сов. что 1. (уронить) түһэр, мүлчү түһэр; 2. перен. иҥэр, үөскэт; заронить сомнение саарбаҕалааһыны үөскэт.

сов., однокр. разг. 1. (звякнуть) кылыр гын, халыгыр гын, лыҥк гын; 2. что (бросить, уронить) тыаһат, халыр гыннар, лис гыннар; 3. что и без доп., перен. (неосторожно сказать) айахтат, чап гыннар.

нареч. означает силу, интенсивность совершаемого действия: дэлби мэлий = смолоть в порошок; дэлби сылайбыттар они сильно устали; дэлби тэптэрии взрыв; дэлби түс = упасть; ушибиться, разбиться; дэлби түһэр= уронить; ушибить, разбить; дэлби бар = взорваться.

туохт. Кими эмэ көхсүнэн охторон түһэрэн сиргэ үҥкүрүт. ☉ Уронить кого-л. и катать по земле
Мин буоллаҕына, сырсан бурҕачытан тиийэн, тойоннорун атахха тэбэн күөлэһитэн түһэрээт, тараччы тутан ылабын! И. Семенов. [Бычырдаан] биирдэ бүдүрүйэн, сынньанан көрбөккө барыта уон сэттэ киһини күөлэһитэн, мустубут дьону улаханнык сөхтөрбүтэ. Хапсаҕай
Өссө кинилэр истэрэ аһыйдаҕын аайы, мин утуйуо суохтаах үһүбүн, атаскын тахсан хаарга күөлэһитэр инибин. «ХС»

туохт.
1. Кими, тугу эмэ сууллар, турар балаһыанньаттан сытар балаһыанньаҕа түһэр эбэтэр үөһэттэн аллара сууллар. ☉ Валить, опрокидывать, повергать
Аҕабын бу баардыы өйдүүбүн, Сааскы күн сир солуу сылдьара. Суон тиити охторон, төһүүлүү Тиритэн буруолуу турара. Д. Апросимов
Сүөһүнү батыһыннара сылдьан былаҕы охторон эбии аһатар кыахтаахтар. «ХС»
2. спорт. Хапсаҕайга, атын да тустуу көрүҥэр, утарылаһааччыгын араас албаһы туттан сири буллар. ☉ Провести бросок, вывести из равновесия, уронить противника (в борьбе). Утарылаһааччыгын атаҕын олуйан охтор

сов. 1. кого-что (дать выйти, отпустить) таһаар, ыыт; выпустить птицу на свободу көтөрү көҥүлгэ ыытан кэбис; выпустить воду из ванны ваннаттан уутун ыыт; выпустить снаряд снаряды ыыт; 2. что (уронить) ыһыгын; выпустить из рук чашку чааскыыы ыһыгын; 3. кого (из учебного заведения) таһаар, бэлэмнээн таһаар; 4. что (произвести) таһаар, ыыт; выпустить товары высокого качества үрдүк хаачыстыбалаах табаардары таһаар; 5. что (издать) таһаар; 6. что (исключить из книги и т. п.) көтүт; выпустить вторую главу иккис главатын көтүт; 7. что (выставить наружу) таһаар, быктар; выпустить когти тыҥырахтаргын таһаар; 8. что (сделать длиннее или шире) түһэр, уһат; выпустить рукава сиэҕин уһат; # выпустить из виду аахайымына хаал, умнан кэбис.

туохт.
1. Охтор, сиргэ түҥнэри түһэр. ☉ Повалить, уронить на землю
Онон-манан ураһаларын баттата уурбут мастарын тыал суулларан лиһигирэтэр. А. Софронов
Абааһы кыыһа дьахтары атыттан суулларан түһэрбит. Д. Софронов
2. көсп. Кими эмэ дуоһунаһыттан үүр; аатын-суолун киртит. ☉ Лишить кого-л. власти, скинуть, свалить (с должности); опозорить кого-л. — Туох мунньаҕар барбытай? — Ыраахтааҕыны суулларар мунньах. Амма Аччыгыйа
Аныгы сытыы-хотуу дьон кинини кириитикэлээн түүтүн үргүү, сууллара, тэпсэ сатыыллар. У. Ойуур
3. кэпс. Ханнык эмэ кыылы, көтөрү өлөр. ☉ Валить зверя, сбивать птицу
Баай тайҕа мааны саарбатын Булчут чулуута суулларар. И. Гоголев
Эһэ арҕаҕыттан быган, саҥардыы ол-бу диэки көрүөлээн эрдэҕинэ, биир ытыынан суулларбыт. ПАК АаТХ
Икки кыылы суулларбыппын тугунан дакаастыыллар үһү. Н. Борисов

1. даҕ. Түргэн туттунуулаах, хамсаныылаах, сылбырҕа, сымса. ☉ Проворный, ловкий, быстрый
   Эһэ, кырдьык, өһүргэммиттии кыламмытынан, оҕонньор диэки биирдэ ыстанан кэбистэ — бу сымсаҕайын, бу хапсаҕайын көрүөҥ! Л. Попов
   Кини олус хапсаҕай, сылбырҕа, сороҕор сынньалаҥ кэммитигэр араас уустук нүөмэрдэри көрдөрөн сэргэхситэр. С. Никифоров
   Тороху даҕаны аһара күүстээх, хапсаҕай хамсаныылаах кыыл буолан биэрдэ. ПНЕ СТ
2. аат. суолт., спорт. Саха национальнай тустуута: тустааччылартан, ыйааһыннарыттан тутулуга суох, ханнык эмэ албаһы туттан утарылаһааччытын урут охторбут эбэтэр сири таарыйбыт киһи — ол хотор. ☉ Якутский национальный вид борьбы: участники, независимо от личного веса, должны стараться уронить противника; проигрывает тот, кто коснулся земли первым, хапсагай
   Эдэркээн судьуйа уол свистогунан үһүүрээтин кытта хапсаҕай саҕаланна. У. Ойуур
   Хапсаҕайы сайыннарыыга, пропагандалааһыҥҥа үгүс үтүөлээх киһини, Роман Михайлович Петухову, дьоно-сэргэтэ Бөҕө Петухов диэн ааттыыллар. Хапсаҕай
   Ситэн-хотон да баран, таптыыр дьарыгын, — хапсаҕайын, бырахпатаҕа. «Кыым»
   алт. капшагай, хак. хапчагай ‘быстрый, скорый’, тув. капшагай ‘ловкий, проворный’, ног. капсагай ‘торопливый, суетливый человек’, бур. габшагай ‘прыткий, вёрткий’. п.-монг. ҕабсиҕай ‘ловкий’

сыһ.
1. Бэрээдэгэ суох, күөрэ-лаҥкы, өрө-таҥнары. ☉ Беспорядочно, хаотично, вверх дном
Түөрт улахан бааҥка оҕурсу кэнсиэрбэтэ түҥ-таҥ угуллубут сиэккэтин уҥа илиитигэр тэйгэччи туппут. Н. Габышев
Оонньуу кэмигэр түҥ-таҥ түспүт олох мастары туруортуур тыастара тиһигирээтэ. Эрилик Эристиин
△ Туора-маары (көр). ☉ Криво-косо (смотреть)
Быйыл Климентий Сергеевич Саахарап оскуолаҕа учууталлаан түҥ-таҥ көрө сылдьар эбит. П. Аввакумов
2. Үтүөлүү-анньыалыы былаастаан, охторо сыһа-сыһа. ☉ Так, чтобы уронить, сбить с ног (толкать, трясти)
Мааҕын миигин түҥ-таҥ илгиэлээбитиҥ олус этэ. П. Ойуунускай
Оҕонньору түҥтаҥ анньан икки саллаат таһаараллар. С. Ефремов
3. көсп. Киһи өйдөөбөт гына (хол., саҥар); өйдөөбөтөх курдук, өйдөөбөтөхтүү (хол., көр). ☉ Несвязно, бестолково, невпопад (напр., говорить); непонимающе (напр., смотреть)
Оҕонньор нууччалыы түҥ-таҥ да буоллар билэр эбит. Амма Аччыгыйа
Түксү, уурай, эмээхсиэн, Түҥ-таҥ туойдуҥ, сөп буолла! Күннүк Уурастыырап
Байбааскылаах түҥ-таҥ таҥнан булумахтаһаллар. А. Фёдоров
♦ Түҥ-таҥ түс — ыксалынан тугу эмэ оҥор. ☉ Делать что-л. в спешке
Түҥ-таҥ түһэн дьиэлэрин хомуммута буоллулар. Амма Аччыгыйа. Түҥ-таҥ эрдэр (туойар, тыллаһар) — 1) мээнэмээнэ саҥар, буолары-буолбаты мээрилээ. ☉ Говорить что попало, что взбредёт на ум
Сэргэчээн …… кэнникинэн түҥ-таҥ туойан барда. Болот Боотур; 2) өй-мэй буолар кэмҥэр ону-маны тыллас (улаханнык ыалдьа сытан). ☉ Бредить, говорить несвязно (находясь в болезненном состоянии). Бэргээбит кэмигэр түҥтаҥ туойар буолан хаалла

побуд. от түс = 1) прям., перен. ронять; уронить; спускать, опускать; сиэпкиттэн түһэр = выронить что-л. из кармана; дьиэ үрдүн хаарын түһэр = сбросить снег с крыши; оҕону көтөхтөн түһэр спусти ребёнка с рук (на землю); суругу почта дьааһыгар түһэр = опустить письмо в почтовый ящик; күрэхтэһии былааҕын түһэр = спустить флаг соревнований; оту бэлэмнээһин былаанын түһэр = спустить план заготовки сена; 2) сажать; посадить; дать сесть; приземлять; айдаарыма, кустары түһэр не шуми, дай уткам сесть; самолёту мууска түһэр = посадить самолёт на лёд; 3) спускать, понижать, снижать; плакаты түһэрэ түс спусти плакат пониже; күөл уутун түһэр = спустить уровень воды в озере; 4) снижать, понижать; ас сыанатын түһэр = снизить цены на продукты; ыарыһах температуратын түһэр = сбить больному температуру; 5) понижать (в должности); 6) перен. принимать (напр. гостя); давать ночлег (напр. гостю); гостиницаҕа түһэр = дать место в гостинице; 7) перен. ронять, унижать (достоинство человека в глазах окружающих); төрөппүт авторитетын түһэримэ не подрывай авторитет родителей; кини бэйэтин улаханнык түһэрдэ он очень себя скомпрометировал; 8) перен. разг. обмораживать; отмораживать; 9) снимать, фотографировать; хаартыскаҕа түһэр = сфотографировать; 10) подставлять, выставлять что-л.; илиигэр түһэр = подставить руку; түөскэр түһэр = выставить грудь; 11) перен. разг. являться причиной чего-л. (о нек-рых стихийных явлениях природы); буурҕаны түһэр = вызвать бурю; 12) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает законченность, завершённость действия: өлөрөн түһэр = убить наповал; түҥнэри тэбэн түһэр = свалить ударом ноги; ытан түһэр = застрелить; 13) в сочет. с нек-рыми нареч. означает результат действия: тоҕо түһэр = выронить что-л. из рук (так, чтобы вылилось или высыпалось всё содержимое); түҥнэри түһэр = опрокинуть вверх дном; хампы түһэр = разбить вдребезги # иҥсэҕин түһэр = проявлять жадность, жадничать; өйгөр түһэр = крепко запомнить; өлөрөн түһэр = убить словом; санааҕын түһэр = падать духом; түөрт атах түһэр = ехать вскачь, мчаться; чөлүгэр түһэр = прям., перен. восстановить; ытыскар түһэр = принять с радостью, встретить с распростёртыми объятиями.