м. моргуор.

м. разг. күүгээн, моргуор; шум и гам айдаан-күүгээн.

аат. Элбэх киһи моргуора, айдаана. ☉ Шум, гомон от многолюдства (напр., на рыбной ловле)
Бэрт аарбыйа буолан эрэр. ПЭК СЯЯ

эпсис диэнтэн тиэт
көрүҥ. Ол моргуор быыһыгар атын кустар сэл соҕустук эпсиспэхтээн иһэн, тохтоон, ах баран халлылар. Р. Кулаковскай

даҕ. Айдааннаах, сүпсүлгэннээх; долгуйуулаах, сатарыйыылаах (олох-дьаһах). ☉ Шумный, беспокойный, тревожный (о жизни)
Кыргыс кыыһа кыланна, Илбис кыыһа иэнигийдэ, Хамсык уола хаһыырда Аймалҕаннаах, алдьархайдаах сэрии буолла. Саха нар. ыр. III
Дьэ, аймалҕаннаах обсерваториялар буолар эбиккит, мин биһиги холкуоспутугар эрэ моргуор баар буолуо дии саныыр этим. В. Яковлев
Аймалҕаннаах сыл буолан, Булуҥ, Тиксии, Дьааҥы балыксыттарыгар тиийэр туус кыайан тиэллибэтэҕэ. И. Данилов

көр моргуор
Көлөһүн күнүн, дохуоту, үп-ас киириитин-тахсы ыт ын бу ҕаа л ты р Паве л Ива но в ич лабырҕаччы аахта. Киэҥ кэпсэтии, маргыар манна турда. Н. Босиков
Кыргыһыы хонуутугар хаалбыт байыастары туох-ханнык иннинэ бандьыыттар таҥастарын сыгынньахтаан ылбыттара, бэрт маргыарынан түҥэтиммиттэрэ. В. Чиряев
Икки күннээх маргыар кэнниттэн земскэй управа диэни талаллар, ас-үөл кэмитиэтэ эстиитин уруйдууллар. А. Фадеев (тылб.)

тыаһы үт. туохт. Тохтоон ыла-ыла үр; тохтуу-тохтуу үрэргэ маарынныыр саҥата таһаар. ☉ Лаять с паузами; производить раздельно-кратные звуки, похожие на лай собаки
Киһи кулгааҕа чуҥкунуох чуумпута, бэл диэтэр биир да ыт ньаҕырҕаабат. Софр. Данилов
[Мефодий:] Кэлэн иһэн уокка хаайтарбыт саһыл ньаҕыргыырын истибитиҥ дуо? Н. Туобулаахап
Эмискэ ыт саҥата ньаҕырҕаата, онтон туох да бокуойа суох моргуор буолан барда. Дьолбут к. Тэҥн. ньааҕырҕаа

аат., кэпс. Туох эмэ улахан сүпсүк, айманыы, айдаан. ☉ Большая суматоха, тревога, беспокойство
Ону кэтэспит курдук, араллаан, моргуор ах баран, дьон тарҕаспытынан бараллар. Күннүк Уурастыырап
«Алексей Спиридонович, бу туох араллаанай?» — Федор Васильевич, ыкса кэлэн намыыннык ыйытта. Софр. Данилов
Ити курдук Дьарааһынап пиэрмэҕэ тиийэн кэлбитэ, доҕоор, араллаан бөҕө турбут. Соһуйан, тиэрэ эрэ кэлэн түспэтэ. «Кыым»
△ Охсуһуулаах, этиһиилээх айдаан. ☉ Скандал, дебош
Бэҕэһээ киэһэ биһиэхэ араллаан бөҕө буолбут. Петя итирэн кэлэн, мин аҕабын уонна Яков Гурьевы тоһоҕонон охсуталаабыт. М. Доҕордуурап
Аҕыйах хонуктааҕыта улахан араллаан тахса сырытта. С. Федотов
[Бааска] биирдэ бэйэтин курдук «бөтөстөргө» түбэһэн, итирэн баран охсуһан, быһахтанан — сааланан, араллаан бөҕөнү тардыбыттар. Н. Кондаков
△ Иирсээн, үҥсүүлээх-харсыылаах айдаан (хол., кэргэнниилэр икки ардыларыгар). ☉ Ссора, раздор (напр., между супругами)
Даайа биһикки араллааммыт туһунан урут кимиэхэ да айахпын ата иликпин. Софр. Данилов
Ол кини ити араллаан туһунан сельсовекка тыллаабыт. М. Шолохов (тылб.)
Күһүн, түмүккэ тиийэн, ким да дэбигис быһаара охсубат айдаана, араллаана тахсар. «ЭК»
монг. алалдаан

туохт. Уһун-уһуннук, д о р г у т а н «мөө» диэн саҥата таһаар (оҕус эбэ тэр уу оҕуһун, аҥыр туһунан). ☉ Издавать громкий протяжный крик, подобный «му-у», реветь (о быке или вы пи)
Тиэргэҥҥэ сүөһү бөҕө аалыҥнас, атыыр оҕус мөҥүрээн лоҥкунуур, ыхха йан эрэрдии суостаахтык айаатаан ылат тыыр. М. Доҕордуурап
Бу киэһэ Дьэп сэ [оҕус аата] үөрүттэн быстан, сорук таах аханнык туораан, мөҥүрүү-мө ҥүрүү, биһиги оҕуруоппут диэки та ҕыста. Далан
Будьуруус тиэргэҥҥэ атын оҕус баарын билэн, өрө чолос гына түс пү тэ, суоһурҕанан мөҥүрээбитэ. Бо лот Боотур. Хоту күөл хомуһун иһигэр аҥыр үстэ-түөртэ мөҥүрээн лүҥкүнэттэ. «ХС»
♦ Мөккүөр бөҕө мөҥүрээбит — айдаан, улахан саҥа-иҥэ, моргуор бөҕө тахсыбыт. ☉ Разразился большой спор, скандал
Хаалтыстан сылтаан, олус уһун, наһаа илистиилээх мөккүөр бөҕө мөҥүрээбит. Амма Аччыгыйа
Дьокуускай куоракка мөккүөр бөҕө мөҥүрээбит, ол түмүгэр дьон бөҕө буруйдаммыт, үлэтиттэн уһуллубут. П. Аввакумов. Арай биирдэ кыыллар ортолоругар мөккүөр бөҕө мөҥүрээбит. Эвен фольк.
ср. казах. мөҥире ‘мычать’, др.-тюрк. мүҥрэ, тат. мөгрэү ‘мычать, реветь’

даҕ.
1. Алдьархайдаах, сүрдээх куһаҕан, ынырык. ☉ Страшный, ужасный, жуткий, чудовищный
Иэдээннээх дьыл обургу Икки атахтааҕы Им балайга иһитэн кэбиспитэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бочуона саҥас харбыт курдук буолла. Кыыһа иэдээннээх тылы эттэ. Саха киһитэ тыыннааҕын, бу орто дойдуга баарын тухары эппэт муҥ тыла. А. Сыромятникова
Хаайыыга доҕорум уол оҕоломмут. Дьэ, онно фашистар иэдээннээх быһыыны оҥорбуттар. Мин ону санаатахпына, ааспыт сүүрбэ биэс сыл устатын тухары сүрэҕим умайар. «ХС»
2. Олус улахан, наһаа сүрдээх (хол., сут, эрэй уо. д. а.). ☉ Ужасный, адский, жестокий (напр., голод)
Аан дайдыга анаарбатах Ахсым алдьархай таҕыста …… Икки атахтаах истибэтэх Иэдээннээх сут эргийдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ол курдук баран иһэн көрдөҕүнэ, биир сиргэ иэдээннээх эккирэтии буолбут эбит. Амма Аччыгыйа
[Ыттар] аттаах туора дьону оччо көрбөтөх баҕадьылар иэдээннээх моргуору тартылар. Л. Попов
Охсуһуу омуннааҕа, эттэһии иэдээннээҕэ манна турбут. В. Ойуурускай
3. Сордоох, табыллыбатах оҥоруулаах. ☉ Несчастный, злополучный, бедовый
Иккиэйэх сэппэрээтэри Эн миэхэ биэрдэххинэ, Эппиэккэ тардыллар Иэдээннээх дьыала. П. Тобуруокап
Убаай, бу хайдах буолаҕын? Оо, иэдээннээх сүөһүнү илдьэ сылдьаҕын, доҕор. А. Сыромятникова
Бааһынаҕа, оҕуруокка үүннэҕинэ, быалык от өлөн биэрбэтинэн иэдээннээх абааһы ээ. П. Егоров