ситэр диэнтэн бэй
туһ. Билигин кини үрдүк үөрэххэ киирэн ол хаалбытын, көтүтүллүбүтүн ситэринэ сатыырыгар күүһүн-күдэҕин өһүллэ. Н. Заболоцкай
[Сылгы] сайын устата кыһын сүтэрбитин ситэринэр гына уотуллуохтаах. «ХС»

1. уот I диэнтэн хай. аата. Биллэн турар, орто ыйааһыны үрдэтии аҥаардас төрүөх иннинээҕи уотуунан муҥурданыа суохтаах. «ХС»
2. Уойбут, уотуллубут. ☉ Жирный, откормленный
   Хоту дойду дьоно, үгэс быһыытынан, биһигини уотуу таба эмис этинэн, барбыт хойуу чэйинэн күндүлээтилэр. «ХС»

даҕ., түөлбэ.
1. Анаан уотуллубут, байтаһын (сылгы сүөһүнү этэргэ). ☉ Откормленный (о конном скоте)
Эн былыр Доодороп үс илии хаһалаах эримэх байтаһын биэтин уоран сиэбит аатыран, сор бөҕөнү көрбүтүҥ. Эрилик Эристиин
Кинилэр кур, эримэх, хаҥыл атыырдары илиинэн тутуу, үүннээһин-тэһииннээһин дьулаан дьыалатын билэллэр. В. Протодьяконов
[Оҕолор] кыыл сылдьар, эримэх сылгылары тутуох-хабыах, үүннүөхтэһиинниэх дьон үһү дуо? «ХС»
2. Үйэлээх сааһыгар эргэ барбатах (сааһырбыт дьахтар). ☉ Старая дева (пожилая женщина)
Эргэ барбатах Эримэх кыыстаах, Ойох ылбатах Дьулусхан уоллаах. Суорун Омоллоон
ср. МНТ еремүк, орд. ермек ‘бесплодная’

аат. Сүөһү мэччийэр сирэ. ☉ Выпас, пастбище
Сүөһүлэр билигин мэччирэҥ кэнчээритин батыһан алаастары кэрийэллэрэ. Д а л а н. [Бэрэссэдээтэл] мэччирэҥи кэрийэн, с ү ө һ ү т у р уг у н к ө р ө н , улаханнык хайҕаата. Н. Заболоцкай
Күһүн сир тоҥуон иннинэ бэрт уһуннук хаардаах ардах түһэн, сылгы мэччирэҥэ мууһурбута. «Кыым»
◊ Мэччирэҥҥэ таһаар — сыл таһааран сүөһүнү күөххэ мэччитэ ыыт. ☉ Выгонять скот на пастбище
Мэччирэҥҥэ таһаарыах иннинэ ыалдьыбыт сүөһүнү араарыллар. «Чолбон»
Уотуллар сүөһүнү мэччирэҥҥэ таһаарыах иннинэ хаһаайыстыбалар специалистара бостууктарга ыйаан туттараллар. ҮүТФҮК

1. аат. Сайын устата көҥүл сылдьыбыт, төрөөбөтөх сүөһү (үксүгэр идэһэҕэ ананан). ☉ Откормленный, нагулявший жир за лето скот (или кобыла) (обычно для забоя)
   Баай ыал Байтаһыннарын охторор Сайбарыына буолла, Кулуба ыал Курдарын охторор Күннэрэ кэллэ. Саха фольк. Туруктааҕынан дьоһуннаммат, Байтаһынынан мааныламмат, Эмиһинэн идэһэлэммэт, Бурдугу булуммат [Кэччэгэй баай]. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ыкса киэһэ, аҕабыт кыыл таба байтаһынын бултуйан кэлэн, үөрүү бөҕөнү үөрбүппүт. А. Кривошапкин (тылб.)
2. даҕ. суолт. Анаан уотуллубут, куруламмыт, кур (хол., сүөһү). ☉ Нагулявший жир, откормленный (напр., скот)
   Байтаһын биэ атыыта байтаһын биэ баар үһү (тааб.: дьахтар халыыма). Колчак кэмигэр икки уолун иккиэннэрин сэриигэ саллаатынан тутан бараары гыммыттарыгар, Юшмин ыстаарыстаҕа биир байтаһын ынаҕы бэрик биэрэн, уолаттарын сэриигэ ыыттарбатаҕа. Н. Якутскай
   Онно көрдөҕүнэ, биир толуу, байтаһын биэ мэччийэ сылдьар эбит, ол биэни Дэлэгэй өлөрөргө санаммыт. «ХС»
   Түөртээх байтаһын ынаҕы түҥнэри биэрэн түһэрэн малааһын оҥоорторо. Күннүк Уурастыырап
   ◊ Байтаһын дьахтар элэк. – оҕолонор диэни билбэтэх, оҕо көрүүтүгэр эриллибэтэх дьахтар. ☉ Женщина, не рожавшая детей (потому не знающая заботы о детях)
   Байтаһын дьахтар оту баҕас мунньуо. Болот Боотур
   [Мукуйук:] Икки байтаһын дьахтар олороҕут дии, ол ити икки ардыгар сүгэн да аһаппаккыт дуо? Күндэ

I
аат. Киһи синньигэс биилинэн таҥас таһынан баанар, тимэхтэнэр тирии, таҥас балаһата, лиэнтэтэ. ☉ Пояс, ремень
Тогойкин наһаа тото-хана аһаабыт киһи курдук туттан, сонун көннөрүннэ, курун оҥоһунна. Амма Аччыгыйа
Кыһыҥҥы суол хатыс куру субуйбуттуу, сыыйыллан, кинини сиэтэн иһэргэ дылы. М. Доҕордуурап
◊ Кур тыла — кур киһи биилигэр сөптөөх буоларыгар анаан кур хайаҕаһыгар киирэн хатыыр чорбоҕор тимир. ☉ Язычок пряжки
Эргэ эра үйэтин саҕана кыһыл көмүстэн кутуллубут кур тылыгар биһиги олоҥхобут сюжетыгар хабааннаах ойуу оҥоһуллубут. Эрчимэн
тюрк. кур.
II
даҕ.
1. Эргэ, ааспыт сыллааҕы. ☉ Прошлогодний, старый, лежалый, несвежий
Айдар, ыскамыайкаҕа сыстыбыт былырыыҥҥы кур сэбирдэҕи, көмнөҕү бэрчээккитинэн сотон, иккиэн сэргэстэһэ олордулар. Н. Лугинов
Хочо арҕаа хордоҕоһугар биэрэстэнэн төгүрүктээх түөрт үүт бүтэйдээх күрүөҕэ кур оттор, хайа курдук, кэккэлээн кубарыйан көстөллөр. М. Доҕордуурап
ср. монг. хур ‘прошлогодний’
III
даҕ. Анаан уотуллубут (сүөһү, оҕус). ☉ Откормленный (напр., бык)
Албын бааһынай биир кур оҕустаах. Суорун Омоллоон
Икки байтаһын ынаҕы, үс кур оҕуһу өлөрөн, ыһыах-уруу тэрийбиттэр. Н. Якутскай
казах., кирг. кур ‘жирный, упитанный, откормленный (о лошади)’
IV
тыаһы үт. т. Туох эмэ кытаанах эттик үлтүрүйэн, бытарыйан тохтуутун тыаһа. ☉ Подражание звуку, возникающему при осыпании, обрушении мелких частиц твердого тела.

аат. Сүөһү, кыыл сүһүөхтэринэн араартаан быһыллыбыта (сүөһү аҕыс мүһэлээх). ☉ Одна из частей расчленённых конечностей скота или зверя (всего их восемь)
Киэһэтигэр хас эмэ байта һыны өлөрөн, мүһэ-мүһэ быһаттаабыттар. Эрилик Эристиин. Үгүс географическай тиэрминнэри бары норуоттар ки һисүөһү мүһэ тинэн, ис уорганнарын ааттарынан ааттыыллар эбит. Багда рыын Сүлбэ
△ Национальнай оонньууларга кыайбыттарга бириис быһыытынан туттарыллар бүтүннүү буспут силиилээх, эт тээх окумал эбэтэр уллук уҥуоҕа. ☉ Приз за победу в национальных видах спорта в виде варёной бедренной кости животного с мясом в верхней части
«Сөрүүн түспүччэ, д ьэ с ы р сан э л эг эл дь и т и ҥ э р э. К и м үс бастаан кэлбиттэр ити мүһэлэри ы л ы а х т а р а », — диэтэ кинээс. М. Доҕордуурап
Кылыйан кыыралдьыттылар, куобахтаан түһүөлээтилэр, буурдаан ыстаннылар. Кыайбыттарга мүһэ туттардылар. В. Протодьяконов
Кини кылыйан, буурдаан уонна мас тардыһан тэҥнээҕин булбатаҕа. Кыайыылаахтар мүһэ туппуттара. «Чолбон»
♦ Мүһэлээҕи бүдүрүт фольк. — улахан кыылы эбэтэр анаан уотуллубут сүөһүн ү өлөр (сииргэ анаан). ☉ Завалить зверя или забить крупный рогатый скот
Түөстээҕи түҥнэрбиттэр, бытталааҕы бысталаабыттар, хаһалааҕы хайыталаабыттар, мүһэлээҕи бүдүрүтэлээбиттэр. Саха сэһ. I
ср. монг. мөч, бур. мүсэ ‘конечность’, кирг. мүчө ‘часть тела’, тув. дөрт мөчү ‘конечности’, ног. муъше ‘кусок мяса, который относят родственникам или близким соседям после того, как забьют овцу или лошадь’

туохт.
1. Тугу эмэ (хол., кытаанах аһы) ыйыстар курдук гына, тиискинэн быһыта ытыран илдьирит. ☉ Измельчать, растирать что-л. зубами (напр., твёрдую пищу), жевать, разжёвывать
Сиэҥкэ тиит сымалатын тыҥырахтаан ыла-ыла ыстыыр. Күндэ
Сиикэй хаптаҕаһы айаҕын муҥунан симинэн баран курдурҕаччы ыстыыра. Н. Лугинов
Ыҥыыр ат күөх оту үрдүттэн тэпсэн туран, сылайбыт быһыынан күллүргэччи ыстыы турарын көрдө. Эрилик Эристиин
2. көсп., кэпс. Кими эмэ хал оҥоруоххар диэри, арахпакка саҥар. ☉ Надоедливо, назойливо приставать к кому-л. с упрёками, пилить
[Күөх Көппө:] Лаабырҕаама, эмээхсин, онто суох, бэйэтэ төһө эмэ сылайан, аччыктаан кэлбит киһини аны эн ыстыырыҥ итэҕэс эбит дии! Суорун Омоллоон
Бу тойон Лобуохтан куттанан, сыыр намыһахтыы миигин ыстыы сыт итиннэ. Күннүк Уурастыырап
Айталина ити кэнниттэн кэргэнигэр үтүө түгэни мүччү туттардыҥ диэн ыстыыр ыаһахтаммыта. П. Аввакумов
♦ Тылын быһа ыстыыр көр тыл II
Киһилэрэ өмүттэн хаалла, тылын быһа ыстаан, ууну омурдубут курдук турда. «ХС»
Тылын ыстыыр көр тыл I. «Ол-бу сымыйа хобу-сиби төрүт итэҕэйимэҥ, сымыйанан тылгытын ыстыаххыт да…», — Тойон киһи сутуругун хам сууланна. И. Гоголев
Борис ити мээнэҕэ, оонньуу-көр оҥостон тылын ыстаабат киһи, тугу эрэ оҥорон баран тэйэрэ буолуо. В. Яковлев
Ыас гынан ыстаа — ыстыыр ыас оҥоһун диэн курдук. Эн миигин ыас гынан ыстаама, оннооҕор аҕам да үөрэппэт этэ. Суорун Омоллоон
Сата, куолутунан, эрин ыас гынан ыстаабытынан барбыта. Далан. Ыстаан биэр кэпс. — кимиэхэ эмэ тугу эмэ эрдэттэн барытын бэлэмнээн, оҥорон биэр. ☉ Растолковывать что-л. кому-л., разжёвывать
Маныаха ордук кэрэхсэбиллээҕэ — поэт эрдэттэн барытын ыстаан биэрбэт. «ХС»
Сорохтор биллэр да суолу ыстаан биэрэ, үөрэтэ-такайа сатыыллар. «Чолбон». Ыстыыр ыас оҥоһун кэпс. — кими эмэ алҕаһын, итэҕэһин була сатыысатыы, саҥара, аала сырыт, дьоҥҥо кэпсэл оҥоһун. ☉ Замучить кого-л. постоянными упрёками, придирками (букв. превратить в предмет жвачки)
«Артур уотуллар сүөһүлэри аанньа көрбөккүт диэн хас көрүстэҕин ахсын ыстыыр ыас оҥоһунна», — диэтэ Киргиэлэй. В. Протодьяконов
Кэс ынаҕы сайын ортото уолларда диэн ыстыыр ыас оҥостуоҥ. Н. Апросимов
Бу күннэргэ бөһүөлэк дьахталлара эһигини ыстыыр ыас оҥоһуннулар быһыылаах. И. Семёнов
ср. др.-тюрк., кирг. азых ‘пища, продовольствие, провиант’; тюрк. ысыр ‘кусать’