туохт. Бэрт кыраттан уһуннук этис, өстөс. ☉ Долго и нудно ругаться, ссориться из-за какого-л. пустяка. Кинилэр урааннаах уһун күнү быһа этиһэн ньоҕохтоһон таҕыстылар

туохт. Н э һ и и л э , ы а р а х а ннык хааман сыҕарый. ☉ Двигаться, идти медленно, передвигаться с трудом
Урут биир омурҕан устата хааман тии йэр сиригэр сааскы урааннаах уһун күнү быһа мүлкүйэн тиийдэ. Р. Кулаковскай
ср. кирг. мүлгү ‘быть расслабленным, изнемогать, быть одолеваемым дремотой от утомления’, монг. мөлкү, халх. мөлхө ‘пасть на все четыре (конечности), ползать’

аат.
1. Балтараа сэнтимиэтир уһуннаах хайытыллыбыт талах кэрчиктэриттэн оҥоһуллубут тыксан оонньонор сахалыы остуол оонньуута. ☉ Якутская настольная игра в щелчки, где косточками обычно служат разрубленные дольки тальника длиной в полтора сантиметра
Оҕо аймах хабылык, тыксаан, дурда эргитиитэ диэннэри урааннаах уһун кыһыны быһа балаҕаҥҥа хаайтаран олорон оонньуур. ЧМА ЭТНББ
Сорох киэһэ эдэрдэр уруккуларын санаан, остуолларын үрдүгэр хабылык, тыксаан оонньууллар. «ХС»
2. Тыксаан оонньуутугар туттуллар тэрил: балтараа сэнтимиэтир уһуннаах хайытыллыбыт талах кэрчигэ. ☉ Косточка — инструмент для якутской настольной игры в щелчки, представляющий собой отрубок тальника длиной в полтора сантиметра
Ким да миэхэ хабылык, тыксаан, талах ынах оҥорбот. Е. Неймохов
Оонньууларга туттуллар тэриллэри, оонньуурдары (мас сааны, мас ынаҕы, аты, тыксааны) барытын оҕолор бэйэлэрэ оҥостоллоро. ВПК СОо

аат.
1. От үлэтигэр сылдьан, сынньанар, аһыыр тохтобул. ☉ Перерыв (для отдыха, еды на сенокосе). Күнүскү омурҕан
□ Күөх быйаҥ үлүскэнигэр бу күүс үлэҕэ көлүллэн сылдьар дьон омурҕаннарын кэмигэр арааһы сэһэргэһэллэр. Софр. Данилов
Витя бүгүн, оҕонньору күнүскү омурҕаныгар баттаһыам диэн, сүр тиэтэлинэн кэлбитэ, оҕонньоро өссө да ходуһаттан тахса илигэ. Н. Заболоцкай
2. От үлэтигэр аһыырга, сынньанарга тохтобулга диэри үлэлиир кэм. ☉ Рабочий промежуток времени от одного перерыва до другого (на сенокосе)
Маҥнайгы күннэригэр биир эмэ омурҕан устата сүмэлээх күөх оту көҥдөйдүү дайбаамахтаан баран дьиэлэригэр тахсаллара. Н. Якутскай
Урааннаах уһун күнү Омурҕаҥҥа түҥэтэллэр. Маҥнайгы, иккис, үһүс, Туман түһүүтэ тахсаллар. Баал Хабырыыс
◊ Түөртүүр омурҕан – от үлэтин үгэнигэр күнүс үс эбэтэр биэс чаас саҕана аһыыр, сынньана түһэр кылгас тохтобул. ☉ Небольшой перерыв на сенокосе для отдыха и еды в три или пять часов дня. Түөртүүр омурҕан кылгас буолар. Түөртүүр омурҕан кэнниттэн туман түһүүтэ тахсаллар
ср. бур. амаралга ‘отдых’

туохт.
1. Уҥуоҕуран, кытаатан мас курдук буол (хол., оту, сиэнэр үүнээйини этэргэ). ☉ Деревенеть, становиться твёрдым, грубым (о травянистых растениях)
Хойутаан оттоотоххо от мастыйар уонна иҥэмтиэтэ аччыыр. СОТ
Сиик тиийбэт б у о л л а ҕ ы н а , эрэдьиискэ аһа мастыйар, аһыы амтаннанар. ФНС ОАҮүС
Оттор мэл дьи кэриэтэ мастартан, сэппэрээктэртэн намыһахтар. Кинилэр умнас тара сүмэһиннээхтэр, күөхтэр уонна ха һан да толору мастыйбаттар. КВА Б
2. көсп. Кырдьан эбэтэр ыалдьан сүһүөхтэргин имигэстик кыайан хамсаппат буол, бороҕодуй. ☉ Утрачивать гибкость, подвижность, становиться негибким, малоп о д в и ж н ы м ( о суставах)
Кини аҥаар ата ҕын сүһүөхтэрэ дьарҕаран мастыйбыттар, тайаҕынан арыычча хаамар. Ам ма Аччыгыйа. Оҕонньор сиэнин мастыйбыт тарбахтарынан санныттан х а р б а а н ы л л а. М. Доҕордуурап
Ылдьаа илии лэрин, атахтарын тарбахтара кө һүйэр, ыа лдьар идэлэммиттэрэ, улам-улам хам саабат, мастыйар кутталламмытта ра. Сыл кэриҥинэн илиилэ рэ, атах тара адьас мастыйбыттара. «ХС»
3. көсп. Өр олорууттан, хамсамматахтан эбэтэр тоҥууттан көһүй, көнтөрүк буол, бөҕүөр. ☉ Онеметь, утратить чувствительность, окостенеть (от холода, неподвижности)
[Дьөгүөссэлээх] уһуннук олорон айаннаабыттарыттан атахтара көһүйбүт, сүһүөхтэрэ мастыйбыт этилэр. Н. Якутскай
Урааннаах уһун кыһын устата эһэ аһаабакка сытар буолан, сыҥааҕын иҥиирдэрэ мастыйан, айаҕын аанньа аппат буолан хаалар. ЧМА СБ. Ногин бу түүн куобах кээнчэтин уһулбатаҕа гынан баран, …… атаҕа мастыйбыт, бөҕүөрбүт этэ. Ю. Чернов (тылб.)
4. түөлбэ. Өр сытан курсуй, эргэр, сибиэһэй амтаҥҥын сүтэр (үксүгэр эт, балык аһы этэргэ). ☉ Утратить свежесть, потерять вкус (о мясном, рыбном продукте)
Кырдьыга, с аас к ы а н д ы а ҕ ы рбыт, балык мастыйбыт этэ гынан баран, бары да сирбэтэхпит. Далан

I
туохт.
1. Хаар анныттан булан аһаа, хаары хаһан аһаа (сылгы кыһын сиргэ хаһан аһаан кыстыырын этэллэр). ☉ Находить подножный корм (о лошадях зимой). Сылгы олоон кыстыыр
□ Сылгылара урааннаах уһун кыһыны быһа олоон тахсаллара. «ХС»
Сылгы атаҕынан олоон тото-хана аһыыр. «Кыым»
2. Ирдээ, суоллаа, суолунан ирдээ. ☉ Преследовать, идти по следу. Бэркэ олоотум да булбатым. Быһа олоон ыл
□ Урукку ол-бу кэпсээнин, Уус баҕайытык уларытан, Онон-манан олоон ылан, Онолуйар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кэм иннигин көрүнэн, эрдэттэн олоон, суолу солоон сылдьар ордук. Болот Боотур
Сааһыҥ тухары, сиргэ хоно, туналы маҥан тииҥи — Булт кутун көрдөөн олоо, Буолбуккун, о, билэбин. В. Миронов
II
туохт. Ардаары эрдэттэн (хас да хонук инниттэн) тыалыр (Саха сирин киин улуустарыгар соҕуруулуу илинтэн уһуннук тыалырдаҕына, уһун ардах кэлэр). ☉ Навевать ненастную погоду (о ветре; в центральной части Якутии считается, что если юго-восточный ветер дует несколько дней, то он непременно принесет с собой длительные ливневые дожди)
Кэтэспит Бөтүрүөптэрин ардаҕа кэлбэтэ. Хата кураанаҕынан олоото, от-мас сүмэтин супту оҕуста, сир сиигин көтүттэ. Болот Боотур
Олообута уһуна бэрдэ. Бука уһун ардах кэллэ эрэ хайаата. Р. Кулаковскай
Ол өртөн олообут этиҥнээх ардах этэ. Н. Заболоцкай
ср. бур. оло, монг. ол ‘найти, достать’