туохт., түөлбэ. Уһун ураҕаһынан, маһынан тирэх, эпчиргэ оҥоһун. ☉ Отталкиваться шестом, длинной палкой
Кини [Чучунаа] били уһун маһынан тайыыланан, хаартан-хайаттан хаайтарбакка уончалыы хаамыыны олуктаан сылдьара. Н. Абыйчанин

туохт. Үлэлээн эбэтэр эргинэн ханнык эмэ дохуоту ыл, барыстан, туһалан. ☉ Иметь, получать какую-л. прибыль, выгоду. Быйыл көлөһүн күнүгэр кырата уончалыы солкуобай ыраас харчынан дохуоттанар буоллубут быһыылаах. А. Федоров

кэл диэнтэн төхт
көрүҥ. Микиитэ субуоталарга мөссүйүөнтэн дьиэтигэр кэлитэлиир буолла. Амма Аччыгыйа
Хаста да быраһаайдаһа-быраһаайдаһа, уончалыы хаамыыны тэйсэ-тэйсэ хат төннөн кэлитэлииллэр. Н. Заболоцкай
Преподавателлэр болдьоммут бириэмэ туолуута биирбиир кэлитэлээн истилэр. Н. Лугинов

күлүмүрдээ диэнтэн дьаһ
туһ. Быргый дьиэтин дуомун көҥүрүйэн түһэ турар титирик чарапчылаах сутуруо оһох уота сырдатан күлүмүрдэтэ турбута. Күндэ
Мин дьиэбин көмүс сардаҥаларынан күлүмүрдэтээри түннүкпүн тэлэччи астым. П. Аввакумов
Тула уончалыы этээстээх таас дьиэлэр хараҥаран эрэр Мюнхены неоновай лаампаларынан күлүмүрдэтэ тураллар. «ХС»

аат., кэпс. Элбэх буо лан дьүүлэ суох улаханнык тэҥҥэ саҥаран айдаарыы, этиһии. ☉ Беспорядочный громкий гул голосов, брань, шум, гам
Мунньах моргуора.  Эмиэ аан тэлэччи аһылла түстэ …… чуумпу хоско көрүдүөрдээҕи моргуор, аймалҕан төлө көттө. Н. Лугинов
Кыыл пиэрмэтигэр, хотоҥҥо күҥҥэ уончалыы буочука [уу] моргуор бөҕөнөн баһыллара. «ХС»

I
аат. Тордуйа оҥорооччу. ☉ Изготовитель тордуйа
Тордуйаһыт Дьоодьоҥнуур оҕонньор оҥорбут Тоҕус сиринэн тоһоҕолоох, Туора саастаах Сул түөс тордуйатыгар Туҥуй ынах киэнин Тумалаах тунаа маҥан суоратын Тунаарыччы кутан кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
II
аат. Куобаҕы сир харатыгар, тииҥи хаама сылдьан көрдөөн бултуур киһи. ☉ Охотник на зайцев и белок, который обнаруживает их по светлому окрасу (осенью, когда ещё не выпал снег). Миитэрэй үчүгэй тордуйаһыт, күҥҥэ уончалыы куобаҕы өлөрөр
□ Үчүгэй тордуйаһыттар халлаан төһө былыттааҕыттан, ханнык бириэмэтиттэн көрөн, тииҥ суолун эккирэппэккэ, быһыта баран бултааччылар. Р. Кулаковскай

1. аат. Биир уһугар туорайдаах мас. ☉ Деревянное приспособление с поперечной перекладиной на одном конце
   Үөһээ балтыһаҕын иккилии өттүттэн тэһиин тимирдэри саайан түөрт остуолбаларга туттардылар. М. Доҕордуурап
   [Миичэкэ] даба ырбаахыта балтыһахха ыйаммыттыы икки санныгар тэйбэҥнии сылдьар. А. Сыромятникова
   Оччоҕо кырынаас баттатар балтыһаҕын анныгар киирэн бүгэн туран, тарбаан алдьанаахтаатаҕа. Амма Аччыгыйа
   Тоҕо эрэ чааркааным иҥнэри түһэн хаалбыт. Эстибит быһыылаах, балтыһаҕа түспүт. Н. Якутскай
2. даҕ. суолт. Туорайдыы, туорайдаах. ☉ Поперечный, с поперечиной
   Остуолба бүтэйи кыһын уонна бадарааннаах сиргэ балтыһах маска үүттээн туруоруллар. ПАЕ ОС
   Ньылаарыччы суоруллубут икки сиэрдийэ хаптаһын кэккэлэһиннэри балтыһах атахха саайыллыбыт. И. Федосеев
   ◊ Балтыһах остуол – субуруччу тардыллыбыт остуоллар төбөлөрүгэр туора тардыллыбыт остуол. ☉ Стол, поставленный поперек (Т-образно) к другому столу
   «Ульяна Васильевна, баһаалыста, манна олорунан кэбис», – миниистир балтыһах остуол биир кириэһилэтин ыйда. Р. Баҕатаайыскай
   Инники балтыһах остуолга, Олордо кийиит күтүөттүүн, Аттыларыгар – ийэ, аҕа, Түҥүр, ходоҕой бүүс-бүттүүн. И. Эртюков. Балтыһах ох – бытархай көтөрү (хол., туллугу) бултуурга аналлаах туорайдыы төбөлөөх оноҕос. ☉ Стрела с тупым концом в виде поперечной перекладины
   Арыт уончалыы туллугу балтыһах оҕунан тоҕо солотон ылаллар. Болот Боотур

1. тарт диэнтэн хай. аата. Дьаакыптаахха бу киэһэ Таас тардыыта буолбута. Күннүк Уурастыырап
   Билигин наар остуолбалары туруорууга, боробулуоханы тардыыга күүстэрин ууран үлэлииллэр. М. Доҕордуурап
   Төһө да кырыйдарбын, төрөөбүт тайҕам тардыыта Сүрэҕим тэбиитин тэтимниирэ, Сүһүөҕүм күүһүн эргимниирэ. С. Зверев
   Сыл аайы биирдии тардыыга отутчалыы-түөрт уончалыы куорам собо кэлэр. А. Фёдоров
   Ыччаты профессиональнай-техническэй үөрэхтээһиҥҥэ тардыыга балачча үлэ барар. И. Пахомов. Кыстык бириэмэтигэр үөр табалары бөрө тардыытыттан өрүһүйэр дьаһаллары эрдэттэн олохтуур наада. ТСА ТС
   Кыргыттар уонна уолаттар уу отун тардыытыгар барбыттара. «ББ»
2. Көлөҕө (хол., оҕуска, акка) тиэйиллэр таһаҕас. ☉ Воз, который тянет упряжной скот
   Сынньаммыт табалар тардыыларын ыарырҕаппакка бэрт чэпчэкитик айанныыллар. И. Данилов
   Бастакы кыра холкуостар тэриллиилэрин үктэһэ таһаҕас тардыытын былаана диэн булгуччулаах сорудах тириэрдиллэрэ. АНП ССХТ
   [Аҕа] бу олорорун көрдөххө — сайыҥҥы куйааска тардыытын таппатах оҕус курдук иһин түгэҕиттэн өрө мэҥийэ олорбут. ПЭК ОНЛЯ I
   △ Көлө төһө таһаҕаһы ылар кыахтааҕа (мээрэй быһыытынан). ☉ Тяговая сила, тяговые возможности упряжного скота (как единица меры)
   [Болтоһо:] Биир сыл тайҕаҕа баран сылдьан, оҕус тардыытынан көмүһүхарчыны аҕалан, соҕотохто күөс үллэрин курдук, аатын билбэт буола байан олорор. А. Софронов
   Оҕус тардыытынан тиэйэн аҕалбыт аһын-үөлүн иһиттэргэ угуталаабыта. «Чолбон»
   Хайа, уонна тиит сыарҕа ыараханын оҕото сыттаҕа дии — бэйэтэ биир тардыы. ВВ ЫСЫ
3. Өрүс, күөл тула уу ылар сирэ, өрүс, күөл диэки түһүүлээх сир. ☉ Бассейн реки, озера
   Мастар быыстарынан Индигиир тас үөһэ тардыылара эҥэлдьиһэн көһүннүлэр. Т. Сметанин
   Бүлүү тардыыта алмааһынан эрэ буолбакка, атын даҕаны туһалаах хостонооччуларынан эмиэ баай. И. Данилов
   Өрүстэр тардыыларын киэҥэ араас буолар. МНА ФГ
4. эргэр. Нэһилиэнньэттэн хомуур, нолуок. ☉ Подать, налог
   [Дьэллиикэп Дьэкиим:] Сылгы сүөһүгэ эмиэ тардыы түһүөх тустаах. П. Ойуунускай
   Суут ороскуота диэн ааттаан, бүтүн нэһилиэк үрдүнэн тардыыны тарҕаппыт сурахтаахтара. Болот Боотур
   Үлэлээбэппин даҕаны, тардыыны даҕаны биэрбэппин. Бэс Дьарааһын
   Оччотооҕуга кинээс өлбүгэтэ диэн тардыы нолуок баара үһү. ФГЕ СТС
5. Оһох буруота үөлэһинэн үөһээ диэки тахсар хаамыыта. ☉ Тяга (в печи)
   Сыгынньах ойуун үс сиргэ чоххо уурбут сыалара ууллан сырдьыгыныыллар, борооххой буруо буолан, эриллэ-эриллэ, оһох үөлэһин тардыытынан таһырдьа субуруйаллар. Н. Якутскай
   Оһох тардыыта үчүгэй. Сотору буолаат, умайан тиҥинээн-таҥынаан барбыта. «ХС»
6. Хотууру угар олордон баран хамсаабат гына чараас тимиринэн кэлгийэ эрийии. ☉ Обмотка пятки косы с косовицей, сделанная из тонкой железной полоски
   [Хотуур] «олоруута көллөгөр, кэтэҕэр ытаһа охсуохха бэрт эбит. Тардыыта сылаабай, дууската үөһэ», — дии санаата. Э. Соколов
   Ыстапаан Саабыс …… эргэ хотуурун булан, тардыытын кытаатыннаран, биитин таптайан биэрдэ. КФА СБ
   Бэл илии хотуурун тууратын үрдүнэн самалык тардыы тимирэ суох от оҕустарбат буолара. «ХС»
7. Уһаныыга тимири (хол., биилээх сэп биитин) чараас гына тэнитэ таптайыы. ☉ Ковка в тонкую пластину, полоску (напр., лезвия режущих предметов)
   Киэҥ хочо налыыта Кииллиппит эйигин, Хотууруҥ тардыыта Хоп курдук ол иһин. А. Бродников
   Лариса көмүстэн оҥоһуу тиэхиньикэтин баһылаабыт диэххэ наада. Кутууну, таптайыыны, тардыыны, дьөлөн-эргитэн киэргэтиини, солотууну киһилээбэт эбит. «Кыым»
8. муус. Биир дорҕоону уһуннук тардан ыллааһын, уһатыы (ырыаҕа). ☉ Протяжное произношение звука, протяжность (в пении)
   Сахалыы ырыа диэн бэрт буолар эбит ээ, ол эрээри дьигиһитиитэ, тардыыта суох буолар эбит дии? Т. Сметанин
   Алгыһын киһи эрэ тыынакыаҕа тиийбэт, Кыыл Уолун аатырар сэттэ кылыһахтаах тардыынан түмүктээн баран, чуумпуну иһиллээбиттии төбөтүн хоҥкутан турда. Э. Соколов
   Николаев бэртээхэй ырыаһыт, …… нэксиэлээх тэлиэгэҕэ олордоҕуна, ырыатын дьигиһитиитэ, тардыыта күүһүрэр. КНЗ ТС
   ◊ Тардыы көмүс (тимир) көр кө- мүс II
   [Сөмөлүөт] тардыы тимир Тараһата дарылаата. С. Васильев
   Ол [ыҥыыры] бүрүйэр көмүстэрин тардыы көмүс дииллэрэ. «ХС»
   Тардыы көмүс биһилэх Тарбаҕар кэккэлэспит. А. Пушкин (тылб.). Тардыы ситимэ тыл үөр. — туох кимиэнэ эбэтэр туох киэнэ буоларын көрдөрөр ситим. ☉ Принадлежность, притяжательность как способ связи слов
   Баһылатар ситимнэр түөрт араастаахтар: сөпсөһүү, салайыы, сыстыы, тардыы. ЧМА СТСАКҮө
   Холбуу тыллар ордук үгүстүк сыстыы уонна тардыы, ол кэнниттэн салайыы ситимнэринэн үөскүүллэр. АПС СТЛ. Тардыы сыһыарыыта тыл үөр. — туох кимиэнэ эбэтэр туох киэнэ буоларын көрдөрөр сыһыарыы. ☉ Аффикс принадлежности
   Предмет кимиэнэ буоларын көрдөрөр тардыы сыһыарыыта -быт араастарын булуҥ. ПНЕ СТ
   Судургу аат тыл тардыы сыһыарыыта суох буолар. ФГГ СТКТҮК
   Быһа тардыы көр быһа. [Амма Аччыгыйа «Алдьархай» диэн сэһэниттэн] быһа тардыылары аҕалтаатыбыт. ПБН КСКТ

аат.
1. Быһа буолбакка, эргийэ барар сир, төгүүр, суол эргийиитэ, төгүрүмтэтэ. ☉ Объезд, обход, крюк
Дьуолка анньан, быһалаан, Тоҕойдорун тумнубатах, Эркээйинэн ыйдаран, Эргиирдэрин кылгаппатах Тустаах суолбун мин бүгүн Туох баарынан көрөбүн. Күннүк Уурастыырап
Лиһигир-лаһыгыр Тилигирии сүүрэн-тэбэн, Эргиирдэри быһа түһэр, Ити тимир суол иһэр! М. Тимофеев
Тыаттан өтөхпүтүгэр киирэр суолбутун кэҥэтинээри, эргииргэ ордон хаалбыт сонос хатыҥы охторон, туора соспуппут. Н. Борисов
2. Тугу эмэ төгүрүйэн, эргийэн кэлии. ☉ Место, которое можно пройти, объехать вокруг, круг
Эккирэтэн-эккирэтэн, уол тохсус эргииригэр эриэн таба таҥастаах киһини ситэр. Саха фольк. Охсооччулар, биир эргиири оҥороот, хотуурдарын буруустаннылар. И. Гоголев
Тыраахтар эмиэ саҥаттан саҥа эргиирдэри оҥорон, тиэриллибэккэ сытар сири улам синньэтэн, кыччатан испитэ. В. Гаврильева
3. Үҥкүүгэ эргийии. ☉ Круг в танце
Мин соччо үҥкүүһүтэ да суох буолларбын, эргииргэ киирсибитинэн бардым. «ХС»
Тиийбитим, доҕоор, дьэ оһуохай бөҕө ааттааҕа сайда турар эбит, икки-үс эргиир буолан, омунугар сирдиин ньиргийэ олорор. Н. Заболоцкай
4. Дьиэ эркинин эргиччи тутан таһаарарга биир эргийии. ☉ Брёвна или брусья, составляющие один горизонтальный ряд сруба, венец
Дьиэ акылаатын бу күннэргэ түһэрэн бүтэрэн, истиэнэтигэр иккилии эргиири эргийдибит. БГП-Дь ТСК. Сордоон-муҥнаан күҥҥэ биир эргиири түһэрэн түмүктүүбүт. Ф. Постников
5. Туох эмэ бэйэтин кубулуйбат эргимтэтинэн тохтообокко хатыланар хамсааһына (хол., күн, ый туһунан). ☉ Беспрерывное движение, неизменно повторяющее круг развития, круговорот (напр., о солнце, луне)
Билгэһиттэр дьыл-күн эргиирин билэллэрэ. ФГЕ ӨӨСҮҮ
Киинин тула арҕааттан илин эргийэн, Сир суукка устата толору эргиири оҥорор. САИ ССРС ФГ
Күн-ый эргиирдэрэ олохпутугар улахан суолталаахтар. ФАС ӨҮ СК
6. Үбү-харчыны, табаары барыс ылар туһуттан эргитии. ☉ Обращение денежных средств и товаров для воспроизводства, получение прибыли, кругооборот Бахсы эргиэнин тэрилтэтэ аҥаардас табаар эргииринэн эрэ дьарыктаммат. Дьону үөр. Холкуос үллэһиллибит сүрүн уонна эргииргэ сылдьар пуондалары үөскэтэр уонна былааннаахтык туһанар. ЭБТ
Быйыл табаар эргиирин уон ыйдаах былаана толоруллубата. «Кыым»
7
төгүрүктээһин диэн курдук. Биһиги фроҥҥа эргииргэ түбэһэн, кырыалаах кыһыҥҥа уончалыы хонукка аһаабакка сылдьарбыт. М. Доҕордуурап. 1922 сыллаахх Ф.М. Сыроватскай хамандыырдаах этэрээт Майаттан чугас бандьыыттар эргиирдэригэр түбэспитэ. «Ленин с.»
8
киһи уҥуоҕа диэн курдук (көр киһи I). Урут кураан дьылларга аҕаҥ эргиирин өрт уота сиэн кэбиспит этэ. В. Яковлев
Илин тумулга улахан кылабыыһа кырааскалаах чардааттардаах эргиирдэрэ бачыгыраһан ахан туралларын соһуйа көрдө. Улдьаа Харалы
Нууччалар кэлиэхтэрин быдан инниттэн биллэр саха эргиирдэриттэн сааһынан кырдьаҕастара араҥас буолар. АЭ ӨӨКХ
9. тиэх. Ханнык эмэ хамсатааччы күүс биинтэтин хаамыыта, эргийиитэ. ☉ Шаг, оборот винта какого-л. механизма, двигателя
Массыына оту быһар быһаҕа мүнүүтэҕэ алта тыһыынча эргиири оҥорор. ААФ ОИОИС
Бастакы уон биэс-сүүрбэ биэс эргиир кэнниттэн көпсөркөй арыы салбахтарга ыгыллан, бөдөҥ уу таммахтарын таһаарар. СЕТ ҮА
Мүнүүтэҕэ 2850 эргиири оҥорор сэттэ кВт кыамталаах электродвигатель ыстаныакка туттарыллар. ТСР
10. успуорт. Күрэхтэһии сорҕото, чааһа: хас биирдии кыттааччы биирдэ эрэ күрэхтэһэр (хол., көҥүл тустууга). ☉ Часть спортивного соревнования, в которой каждый из участников выступает только один раз, круг (напр., в вольной борьбе)
Бастакы эргииргэ Чурапчы үөрэнээччитэ аатырбыт бөҕөһү баалынан сабырыйбыта. НЕ ТАО
Тохсус эргииргэ Башкирияттан успуорт маастара Н. Хисматулины икки лаппаакытынан хам баттаабыт. ПАК СБМ
Саха сириттэн тиийбиттэртэн Николай Яковлев биэстии, Валерий Керемясов түөртүү эргиир туһуннулар. «ЭК»
◊ Тутум эргиир успуорт. — саха национальнай күрэхтэһиитэ: сиргэ кэдэрийэ сылдьан 25 см уһуннаах маһы анал олоххо хамсаппакка тирии тутан, үс-биэс мүнүүтэ иһигэр атахтаргынан сыҕарыйан, туппут маскын хамсаппакка, ол тула бэйэҕинэн эргиири оҥоруу (ким төһө элбэхтик эргийбит — ол кыайар). ☉ Якутский национальный вид спорта: спортсмен, захватывая руками палку длиной 25 см, вставленную в паз, прогибаясь, переступая ногами, за определённый промежуток времени (обычно за трипять минут) за одну попытку должен выполнить как можно больше поворотов вокруг собственной оси. Устудьуоннар тутум эргиир туһунан научнай чинчийиини ыыталлар
□ Тутум эргииргэ алта уонна эргийэн бастакы миэстэни ыллым
«Саха с.». Хаан эргиирэ көр хаан I. Тураах отонун алкалоидтара хаан эргиирин күүһүрдэллэр. МАА ССЭҮү
Тоноҕостоохтор ньолбуһах мэйиилэрэ тыыныыны, хаан эргиирин, ас буһарыытын үлэтин дьаһайарга улахан оруоллаах. ББЕ З
Сүрэх уонна тымырдар — хаан эргиирин уорганнара. МЛФ АҮө

аат. Ат, биэ, атыыр уопсай аата. ☉ Общее название лошадей, кобыл, жеребцов
Сотору-сотору сылгы хаһан аһаабыт суола кэлитэлээтэ. Амма Аччыгыйа
Таһырдьа киһи саҥата, туох эрэ тыаһа, сылгы тыбыырара тыал тыаһын быыһынан иһиллэр. Күндэ
Сахалар былыр-былыргыттан сылгыны үрдүктүк туталлара, кинини тыл ууһунан, кэрэтинэн хоһуйаллара. «Кыым»
◊ Араҕас сылгы — сырдык араҕас (сылгы) диэн курдук (көр араҕас). Арҕаа хордоҕоско араҕас сылгы үөрэ мустубут
□ Араҕас сылгы Арҕаһын түүтүн курдук Аастыйбыт астаах, Аар тойон аҕам Этэр тылбын Истэ сэргэҕэлээн олоруҥ! ТТИГ КХКК. Буулур сылгы — сүрүн дьүһүнүн үөскэтэр өҥүгэр маҥан түү эриэ дэхситик булкуспут түүлээх, төбөтө, сиэлэ, кутуруга уонна тыһа бэйэтин сүрүн өҥүн курдук дьүһүннээх сылгы. ☉ Чалый (о масти лошади). Миитэрэй буулур сылгытын көлүнэн ходуһатыгар киирдэ. Көҕөччөр сылгы — көҕөрүмтүйэр бороҥ дьүһүннээх сылгы. ☉ Сивый (о масти лошади)
Кини иннигэр икки көҕөччөр сылгы хонос гына түстүлэр. Амма Аччыгыйа
Көҕөччөр сэлиик сылгым, Туйаххын күөрэт! Эллэй
Көҕөччөр сылгы Көхсүн түүтүн курдук, Күрэҥсийбит көҕүллээх Күбэй хотун ийэм, Этэр тылбын Истэ сэргэҕэлээн олоруҥ. ТТИГ КХКК. Кугас сылгы — кытархайдыҥы саһархай дьүһүннээх сылгы. ☉ Рыжий (о масти лошади)
Соҕуруулуу илин туһунан, Суо айыыһыттарым суоллара диэн, Уоһах кугас сылгыны Кэрэх туттан ыйаабыт. С. Зверев
Кугас сылгы сиэлин уп-уһун баттах, бытык оҥостуммут. Амма Аччыгыйа
Сээдьэҥкэ, кугас сылгы көхсүн тириитэ этэрбэһин тымтык ылан «пөс-пөс» тэбии-тэбии, кэпсии олордо. Күннүк Уурастыырап. Күөх буулур сылгы — хара уонна маҥан түү булкуһан үөскэппит дьүһүннээх сылгы. ☉ Вороно-чалый (о масти лошади)
Сэргэҕэ күөх буулур сылгы бааллан турар. Күрэҥ сылгы көр күрэҥ. Туой күрэҥ сылгылаах Тоҥ Куоҕай бииһин ууһа, Күнүүлээҥҥит көнчүөккүүр буолаайаҕыт? Саха фольк. Күрэҥ сылгы көрүлүүр, Саалыыр атыыр тарҕанар. С. Зверев. Түүтүн төрдө харатыҥы, оттон кылаана кугастыҥы араҕас буоллаҕына, күрэҥ сылгы дэнэр. Сылгыһыт с. Кыһыл буулур сылгы — кугас уонна тураҕас дьүһүннэргэ маҥан түү булкуһан үүммүт дьүһүннээх сылгы. ☉ Рыже-чалый (о масти лошади)
Кыһыл буулур сылгы хаһан аһыы сылдьар. Саалыр сылгы көр саалыр. Ити кэмҥэ бөрөлөр туора ойбут саалыр сылгыны төгүрүктээн кэбистилэр. «ХС»
Кыра эрдэхпинэ холкуос сылгыһыта киһи буулур, саалыр, дьаҕыл, моҕул, көҕөччөр сылгы, о. д. а. диэн бэрт элбэҕи испииһэктэтэр буолара. ФЕВ ДьС. Саха сылгыта — тыйыс хоту дойду усулуобуйатыгар ураты тулуурдаах, төгүрүк сылы быһа аһаҕас халлаан анныгар сылдьар, кыһынын хаары хаһан аһыыр Саха сиригэр түҥ былыргыттан үөскэтиллэн кэлбит сылгы боруодата. ☉ Якутская лошадь — высокоадаптированная порода, разводимая круглый год под открытым небом в экстремальных условиях Севера, распространённая на территории Республики Саха (Якутия) и далеко за Полярным кругом
Саха сылгытын сайыннарар былааннаах үлэ тэриллиэн наада. АНП СЭЭ
Саха сылгытын этэ минньигэһинэн, кымыһа эмтээҕинэн былыргыттан киэҥник биллэр! ДВР САЗС. Сиэр сылгы — бэйэтэ кугастыҥы дьүһүннээх гынан баран сиэлэ, кутуруга хара ардайдаах сылгы. ☉ Саврасый (о масти лошади)
Сиэр сылгы сиэлин, кутуругун Силэйэ баттаталаабыт курдук Сиэрэй хара тыалар Симсиһэ үүнүтэлээбиттэр. Саха нар. ыр. Сиэр сылгыны эмиэ араастык дьүһүннүүллэр: саһыл сиэр, улаан сиэр, хардаҥ сиэр, өлөҥ сиэр, солоҥдо сиэр, сырдык сиэр. ОМГ ЭСС. Сур сылгы — хара ардайдаах сиэллээхкутуруктаах бороҥ эбэтэр күрэҥниҥи дьүһүннээх сылгы. ☉ Мышастый (о масти лошади)
Сур сылгыны араастык өҥнүүллэр: күтэр сур, бороҥ сур, саһыл сур, сырдык сур, кумах сур, күөх сур, тииҥ сур, хара сур, кукаакы сур. ОМГ ЭСС. Сылгы тоҥ быара ас аст. — тэҥ куһуок гына кырбаныллыбыт остуолга тоҥнуу бэриллэр сылгы быара. ☉ Нарезанная на равные кусочки замороженная конская печень
Саха биир таптаан сиир аһылыгынан сылгы тоҥ быара буолар. Дьиэ к. Сылгы иитиитэ т.-х. — сылгы сүөһүнү иитэр, элбэтэр сыаллаах үлэлиир сүөһү иитиитин биир салаата. ☉ Коневодство
Сылгыны иитиини сайыннарыы улахан соруга уонна кэскилэ Саха сирин тыатын хаһаайыстыбатыгар эмиэ быһаччы сыһыаннаах. АНП СЭЭ
Сылгы ньургуһуна көр ньургуһун. Ойуурга бастакынан халлаан күөҕэ эбэтэр үрүҥ өҥнөөх сибэккилээх пролеска уонна медуница, онтон сылгы ньургуһуна уо. д. а. оттор сибэккилэрэ аталлар. КВА Б. Сылгы ойоҕоһо ас аст. — буһарыллыбыт сылгы ойоҕоһун кырбастара — сахалар биир мааны аһылыктара. ☉ Отварные кусочки из рёберной части жеребятины — одно из любимых блюд якутов
Ампаар булууһуттан сыһык ас — ынах намылдьыара, тутум астаах сылгы ойоҕоһо, субай, быһааскы кустар — хостонно. Софр. Данилов
Дьиэлээх дьахтар чааскылары аҕалан, чэй кутуталыыр. Сылгы ойоҕоһун, хаһатын кыһалларыгар анаан тимир тэриэлкэни уурар. Н. Якутскай
Сылгы ойоҕоһун духуопкаҕа буһарыыга уончалыы сэнтимиэтир уһуннаах гына эттэниллэр, тымныы уунан сууйуллар. ТИИ ЭОСА. Сылгы субайа — 1) сылгы өһөҕө суох ыраас хаана. ☉ Свежая жидкая конская кровь. Сылгы субайын солуурга кутан уурдулар
□ Сылгы субайа
Өлөрүллүбүт сылгыттан хаанын сүүрдэн ылаат, ытыгынан ытыйан баран, сөрүүн сиргэ алта-аҕыс чаас устата туруоруллар. Дьиэ к.; 2) ас аст. сылгы оһоҕоһугар кутуллубут уонна буһарыллыбыт хаан. ☉ Конская кровяная колбаса
Кинилэр саха аһын олус интириэһиргээн аһаатылар: убаһа этин, сылгы субайын, тоҥ балыгы. Далан. Сылгы чыычааҕа — хара бастаах, маҥан түөстээх, күөрэлдьийэн көтөр чыычаах (саас эрдэ кэлэр, дьиэ, сылгы хаһаатын аттыгар уйаланар). ☉ Белая трясогузка
Ампаар үрдүгэр уйа туттубут сылгы чыычааҕа Дарбаны абааһы көрөн, киһи үрдүнэн уолуйбуттуу саҥара-саҥара, сарыкыныы көтө сырытта. В. Титов
Сылгы чыычааҕа кэлэнбаран биэрэстэннэ, үөрэн-көтөн тырымнаата. Н. Апросимов. Тураҕас сылгы — сиэлэ, кутуруга, уорҕата харааран, ойоҕосторо кытаран көстөр дьүһүннээх сылгы. ☉ Гнедой (о масти лошади). Төрөппүттэрэ уолга үс ынаҕы, икки тураҕас сылгыны анаабыттара
□ Тураҕас сылгы барахсан, Толбон күммүт сылааһыгар Туора туран сыламнаата. Күннүк Уурастыырап
Тураҕас сылгыбыт кыаһааннанар Тохсунньута туманныын ааста. И. Эртюков. Улаан сылгы — сырдык көҕөччөр өҥнөөх сылгы. ☉ Светлосерый (о масти лошади)
Улаан сылгы уу хаһата Утахтанан, олус уойбут, Сүһүөх, бэгэччэк мэлийбит, Тобук, тоҥолох суох буолбут. Эллэй
Манчаары уҥуох уҥуоҕа, субу уулаабыт улаан сылгылыы, халыр босхо баран, титирэстии турар. С. Федотов
Кини кэнниттэн аҕата улаан сылгыга куоҕаччы олорон баран тэптэрэн истэ. М. Доҕордуурап. Хоҥор сылгы — кытарымтыйан көстөр болоорхой, кутуруга, сиэлэ маҥан эбэтэр болоорхой буруо өҥнөөх сылгы. ☉ Игреневый (о масти лошади). Алаастар кэнчээрилээн чэлгийдилэр, хоҥор сылгылар онно мэччийдилэр. Хороччу улаатан эрэр уол нэк бэргэһэтин, күтүр улахан хоҥор сылгы үтүлүгүн кэтэн муус киллэрэ таҕыста. Чуоҕур сылгы — эбир курдук кыракыра атын өҥнөөх ойуулардаах, толбоннордоох сылгы. ☉ Чубарый (о масти лошади). «О-ол сылдьар чуоҕур сылгыны тутан аҕалыҥ!»
□ «Уу долгунун курдук тоҥууланан көстөр күөх чуоҕур атыыр сылгыны ытык астахха сатаныыһы», — диэн ойуун көрүүлэнэр. Күннүк Уурастыырап. Элэмэс сылгы — эриэннээх, сүрүн дьүһүнүгэр бөдөҥ маҥан ойуулардаах сылгы. ☉ Пегий (о масти лошади)
Хатыҥ тоһоҕо курдук атахтаах, чэҥ уута сүүрэн түспүтүн курдук дьэбиннээх кыталык элэмэс сылгы илин күөнэ көстө түспүт үһү. ПЭК ОНЛЯ I
Үөр хаһаайына, модьу-таҕа көрүҥнээх хара элэмэс атыыр сылгы, үөрүн тула аа-дьуо хаама сылдьар. Я. Семёнов. Элэмэс сылгы наһаа элбэх дьүһүҥҥэ араарыллар уонна хайдах баҕарар элэмэс буолар: күөх элэмэс, саһыл элэмэс, кыталык элэмэс, чаппараахтаах элэмэс уо. д. а. ОМГ ЭСС. ДТС, тюрк. йылхы, йылҕы, йилки, жылкы, дьылкы