны аһаабакка туоруурдуу оҥостон, күһүн эрдэттэн биир сиргэ дугуйданан сытан эрэ аһаан элбэхтик уойаллар, эттэрэ чиҥиир. ПАК АаТХ
Күрүҥ Эриэнинэн [оҕус аата] кыһынын биэс-түөрт сүөһү сиир отун уонна оттор мастарын таһыналлара. Ол оҕуска, этэ-сиинэ чиҥээн, төлөһүйэн улаатарыгар эрчиллии кэриэтэ этэ. «ХС»
△ Ыга бүрүүкээбит курдук быыһа-арда суох биир тэҥ хойуу буол (хол., хараҥа). ☉ Становиться густым, непроницаемым (напр., о темноте)
Хараҥа ордук хойунна, чиҥээтэ. Амма Аччыгыйа
Киһи кутун-сүрүн баттыыр сакы-курус түүн хаһан да халбарыйыа суохтуу чиҥээн, дьиппиэрэн иһэр. Күрүлгэн
Туман киэһэлик өссө хойдон, дьиппинийэн, чиҥээн, хайалар икки ардыларынааҕы хотоолу, хаһан да дьайҕарбаттыы саба бүрүүкээн турбута. «Кыым»
2. Олорор, сытар сиргэр ыга түһэн өссө дьиппинийэн биэр. ☉ Усесться, улечься прочно, основательно
«Суох! Барбаппын! Син биир дьиибэлиэҥ!» — анараа киһи дьэ эбии чиҥээн биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Уол иһигэр: «Күн сирэ бырастыы!» — дии санаата уонна оронугар чиҥии-чиҥии сытта. Н. Заболоцкай
Киһи тарыыр маһын өссө ыга баттаан, сыарҕатыгар чиҥии-чиҥии олордо. «ХС»
3. көсп. Дьиппиэрэн, дьиппинийэн өссө кытаатан биэр. ☉ Становиться невозмутимым, несгибаемым, твёрдым (о ком-л.)
Балтым кыратын, намчытын көрүмэҥ, мүһүлгэннээх кэм тирээтэҕинэ, кини ордук чиҥээн биэрээччи. Л. Попов
[Салайааччылар] Харахтыын-сирэйдиин дьиппинийэн, Хайдах эрэ чиҥээбиттэр. С. Васильев
Ньургууна, тоҕо куттанаҕын? Кытаанах күҥҥэ чиҥиир сөп. А. Сыромятникова
4. Эрчимир, күүһүр, кытаат. ☉ Становиться сильным, твёрдым, крепким (напр., о голосе)
Сэмэн саҥата чиҥии түстэ. Амма Аччыгыйа
Төрөппүт аҕа, ийэ аатын Түһэн эрэ биэримээриҥ! Хаамар хардыыгыт хаҥаатын, Охсор охсуугут чиҥээтин! Эллэй
Хаамыыбыт чиҥээтэ, Хардыыбыт кэҥээтэ. Күннүк Уурастыырап
«Тоҕо күлүөм суоҕай?» — Кеша куолаһа арыычча чиҥээтэ. Н. Габышев
5. көсп. Бөҕөргөө, бигэтий, туруктаах буол. ☉ Становиться крепким, устойчивым, укрепляться, упрочиваться
Дьахтар киһи аналын да быһыытынан амарах, аһыныгас буолуохтаах. Оччоҕо эрэ дьиэ кэргэн олоҕо чиҥиир. Н. Лугинов
Бэлиитик дьоннордуун сөрөһөн, Тиэхээски билиитэ кэҥээтэ, Ол дьоно кинини өйдөтөн, Күүс санаа эбиитин чиҥээтэ. Эрилик Эристиин
Снайпер Гурьянов биһикки доҕордоһуубут ордук чиҥээн иһэр. Т. Сметанин
Урут мин «Тыгын Дарханы» саха оччотооҕу олоҕун энциклопедията буолар диэн суруйан турабын. Ити санаам өссө чиҥээтэ. Г. Попов