м. 1. уменьш.-ласк. от огонь 1,2; 2. перен. уот-кыым; работать с огоньком уоттанан-кыымнанан туран үлэлээ.

тэптэр диэнтэн х-ччы аата
Хата, киксэрээччи, тэптэрээччи баара эбитэ буоллар, этиһэн, охсуһан айдааны тардыахтарын, хаппыт саһаҕаҕа уот кыыма ыстаммакка хаалар... Күннүк Уурастыырап

туохт. Эмискэ сырдыы түһэн баран сүт (күлүмнүүр уот, кыым туһунан). ☉ Вспыхнуть на мгновение, мигнуть, сверкнуть, блеснуть (о свете, искре)
Оһох үөлэһиттэн кыымнар дьирим гыналлар.  Олох устуутугар биирдии киһи олоҕо, үүт-үкчү долгун курдук, биирдэ эрэ көстөн дьирим гынан ааһар. П. Ойуунускай

аат. Охсуһууну, этиһиини күөдьүтэн, тэптэрэн биэрэр киһи. ☉ Подстрекатель (драки, ссоры)
Бааса даллас гынна да, Микиитэни кулгаахха охсон саайда. «Көр!» — диэн айхаллыы түстэ киксэрээччи. Амма Аччыгыйа
Хата, киксэрээччи, тэптэрээччи баара эбитэ буоллар, этиһэн, охсуһан айдааны тардыахтарын, хаппыт саҕаһаҕа уот кыыма ыстаммакка хаалла. Күннүк Уурастыырап
Хобуоччулары, иирсээни тэрийээччилэри сахалар киксэрээччилэр диэн ааттыыллар. «Чолбон»

аат., эргэр. Кытарбыт тимири балталыырга ыстаҥалыыр кыымнар. ☉ Искры, отлетающие при ковке железа
[Ат] түүтүн баһыттан үтүө уус болгуо тимирин сирэһинин курдук уот кыым сырдьыгыныы таммалаан иһэр. ПЭК ОНЛЯ VII
Сити кэмҥэ ханна эрэ туох эрэ кыҥкыныы түһэр да — оскуолак уонна тимир сирэһинэ, кумах курдук, сирэйбин таһыйар. В. Быков (тылб.)

1. түүтэхтээ диэнтэн атын. туһ. Малатыылка иҥсэтийэн, Түүтэхтэммит бурдугу Тимиринэн кимирийэн, Силбиэтэннэ, обургу! А. Абаҕыыныскай
   Уһун оту охсоот, бурдугу быһан сонуоктуур курдук түүтэхтэнэр. ПАЕ УуАХО
2. Хойуутук, өлгөмнүк өрөһөлөнөн таҕыс (хол., уот кыымын туһунан этэргэ). ☉ Вырываться из чего-л. (напр., об искрах огня)
   Дьиэлэр омоонноро көһүннэ. Үөлэстэн кыымнар түүтэхтэннилэр. Софр. Данилов
   Балаҕан үөлэһинэн кыым өрө түүтэхтэнэн тахсан салгыҥҥа тиэтэллээхтик хойуоллаҥныыр. В. Короленко (тылб.)
3. Төкүнүйэн эрэр курдук тэйиэккэлээн сүүр (хол., эһэ оҕотун этэргэ). ☉ Бежать вприпрыжку, будучи маленьким, кругленьким (напр., о медвежонке)
   Маныыһыт ыттар иччилэригэр утары сырсан түүтэхтэнэн кэллилэр. Н. Лугинов
   Төннөргө сөп буолла дии санаан, Тыгырыана тутаары эккирэппитигэр эһэ оҕото сирэйин хоту куотан, ситтэрбэккэ сүүрэн түүтэхтэннэ. Болот Боотур

аат.
1. Саха көмүлүөк оһоҕун буруо, төлөн тахсар турбата. ☉ Дымовая труба камелька — якутской печи
Балаҕаннарын оһоҕун үөлэһэ чоҥкуйа кырыаран хаалла. А. Софронов
Буор сыбахтаах саха балаҕанын үөлэһэ түүтэх кыымынан өрүкүйэ турар. Амма Аччыгыйа
Үөлэстэн кыһыл уот кыымнара Кытыастан, оргуйан тахсаллар. Күннүк Уурастыырап
△ Ханнык эмэ оттуллар оһох турбата. ☉ Дымовая, затяжная труба какой-л. печи
Аллараа күөл кытыытыгар сүүрбэ биэс ат күүһэ күүстээх локомобиль үлэлиир паровигын үөлэһэ хоройон көстөр. Н. Заболоцкай
Өндөл маҥан халлаан Өрөһөтүгэр өрө ууммут Үрдүк үөлэстэр үөгүлээн дуораһыттылар. С. Васильев
♦ Үөлэстэрин өҥөйдө көр өҥөй
Үрдүк ааппытын ааттаан Үөлэспитин өҥөйөр күнэ Үтүрүйэн кэлиэҕэ. П. Ойуунускай
Үөлэһин үүтүн өҥөйөр күнүм, Тоҥ суолун тордуур күнүм, Ир суолун ирдиир кэмим Түөн түөспэр Күөйдэҕэ буолуо. П. Ойуунускай

прил. 1. (мёртвый) тыыммат буолбут, өлбүт; безжизненное тело тыыммат буолбут өлүк; 2. (невыразительный) өһөн хаалбыт, өлбөөркөй, уота-кыыма суох; безжизненный взгляд өһөн хаалбыт көрүү.

I
1. аат. Туох эмэ кыра, бытархай гына быһыллыбыта, кэрчиктэммитэ. ☉ Что-л. мелко нарезанное, нарубленное
Табаҕы ыла охсон, чубуугун кырбадаһынын кытта булкуйар. Л. Габышев
△ Уот, кыым бытархайа. ☉ Искры, брызги огня
Фашистар сырдатар ракетаны бырахтылар. Сырдык кырбадаһыннарынан таҥнары саккыраамахтаан баран, уот хабах уостан, ньимис гынан хаалла. Амма Аччыгыйа
2. даҕ. суолт. Тэбис-тэҥ, кыра уҥуохтаах. ☉ Все одного маленького роста (о ком-л. во мн
ч.). Орто түһүлгэ дойдум Отун-маһын иччилэрэ Оһуор-бичик Ньылахсын уолаттар, Ойуу-бичик Кырбадаһын кыргыттар! П. Ойуунускай
II
даҕ., кэпс. Мындыр өйдөөх, ону-маны бытархайыгар тиийэ сиһилии билэр, көрөр. ☉ Проницательный, наблюдательный, вникающий в каждую мелочь; предусмотрительный
Барыны бары билэ-көрө сылдьар кырбадаһын хамначчыт, чахчы кистэммитин билэр буолан, сыратын ыыппыта. Далан
Лөгөнтөй, кырбадаһын киһи эрэ өтө билэр гына, уҥа дьабалдьыта ибигирээн, уҥуоҕа хамсыы түһэн ылла. Р. Кулаковскай
Суоһар да суол буолар эбит …… уонунан кырбадаһын харах көрүүтүн уйан, туохха да кыаҕа-күүһэ суох, быыкайкаан куобахчаан оҕотун курдук илибирии-салыбырыы турар диэн. В. Яковлев

1. аат. Туох эмэ (хол., от, бурдук) көтөҕөргө анаан түүрэ тутуллубута, баайыллыбыта. ☉ Сноп, охапка соломы
   Лэглээриннэр ыалларыттан түүтэх отунан көрдөһөллөр. Амма Аччыгыйа
   Бандьыыттар түүтэх отторун кыбыммытынан иирэ иһигэр киирэн олохторун оҥостон сырдырҕаһаллар. Н. Якутскай
   Түүтэх оту кыбыммыт ийэм боруогу оргууй аҕай атыллаан киирбитэ. П. Аввакумов
2. даҕ. суолт. Төлүтэ биэрэн хойуутук, өлгөмнүк өрөһөлөнөн тахсан ыһыллар (хол., уот кыыма). ☉ Густой, обильный, резко вырывающийся снопом из чего-л. (напр., об искрах огня)
   Буор сыбахтаах, муус түннүктээх, улахан саха балаҕанын үөлэһэ түүтэх кыымынан өрүкүйэ турар. Амма Аччыгыйа
   Баҕардым: бэйэм күөт буоламмын, Түүтэх уоту төлүтэ ыһыахпын, Уус киһи умсулҕанын ылыахпын. Р. Баҕатаайыскай
   ср. монг. түүдэг ‘клубок (волос или шерсти, из которых вьют верёвку)’, уйг. түртэк ‘свёрток, свиток; пачка, тюк, рулон’, каракалп. түйдек ‘моток’