сущ
(м. р.)
уруул; куорма

гаас уруул, газовай уруул (көтөр аппарааты гаас сүүрээиин көмөтуиэн хайысхатын улары-тар, салайар оноһуу. Салгын урууллара (воздушные рули) көмелөспөт түгэннэригар Г. у. туһаныллар.)

кеч суудуна (ус эбэтэр түөрт муннуктаах баарыстаах икки маачталаах суудуна. Куормалыыр маач-тата кыра, уруул у н иннигэр турар.)

аат., кэпс. Массыына уруула. ☉ Руль автомашины, баранка
Торум курдук бытыктаах, нууччалыы хааннаах Уйбаан Баһылайабыс уруулга олорон, бараанканы төттөрүтаары хатайдыы, суолу кыҥастаһа олорор. Р. Кулаковскай
Кыра уол төбөтүн хантаччы туттан, уруул бараанкатын төттөрү-таары эргиппэхтиир. «ХС»
Кирилэ Чокуурап оҕо эрдэҕиттэн кэриэтэ билэр суолунан бараанкатын имигэстик уҥа-хаҥас эрийэн, наҕылыччы кимтэрэн истэ. Н. Габышев

харыс I диэнтэн холб. туһ. Икки тэҥнээх оҕус харсыһара тыа сиригэр кэпсээҥҥэ сылдьар кэрэ хартыына буолар. Н. Заболоцкай
Төбөбүн көтөҕүүбэр, харахтарбыт харсыһа түспүттэрэ. П. Степанов
Суоппар уруулун туора тутарга күһэллэр уонна атын массыынаны кытта харсыһар. ДьИэБ

эргит диэнтэн тиэт
көрүҥ. Көлөпүнэ миигин көтөҕөн ылан, үөһэ-аллара эргиппэхтээтэ. Н. Заболоцкай
Кыра уол уруул барааҥкатын төттөрү-таары эргиппэхтиир. Р. Кулаковскай
Олорбохтуу түстүм, чуумпурбар эриллэ сылдьар саам самааскатын эргиппэхтээтим. Т. Сметанин

сыһ.
1. Нарыннык, ис киирбэхтик. ☉ Изящно, ловко, со вкусом
Тупсаҕайдык хомуллубут Дайыылап ороно иччитэх турара. Амма Аччыгыйа
Туус маҥан халааты Тупсаҕайдык кэтэн баран Туран-олорон туллуктаммыт [Бэрэдэбиэс кыыс]. Р. Баҕатаайыскай
2. Табыгастаахтык, уурбут-туппут курдук, үчүгэйдик. ☉ Удобно, умело, ловко
[Мотуордаах оҥочо] уруула, бары салайар тэрилэ барыта иннигэр, массыыналыы наһаа тупсаҕайдык оҥоһуллубут. Н. Лугинов
Эбэҥки дьахталлара таба тыһын, тириитин тупсаҕайдык имитэллэр. Я. Семёнов

сыһ. Санныгын өрө таһааран баран, кумуччу туттан (хол., тымныыттан). ☉ Съёжившись, сжавшись (напр., от холода)
«Хайа, доҕор, үйэҥ тухары үөрэнэ эрэ сылдьыыһыгын дии», — Аня күллэ, дьагдайбыттыы ыгдаччы тутунна. П. Аввакумов
Кыыс салгыы чэйдээбэккэ, тымныы дьиэҕэ киирбиттии ыгдаччы туттубута уонна уһун кыламаннарын санньытан биир сири тобулу көрөн олордо. Ойуку
Оптуобуска тиийбиттэрэ, саҥарбат буолуор диэри ыгдаччы кыыһырбыт суоппар уруулугар умса түһэн олороро. Айысхаана

салгын урууллара (кетөр аппарааттар салайар ккаҕы биэрэр аэродинамическай оруоллаах чаастарын (кынат, киил, элерон, кутурук кьгаат уо. д. а.) салгыны тыырар тас ньуурдара. Олор үрдэтии-намтатыы, иннэтии, хайыһыннарыы уруулларыгар арах-саллар.)

аат.
1. Киин, сис тула эргийэн, тугу эмэ хамсатар төгүрүк оҥоһук. ☉ Колесо
Таһаҕаһы таһар да, көлүөһэтэ суох, син айанныыр да, суола суох баар үһү (тааб.: оҥочо). Кулгааҕар билигин да борокуот көлүөһэтэ күллүргүүргэ …… дылы гынар. Амма Аччыгыйа
Тэлиэгэ көлүөһэтэ силискэ охсуллан лигийэр. М. Доҕордуурап
Дьүөкэттээх көлүөһэлэр кыычырҕаабаттар, арай, эргэ тэлиэгэ ыарырҕатан ынчыктаталаан ылар. Н. Габышев
2. Оҕо оонньуута: оонньооччулар аҥаардара уллуҥахтарын холбуу тэбэн муостаҕа тиэрэ сыталлар, онон көлүөһэ тарбахтара буолаллар. Турар оҕолор — көлүөһэ иитэ буолаллар. Кинилэр хаҥас илиилэрин инники турар оҕо санныгар уураллар, биир тэҥник төгүрүччү көлүөһэ тарбахтарын эргитэллэр, улам сүүрэллэрин түргэтэтэн иһэллэр. Алдьаммыт тарбаҕы, быстыбыт көлүөһэ иитин, оонньууттан туораталлар, кыахтаах буоллахха, атын оҕолорунан солбуйаллар. ☉ Якутская детская игра: половина играющих лежит на полу на спине ступнями к центру, образуя «спицы колеса». Стоящие дети, держась за плечи друг друга левой рукой, образуют «обод колеса». Правой рукой они крутят «спицы колеса» (держа лежащего за руку), постепенно ускоряя темп. Дети, оторвавшие руки от плеч, или «поломавшиеся спицы» выбывают из игры. Вместо выбывших могут быть приняты другие
♦ Көлүөһэ үрдүгэр (ааһар) калька — сотору-сотору айаҥҥа сылдьар, сиртэн сиргэ сыҕарыйа сылдьар (киһи олоҕун майгытын туһунан). ☉ На колесах (об образе жизни, характеризующемся частыми переездами). Артыыс олоҕун үгүс өттө айаҥҥа, көлүөһэ үрдүгэр ааһар. АВТ ДьКС
◊ Көлүөһэ сыарҕа эргэр. — тэлиэгэ. ☉ Телега
Байаарап Өлөксөй хайаан да Баҕарах күөлүгэр барыаҕа, — Көлүөһэ сыарҕатын үрдүттэн Күөрэтэн күппээллии ытыаҕа. Күннүк Уурастыырап
Лаҥкы оҕонньор аты лас гына охсорун кытта, көлүөһэ сыарҕа талыгыр ойо турда. А. Сыромятникова. Көлүөһэ тарбаҕа — көлүөһэ киинин иитин кытта холбуур уһун синньигэс тимир. ☉ Спица (колеса)
Сиэйэлкэ сиэмэни сиксийэн Тэҥинэн түһэрэн айанныыр. Көлүөһэ тарбаҕа дьэргэйэн, Буоланы эргийэ кылбаҥныыр. Эрилик Эристиин. Көлүөһэ (көлүөһэлээх) тыраахтар — көлүөһэнэн хаамар тыраахтар. ☉ Колесный трактор (в отличие от гусеничного)
Тырахтарыыстар үс ыйдаах куурустарын бүтэрээт …… көлүөһэ тыраахтар уруулугар олорбута. В. Ойуурускай
Үөт саҕатыгар көлүөһэлээх тыраахтар от охсор массыынаны соһо сылдьара көһүннэ. С. Никифоров