несов. уратылан, туспатый.

несов. характеристика-лан, уратылан, уратылаах буол; степные районы характеризуются сухим климатом степь оройуоннара климаттара кураанынан ура-тылаахтар.

уратылан диэнтэн хай
аата. Саха сиригэр муус биэс кыраадыс тымныыга, онтон МНР-га уон биэс кыраадыс тымныыга тоҥор. Дьэ ити уратыланыы [МНР-га муус ыскылааттарын тутууга] мэһэй буола сылдьыбыта. И. Федосеев

көр бука диэн (кыра соҕус эмоциональнай дэгэттээҕинэн уратыланар)
Онон, бу дьиэҕэ, бука эрэ диэн, улаханнык сэрэнэн киирээриҥ. «Кыым»
Бука эрэ диэн, дьиэҕин хатыыргын умнаайаҕын. «ХС»

үлүһүй диэнтэн х-ччы аата
Бу үөһэ ааттаммыт дьоннору муоданан үрдүттэн үлүһүйээччилэртэн духовнай интэриэстэрэ киэҥинэн, дириҥинэн, олохтооҕунан букатын уратыланарын иһин аҕалтаатым. «Кыым»

туохт. Уруккугуттан уларый, уратылан, өйдөммөт буол, муодатый. ☉ Измениться в характере, стать непонятным, странным, другим
Кэнчээри дьиктитийдэ, Кубарыйда кыратык, Бэрт кыратык дьүдьэйдэ, Киэһэ сүтэр чаастатык. - Кэнчээрибит таптаабыт! И. Гоголев. Ол курдук олордохторуна, ойоҕо удаҕан быһыылааҕа, арыт-арыт дьиктитийэн ылаттыыр. Эвен фольк.

даҕ. Этиһэр үгэстээх, майгылаах. ☉ Склонный к ссорам, сварливый, бранчливый
Этиһиик буолбуккун дуу? Н. Якутскай
Дьиппиэр, этиһиик бэрэдэбиэс дьахталлар ортолоругар Ньургуйаана ала чахчы уратыланан көһүннэ. У. Ойуур
Көмүлүөк оһох, Этиһиик ойох, Арбаҕар баттах, Аһаҕас айах Кыраттан сылтаан Айдаан-куйдаан. Сибэккилэр

сыһ. Эттик уопсай өҥүттэн уратыланан көстөр уһун синньигэс сурааһынныы, балаһалыы. ☉ Длинной узкой полосой, выделяющейся на общем цветовом фоне (напр., освещать через щель полоской света полутемную комнату)
Халҕан хаптаһыннарын быыһынан сырдык дьураалыы тыган оҥкучах иһин балачча сырдатара. Софр. Данилов
Күлүктэр уһаан сыһыыны дьураалыы барыспыттар. Далан
«Чэйиҥ, үлэлиэҕиҥ!» - диэтэ биир кыыс уонна киистэтин биэдэрэлээх кырааскаҕа батары биэрээт, эркини үөһэттэн аллара, дьураалыы тарта. В. Протодьяконов

туохт. Көнө нэлэркэй ньуурга уратыланан көстөр уһун синньигэс сурааһыны, балаһаны тарт, ойуулаа, оҥор. ☉ Проводить, рисовать, чертить длинную тонкую линию, полосу на гладкой поверхности
Ходуһаны көрдөхпүнэ, көннөрү хонуу отунан ыга аспыт күөх өҥҥө үп-үрүҥ бааталыы өҥ [хойуу үрүҥ түүлээх чуурукта диэн от] ып-ыга тапталлан, онон-манан дьураалаан киирэн холбоһор. Н. Заболоцкай
Чугастааҕы сыырдар сирэйдэрин оҕолор хайыһардарын суоллара дьураалаабыта. Н. Габышев

көр саахардаах
Саахарынай сүбүөкүлэ ууга наадыйыытын от ыһыылаах систиэмэ …… толору хааччыйар кыахтаах. ВВР СОТ
Саахарынай кукуруза бөдөҥ мыччыстыбыт туораахтааҕынан уратыланар. ХКА
◊ Саахарынай диабет эмт. — киһи иигэ саахардаммыта уонна хааныгар саахар элбээбитэ көстөр бэлиэлээх, организмҥа бэссэстибэлэр солбуһуулара кэһиллиититтэн үөскүүр ыарыы. ☉ Сахарный диабет
Антисыворотка …… саахарынай диабеты эмтээһиҥҥэ ситиһиилээхтик туттуллар. ДьДьДь