несов. см. употребить.

с. 1. (по гл. употребить) туттуу, туһаныы; 2. (по гл. употребляться) тут-туллуу, туһаныллыы.

сов. 1. (приказать) дьаһалла биэр; распорядиться об отъезде аттанарга дьаһалла биэр; 2. чем (организовать) дьаһай; распорядиться работами үлэлэри дьаһай; 3. чем (употребить, найти применение) туһан; распорядиться отпущенными суммами бэриллибит сууманы туһан.

с. 1. (усердие) кыһамньы, кыһамта; употребить всё своё старание бары кы-һамнььҥын уур; 2. старания мн. (стремления, заботы) эрэй, дьулуһуу; старания мой были напрасны мин эрэйдэммит эрэйим тупата суох буолбута; 3. (кустарная добыча золота) көмүсчүттээһин, көмүс сууйуу.

сов. разг. 1. кого-что (засунуть, убрать) гын, бырах; куда ты дел книгу? кинигэни ханна гынныҥ?; 2. что (употребить) гын, тутун; он не знает, куда деть свой деньги кини харчытын ханна гыныан булбат.

сов. 1. кого-что (направить) хайыһыннар, туһулаа, туһай; обратить орудия на неприятеля орудиелары өстөөххөтуһулаа; обратить взгляд на сцену хараххын сцена диэки туһай, сцена диэки көр; он не обратил внимания на мой слова кини мин тылларбар болҕомтотун уурбата; 2. что (превратить) кубулут, (кубулутан) оҥор; обратить воду в пар ууну паар оҥор; обратить разговор в шутку кэпсэтиини оонньууга кубулут; 3. кого (в какую-л. веру) ылыннарыы, (итэҕэлгэ) киллэрии; 4. что (употребить) ыыт, тутун; # обратить в бегство атаҕынан куоттар.

1. харай диэнтэн бэй. туһ. Туох да тиийбэт түҥ ойуурга ампаардаммыт сордоохтор хамсаналларын тухары бэйэлэрин бэйэлэрэ харанан муҥнаналлара. ПНИ АДХ
   Кыһанан туран таҥас сууйабыт, өтүүктүүбүт, үгүс өттүгэр бэйэбитин көрүнэн харана түһэрбитигэр кыра даҕаны бириэмэни булбаппыт. ФВН ТС
   Кини [Пунин] бэйэтин хараммат, чанчарык этэ, баайы-мааныны баардылыы үөрэммит киһи онтон эмиэ атарахсытарым. И. Тургенев (тылб.)
2. Тугу эмэ булан сиэ, аһаа. ☉ Употребить в пищу, съесть что-л. Хара уубун хаарыйаммын, Хаппыт лэппиэскэбин харанаммын, Кылбаҥныы умайбыт Сырдыгым диэки Сыралаһа турдум. С. Зверев
   [Бөрөлөр] Тайаҕы өр сиэбэтэхтэрэ. Ол кэнниттэн аччыктыыр муҥа хат эргийиитигэр, били өлбүт бөрөнү хараммыттара. Р. Кулаковский. Харааран хаалбыт Кур отоннору Хаартан хаһарым. Тоноон ыламмын Тотуохпар диэри Тоҥнуу харанарым. Урсун
3. Тугу эмэ бэйэҕэр туһан, ыл, апчарый. ☉ Использовать что-л. для себя, присвоить, завладеть чем-л.
   Кинилэр бар дьону супту уулаан муспут баайдарын көмүскүүллэр, бэйэлэрин эрэ истэрин хараналлар, иннилэрин көрүнэллэр. Амма Аччыгыйа
   [Сабардам] онон түүлээҕи, таба таҥаһын лаппа хараннаҕа буолуо. Болот Боотур
   Холкуостаахтар этэллэринэн, бэрэссэдээтэл Матаҥныырап уруккуттан бэйэтин харанар, сүрдээх ымсыы киһи үһү. «ХС»
   ♦ Айаххын харан көр айах I
   Айылҕа оҕото айаннаан истэ Айаҕын харанар санаалаах. И. Чаҕылҕан
   Сарсыарда кэлбитэ. Сылайтын-элэйтин Сүрэҕин бүтэйдии сэрэйтэ: «Киһилии тохтоон аһыы да түспэккин… кийиит да көһүннэр бэрт этэ». Ваням онно манныгы кэпсээтэ: «Айахпын харанан сылдьабын». С. Тарасов