сущ
муҥхаал, этиһиик, охсуһуук киһи

v. to argue, quarrel; этиһиик a. quarrelsome, argumentative

прил. разг. 1. (нелепый) мээнэ, онно суох; вздорный слух онно суох сурах; 2. (сварливый) иирээннээх, этиһиик; вздорный человек иирээннээх киһи.

прил. 1. в разн. знач. уһун; 2. кр. ф. длинен, длинна, длинно (об одежде) уһун; # у него длинный язык кини уһун тыллаах (этиһиик, сымыйаччы).

дьэбэлэйдээ диэнтэн холб. туһ. - Бу дьахтар от иһигэр сытан иирэн тахсыбыт дуу? - Сүөдэр дьэбэлэйдэһэн көрдө. М. Доҕордуурап
Киһитэ маҥнай дьоһумсуйа сатаабыта билигин ханна да суох, этиһиик бэрдэ, баайсан, дьэбэлэйдэһэн барда. ВГН ССК. - Туоһу ортотугар нэһилиэк эппиэттээх үлэһитин атаҕастаатыҥ, - диэн тракториһын диэки кылап гына көрөн ыла-ыла, Николаев, дьэбэлэйдэстэ. А. Кривошапкин (тылб.)

аат. Кыымнаах уот, кыыма саҕыллар уот. ☉ Пламя с искрами
Хойуу туйах табыйан, Таастан уот-кыым сардыргыыр... Эллэй
Артыыс күүһэ-уоҕа, айар кылаана иннигэр эрдэҕинэ уот-кыым саҕар сөптөөх буолуо этэ. «ХС»
♦ Уотунан-кыымынан кытыастар түөлбэ. — олус сытыы тыллаах, этиһиик. ☉ Языкастый, зубастый, любящий поругаться. Тэҥн. хагдаҥ оттоох сиргэ олоруо суох күтүр

аат. Охсуһууга, кыргыһыыга, күрэхтэһиигэ, күрэстэһиигэ хотторбут ким, туох эмэ. ☉ Кточто-л., оставшийся в проигрыше, проигравший (в споре, сражении)
Этиһиигэ кыайтарыылаах хаалбыт начаалынньык ытамньыйбыт куолаһынан хаамтарарга дьаһал биэрэрин кытта, бастыҥнар хамсаабытынан бардылар. Эрилик Эристиин
Михаил Иванович кэлин дьонтон ыйыталаһан истибитэ …… ол мунньахха кыайтарыылааҕынан Танялаах хаалбыттар эбит. Н. Лугинов
Бадаҕа, оҕустар күүстэрин холостулар: маҥнайгы харсыыга ким да кыайтарыылааҕынан бэйэтин ааҕыммата, ким да иннин биэрэр санаата суох буолла. Далан

1. даҕ. Сытыытык, чобуотук саҥарар; этиһиик (үксүгэр дьахтары этэргэ). ☉ Острый, бойкий на язык; языкастый, сварливый (обычно о женщине)
   Ийэлэрэ киһини билбэккин, үлэһитинэн чахчы мөлтөх, сыылба; иккиһинэн, тыллаах, хадаар. Р. Баҕатаайыскай
   Хабырыыс Харбаанап оҥойор айахтааҕы утары этиппэт тахсыылаах тыллааҕынан аатырар. П. Аввакумов
   Ыаллара саныылларынан, Анфиса тыллаах, ылыгас, чэпчэки, чэ, быһата, «киһи аахсыбат күтүрэ, куһаҕан дьукаах». ФЕВ УТУ
2. аат суолт. Саҥарар киһи, саҥарааччы. ☉ Способный говорить, обладающий речью, говорящий
   Оҕолорум сордоохтор …… Харахтаахтан кынчарыллан, Илиилээхтэн охсуллан, Тыллаахтан этиллэн, Аччыгы аргыстаһан, Утатары уруурҕаһан, Тоҥору доҕордоһон [муҥнаннахтара]. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Тээллээриис эрэйдээҕи тыллаах барыта үөҕэр, мөҕөр буолла. И. Гоголев
   ♦ Илин-кэлин тыллаах көр илинкэлин
   Кини илин-кэлин тыллааҕын, этиһиигин, харса-хабыра суох баламат майгылааҕын билэр. НС ОК. Тыллаах дьахтар — этиһиик дьахтар. ☉ Языкастая, сварливая женщина
   [Хобороос:] Бу уол оҕо буолан баран, тыллаах дьахтар курдук, эчи саҥардаҕа элбэҕин. С. Ефремов
   Элбэх саҥалаах тэтиҥчээн, Эйигин мин таптыыбын. Тыллаах дьахтарга тэҥнээн, Омнуолуу санаабаппын. В. Саввин
   Тыа саҕатыгар хабдьы …… тыллаах дьахтар курдук өрүскэлэспиттии бэбээрэр. «ХС». Тыллаах оҥорбот — кими да олох саҥардыбат, утары этиппэт. ☉ Не даёт возможности возразить
   Мөлчөс кинилэри тыллаах оҥорбот. КНЗ ТС. Тыллаах сыҥааҕынан эрэ кынаттанар — кыһыл тылынан кынаттанар диэн курдук (көр кынаттан). Кини өрүү тыллаах сыҥааҕынан эрэ кынаттанар. Тыллаах сыҥааҕын кыаммат кэпс. — мээнэ тыллаах, айахха киирбиччэ, толкуйдаабакка саҥарар (киһи). ☉ Говорить необдуманно, невпопад, быть невоздержанным на язык. Тыллаах сыҥааҕын кыаммат буолан, куруук мөҥүллэр. Тыллаах сыҥаах иччитэ көр иччи. Бу киһи тыллаах сыҥаах иччитэ. Тыллаах сыҥааххынан тыыланыма кэпс. — мээнэ, солуута суох саҥарыма. ☉ Не говори ерунды, не болтай зря
   Түксү, тыллаах сыҥааххынан тыыланыма. Тыллаах эппитин, <кырыыстаах кыраабытын> курдук — кырыыстаах кыраабытын курдук диэн курдук (көр кырыыстаах). Тыллаах эппитин, кырыыстаах кыраабытын курдук. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Оо, тыллаах эппитин, кырыыстаах кыраабытын курдук буолан иһээхтиибит. «ХС». Тыллаах этэр, харахтаах кынчарыйар, илиилээх охсор (киһитэ) — ким баҕарар атаҕастыыр киһитэ. ☉ Человек, которого обижает всякий
   Тыллаах этэр, харахтаах кынчарыйар, илиилээх охсор. Өксөкүлээх Өлөксөй

1. сыһ. Түҥ-таҥ, киһи өйдөөбөт гына (саҥар). ☉ Невпопад, некстати, не соображая, невразумительно (говорить)
   Хайдах-хайдах түҥтаҥ кэпсиигин, илэй-балай саҥараҕын? Ньургун Боотур
   Ээ, чэ, ол мэник-тэник эрдэххэ илэй-балай туойбуту баран! Софр. Данилов
   Илэй-балай кэпсэттилэр, Эҕэ тылтан иирсистилэр, Этиһиигэ тиийдилэр, Эҥин-дьүһүн дэһистилэр. П. Тобуруокап
2. даҕ. суолт. Сибээһэ-ситимэ суох, быһаарыыта суох. ☉ Бессвязный, невразумительный
   Ити илэй-балай түүлүн быыһыгар кини олус үчүгэйдик утуйдаҕа буолуо, уута астан, төбөтө дьэгдьийэн хаалбыт. Амма Аччыгыйа
   Урут даҕаны илэй-балай тыллаах-өстөөх Ылдьаананы ис хааныттан сөбүлээбэт этэ. А. Сыромятникова
   Соҕотох чаас иһигэр элбэх баҕайы эҥин араас, илэй-балай түүлү түһээтэ. М. Шолохов (тылб.)

1. иэх диэнтэн холб. туһ. Саха оҕонньотторун кытта үгүс хайыһары, элбэх сыарҕа сыҥааҕын иэҕистим ини. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Кими эмэ кытта тэбис-тэҥҥэ, ылбат-биэрбэт курдук ааҕыс, киирис (хол., этиһиигэ, тустууга). ☉ Бороться, состязаться или ругаться с кем-л. упорно, наравне
   Үс хонукка тэҥнээх дьон буолан иэҕистилэр [Кулун Куллустуур Абааһы уолунуун]. ПЭК ОНЛЯ III
   Түптэ бурҕаллыар диэри Түһэн кэбистэҕэ, Хайа хайаҕа түспүтүн курдук Хап гына хапсан ыллылар, Иэмэх талах курдук иэхсибитинэн бардылар [Ньургун Боотур Бохсоҕоллой Боотурдуун]. П. Ойуунускай
   «Хайа, бу эмиэ туох абааһы уола дьөлө ыстанан кэлэн хаалла? Дьэ оҕом биһикки иэхсэрбит буолуо...» - диэтэ уонна Романы собуссоруйан паарта саамай кытыытыгар үтүрүйэн кэбистэ. Ф. Софронов