уораһый диэнтэн дьаһ
туһ. Кыһыҥҥы дьыбардаах халлааны улаҕатынан уораһытан ыллаан барар. С. Васильев

эккирээ диэнтэн холб. туһ. Сынньаммыт аттар тэтимнээхтик айаннаан бардылар
Дуҕалар эмиэ өрүтэ эккирэстилэр. Эрилик Эристиин
Этиҥниин, таҥнары курбуулуур чаҕылҕанныын, уораһыйан сатарыы олорбута, омунугар сирдиин эккирэһэргэ дылы буолбута. Н. Заболоцкай
Ыччаттар муусука эрэ холбоннор өрө эккирэһэ түһэллэрэ. «Чолбон»

тыаһы үт. туохт. Өй дуораана буолан ыраахха диэри куугунаан иһилин. ☉ Звенеть, гудеть, отдаваясь гулким эхом
Борохуот аал Ол уһуутаабыта …… Өй дуораана буолан, Уораһыйан-дуораһыйан Куҥкунуу турда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Охоноон өрөпкүөм өлөөрү туран хаһыытаабыт хаһыыта өй дуораана буолан, дьыбардаах салгыҥҥа ыраах куҥкунуу турда. Суорун Омоллоон

даҕ.
1. Кураххай амтаннаах, киһи айаҕын куурдар (хол., ас, утах туһунан). ☉ Терпковатый, вяжущий (на вкус — напр., о напитке)
[Эһэ] сытырҕалаан көрбүтэ, кураанаҕа уонна курааһыта бэрт буолан хомоппута. «ХС»
2. Чычырбас, татым, тиийбэт-түгэммэт, кураанахтыҥы. ☉ Бедноватый, скудноватый, пустоватый
Тымныы, иччитэх дьиэҕэ тоҥмут атах тыаһа уораһыйан, иччилээхтик лиһигирии түспүтүн, курааһы киэҥ дьиэ хабан ылан көп-көҥдөйүнэн үтүгүннэ. Н. Заболоцкай. Күдэпчимэ эбэ хотун хардаҥ, курааһы көрүҥнэммит, долгуйар, суугунуур күөх өллүргэтэ ханна да суох буолбут. А. Федоров
3. көсп. Тыаллаах, тымныы, кэмсиин (күн-дьыл туругун туһунан). ☉ Холодный, ветреный (о погоде)
Курааһы тымныыбыт Хотуттан тыалырбыт. Түһүөҕэ хаһыҥмыт Суйданыа хатыҥмыт. М. Тимофеев

туохт.
1. Ыраахха диэри дуораһый, ыраата дуорайан иһилин. ☉ Гулко раздаваться, разноситься (о сильном звуке, голосе), греметь. Күөл диэки саа тыаһа сатараата
□ Тыраахтар мотуорун тыаһа сатарыы-сатарыы ньириһийэр. М. Доҕордуурап
Күүстээх охсууттан сир титирээтэҕин, хайаларга ой дуораана сатараатаҕын ахсын Миимээн мичээрдээн кэбиһэр. И. Данилов
Сайсары үрдүнэн сатарыыр оһуохай, Иһиллээҥ итиннэ Манчаары куолаһын. Эһиэкэй, оһуохай, Эһиэкэй, оһуохай! Т. Сметанин
△ Улахан тыастан доргуй, куугунаа (хол., салгыны, тыа үрдүн этэргэ). ☉ Задрожать, задребезжать, загудеть (напр., о воздухе, верхушках деревьев в лесу)
Абааһы уола …… икки куораан далай ытыһынан чарапчыланан көрдө да, уҥуоргу тыа баһа сатарыар диэри ыллыы турда. Саха фольк. Үлэлиир оҕолор ыллыыллар — Ырыаттан көй салгын сатарыыр. Күннүк Уурастыырап
Борохуот гудога чускуутаан, Халлаан көхсө дуораһыйда, Хайа баһа сатараан, Ньурба иэнэ уораһыйда. С. Васильев
2. көсп., поэт. Күүрэн-күүһүрэн тур, дохсун күүрээннэн. ☉ Проявиться в полную силу; разнестись, грянуть
Хара дьайы халбарыт, Хара ыты хампарыт! Уруй-тускул туругурдун, Айхал-талба сатараатын! С. Зверев
Үөрэх күүһэ өрөгөйдөөтө, Саргылаах саҥа сатараата. И. Чаҕылҕан
ср. хак. сатра ‘рычать; стрекотать; греметь’

туохт.
1. Холбоһор сибээстээх буол, холбос. ☉ Соединяться, сливаться с чем-л.
Көлүйэлэр үгүстэрэ синньигэс элгээн ууларынан силбэһэллэр эбит. Амма Аччыгыйа
Күөл өрүһү кытта силбэһэр төрдүгэр холомолорго маарынныыр үгүс дьиэ көстөрө. Далан
Үрэхтэрэ …… күөлү кытта силбэстэ. Н. Габышев
2. Биир кэлимсэ, сомоҕо буолар гына холбос. ☉ Соединиться, сплестись, образуя одно целое
Кумах биирдии кыырпаҕа силбэһэн таас хайа үөскүүр. Суорун Омоллоон
Табалар тыыннара силбэһэн кыра соҕус былыт буолан көттө. Эрилик Эристиин
Элбэх элэктэриичэстибэ лаампатын уота силбэһэн көстөр эбит. Н. Габышев
Балааккабыт дуомар эттиир ардахтыын, сүүрүк тыаһыныын барыта бииргэ силбэһэн, уораһыйан сатарыы олорбута. Н. Заболоцкай
3. Ыпсыс, ыпсыһа холбос. ☉ Плотно соединиться, сомкнуться
Ыраах иһэр борохуоттар буруолара маҥнай уу-халлаан силбэһэн көстөр сиксиктэригэр синньигэс тимир тоһоҕо курдук өрө тыргыллан көстөллөр. Амма Аччыгыйа
[Дьөгүөрдээн] үөһээ-аллараа халтаһалара силбэһэ иһэннэр, икки хараҕын саппыттар. Амма Аччыгыйа
Уот итиитигэр бигэппиччэ Ылдьаа күнүскү сылаата, эрэйэ киирэн, халтаһалара минньийэ-минньийэ силбэһэн, бүрүйэ тыытан бардылар. Н. Заболоцкай
Киэҥ туундара кубарыйа тэнийэр урсуна …… күөх халлаан саҕаҕын кытта силбэһэргэ дылы. А. Сыромятникова

I
уй I диэнтэн холб. туһ. Иккиэн сытыы-хотуу, көрдөөх-нардаах дьон …… тыл тылларын уйсан, нэмнэрин билсэн, өртөн доҕордоһон сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
Суох, доҕор. Хайдах мин эйиэхэ өһүргэниэхпин сөбүй? Оччону уйсан кэллибит ини. Н. Лугинов
Оҕо эрдэхтэн оччону уйсан, баччаҕа кэллэхпит. С. Федотов
II
(«й» — мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’) аат. Көҕөҥҥө маарынныыр, арыый кыра, кураанах кус. ☉ Касатка
Чөркөй уйустуун куотуһан, Эҥин араастаан иһиирэллэр. П. Тобуруокап
[Терминологическай тылдьыкка] бултанар кустар ааттара: ээбиллэ, уйус, биргинэх эҥин көтүтүллэн хаалбыттар. АНК СБТЛ
III
уйусхан диэн курдук
[Үрдүк тиит] Истэр этэ уйус тыаллар Уораһыйар ырыаларын. Күннүк Уурастыырап
Доҕорум, таптыыр уйус Сүрэххэ эрэбил, Хомойуу курдук курус, Ыар ыарык суоҕун билэбин. С. Данилов
Эккирэтэ сатаан кэбистим даҕаны Эдэр бэйэм элэйэ быһыытыйдым, Арай эн, уйус санаам, ситтэрбэтиҥ, Арай эн үрдээн, күөрэйэн истиҥ. Н. Босиков

тыаһы үт. туохт.
1. Биир күдьүс уһун, тохтоло суох күүстээх, улахан тыаһы-ууһу таһаар (хол., уу тыаһа). ☉ Производить слитный глухой раскатистый звук, рокотать (о воде)
Хайаттан түһэн барылыыр үрэх Тааһынан тамнанар идэлээх. Күннүк Уурастыырап
Күүстээх күрүлгэн өрө барылаан, тохтообокко киэҥ байҕал диэки эҥсиллэн барар сүдү күүстээх айылҕа биир кэрэ айыыта эбит. П. Чуукаар
Өрүс үрдэ, тугу барытын тоҕута солуох айылаахтык халҕаһалыы анньан, аллара диэки ахсымнык барылыы устан барда. П. Филиппов
2. Айаҕыҥ муҥунан улаханнык хаһыытаа, ытаа. ☉ Кричать во весь голос; громко плакать
Натааһа хаһата халыйан, Көбүөхтээн, күөрт курдук аҕылыыр. Хамначчыт Маайаны балыйан, «Уллуҥу уордуҥ» диэн барылыыр. Эрилик Эристиин
Эмискэ, таһырдьа Уллуҥаҕы аннынан ньириһийэр, Ууну, тыаны улаҕатынан уораһыйар Кыһыл оҕо саҥата ытаата, Баччыр оҕо саҥата барылаата. С. Васильев
3. Тыастаахтык тыбыыран муннугун тыаһат (ат туһунан). ☉ Громко фыркать (о лошади)
Массыына аттара барылаат, айаҥҥа дыыгыныы тыҥыыллар. Р. Баҕатаайыскай
Атыыр барылыыра, оҕус мөҥүрүүрэ, – Мин хоһооммор олох тойуга буолан …… кутулунна. «ХС»
4. көсп. Элбэх буолан кэккэлээ, хойдон көһүн (ахсаан өттүнэн). ☉ Выстроиться в ряд, собираться во множестве
Күөл кытыытыгар барылаан турар үөр сылгы ортотуттан хойуу уһун сиэллээх кутуруктаах сур атыыр утары ыстанан таҕыста. В. Протодьяконов
Эмискэ моонньоҕон үөрэ кырылаан, Элбэхтик тула элиэтээн, Ыраах, уу ортотугар барылаан түстэ, Ыһыллан кытыы диэки уһунна. С. Васильев
Биир аһылыктаах ахан күөл кытыытыгар түһэргэ бэрт тоҕоостоох сиргэ, араас кус бииһин уустара барылаан олороллор эбит. Р. Кулаковскай