туохт., кэпс. Ускул-тэскил сырыт. ☉ Бродить, скитаться, бродяжничать
Төһө да оҕо буолларбын, ыал устун хаамаайылыыр кэммэр араас сураҕы-садьыгы истэ, билэкөрө сылдьар этим. С. Маисов

1. аат. Түптээх үлэтэ-хамнаһа суох, ускул-тэскил сылдьар киһи. ☉ Человек, ведущий бродячий образ жизни, бродяга
   Бытырдаанап бэйэтин куомуннаахтарын: хаартыһыттары, хаамаайылары түмэн нэһилиэгэр «Кыһыл Сулус» диэн артыалы тэрийэр. Р. Баҕатаайыскай
   Күтүр өстөөх, оҕо баранан суол хаамаайытын оҕотун ылбыт буола-буола. Күннүк Уурастыырап
   Ол саҕана ити курдук быралгы кэриэтэ сылдьар араас хаамаайылар элбэх буолааччылар. Күрүлгэн
2. даҕ. суолт. Түптээх үлэтэ-хамнаһа суох, ускул-тэскил сылдьар. ☉ Ведущий бродячий образ жизни, скитающийся
   Күлүк Сүөдэр — ыалтан ыалга күлүк курдук сылдьар, аҥаардам, хаамаайы киһи. Н. Неустроев
   Хаамаайы киһи оҕотугар соҕотох баар-суох кыыһын ыһыктыбатаҕа чахчы. А. Бродников
   Арҕаа Кыргыдайтан сылдьар хаамаайы муҥнаах эбит. С. Маисов

1. даҕ. Ускул-тэскил, быралгы (киһини этэргэ); кэлиилээх-барыылаах (хол., олох). ☉ Ведущий непоседливый образ жизни (о человеке); связанный с частыми переездами, бродячий, кочевой (напр., о жизни)
   Дьэ, ити курдук кини бэйэтин уччумар олоҕо саҕаламмыта. Эрилик Эристиин
   Быраата сириттэн-дойдутуттан тэлэһийэн, уччумар киһи буолан хаалыа диэн кини улаханнык дьаархана саныыра. В. Яковлев
   Кырдьан баран өйдөөтөххө, быралгы барбыт уччумар киһи, туох да кэриэстиирэ, ахта-саныы сатыыра суох буолар эбит. «Чолбон»
   △ Мэнээк сылдьар, мэнээктээбит (хол., ыт). ☉ Бродячий (напр., о собаке)
   Сүүнэ улахан бадыбаал баара, онно уччумар ыттар хорҕойоллоро. М. Горькай (тылб.)
2. сыһ. суолт. Ускул-тэскил, быралгы (сырыт). ☉ Часто переезжая, ведя непоседливый образ жизни (жить)
   Ол дойдугун, дьоҥҥун быраҕан уччумар бараҕын дуо? Далан
   Оннук кэргэннээх кэриэтин уччумар сылдьыбыт ордук. В. Яковлев
   «Өлөксөй уол уччумар баран мэлийдэҕэ», — диэн ибир-сибир кэпсэтэллэрэ. «Чолбон»

туохт.
1. Туохтан эмэ күүркэйэн сиэрэ суох мөҕүс, биир сиргэ таба турбат буола өрүкүй. ☉ Всполошиться, возбудиться, стать беспокойным, непоседливым, резвым
Илбис кыыһа эдьиийиҥ Иннигэр-кэннигэр Илэ дьиэгэнийдин! П. Ойуунускай
Саллаат буолан дьиэгэнийэ сылдьар дииллэр. Санаатахха даҕаны хаайааччы, тутааччы бэрдэ кини буолан сырыттаҕа дии. А. Софронов
Икки хонон баран аны Уйбаанчык уола Ньукулааскы диэн кэлбитбарбыт, дьиэгэнийбит, сүүлүк бэрдэ киһи баара тиийэн кэллэ. Софр. Данилов
Сүр баҕайы кыыла туран дьиэгэнийбит муус маҥан соноҕос аты сиэтэн киллэрэллэр. Р. Кулаковскай
2. Дьиэҕиттэн-уоккуттан мат, тэй, ускул-тэскил сырыт. ☉ Лишиться дома, семьи, вести непоседливый, бродячий образ жизни
Дьиэбититтэн дьиэгэнийдэхпит, Уоппутуттан огдолуйдахпыт, Күрүөлээх сүөһүбүт …… Күдэн буолан көттөҕө! Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьиэни-уоту быраҕан Дьиэгэнийэр ыарахан. С. Тимофеев

1. сыһ. Барар хайысхаҕын чуолкай билбэккэ, сыыһа-халты, туора-маары. ☉ Не зная точного направления, блуждая
   Тураахтар, дааҕырҕаһа-дааҕырҕаһа, тэнтик-мунтук, тэлиэс-былаас көттүлэр. Суорун Омоллоон
   [Маня] уот иннигэр тэнтик-мунтук үктээн кэлэн, олоппоһугар ыараханнык олордо. А. Фёдоров
   Тэнтикмунтук айаннаан, наадалаах сирбитин үлэ чааһа саҕаланыа быдан иннинэ бадахтаах буллубут. «ХС»
2. даҕ. суолт. Чуолкайа, эрэлэ суох, саарбах. ☉ Вызывающий подозрение, сомнительный, ненадёжный
   [Ньукулай — Уйбааҥҥа:] Эмиэ Миитэрэй курдук, тэнтик-мунтук баҕадьы буолууһуккун. Н. Түгүнүүрэп
   Мин түннүк модьоҕотугар бүк түһэн лааппыга олордум, ханнык эрэ тэнтик-мунтук санааҕа ыллардым. А. Гайдар (тылб.)
   ◊ Тэнтик-мунтук сырыт — барар-кэлэр сирэ суох буол, ускул-тэскил сырыт. ☉ Не иметь постоянного места жительства, скитаться
   Сорохтор оннук тэнтик-мунтук сылдьан, арааһынайга түбэһээччилэр. Болот Боотур
   Куоракка аҕыйах хонукка ыалы кэрийэн, тэнтикмунтук сылдьымахтаан баран, син олохпутун булунан бардыбыт. М. Ефимов
   ср. др.-тюрк. телтүк ‘глупец’, узб. тантик ‘изнеженный; полоумный’, уйг. тенимек ‘блуждать, плутать’, каракалп. тентик ‘балбес’

аат., хом. суолт.
1. Киһи олороругар аналлаах уонна хаһаайыстыбаҕа наадалаах тутуулар. ☉ Жилые и хозяйственные постройки
Кэнники ойох ыллаххына дьиэ-уот туттарга уһаайба онно наада буолуохтаах. П. Ойуунускай
[Муҥуураптар балаҕаннара] холкуос дьиэтэ-уота үксээн, үрдээн истэҕин аайы, кинилэр балаҕаннара улам кыччаан, иинэн, кирийэн иһэргэ дылы. Амма Аччыгыйа
«Кырдьаҕастар бу Байбал баҕайы киһи-хара буолан эһэтин өтөҕөр дьиэ-уот туттан, буруо таһааран олордоҕо диэхтэрэ», - диэтэ Байбал. Күндэ
△ Дьон дьиэлэнэн олохсуйбут сирэ. ☉ Обжитое место. Сатыы киһи ситэн кэллэ: «Хайа, Кумаа. Дьиэуот чугаһынан биллибэт дуу?» Н. Габышев
2. көсп. Дьиэ ис тэриирэ. ☉ Внутреннее убранство дома
Дьиэни-уоту миинньиктиири, Дьөгүөрдээни таһааран сытыарары аҕай кытта …… Бииктэр биэссэр көтөн түстэ. Амма Аччыгыйа
Дьэбдьиэй күнү-күннүктээн Дьиэтин-уотун хомунна. Күннүк Уурастыырап
Чэ, бу остуолу сайылааҥ, дьиэни-уоту үөһэ-аллара тардыҥ. Эрилик Эристиин
Киһи өйдөөн көөртө, дьиэтэ-уота харбаммыт, барыта ыраастыйан, өтөххө соччо маарыннаабат буолбут. Н. Заболоцкай
3. көсп. Дьиэ-кэргэн бэйэтэ бас билэр хаһаайыстыбата. ☉ Домашний очаг (собственное хозяйство семьи)
Ол курдук ахтан-ахтан баран, дьиэҕэ-уокка тиийэн сынньана-сылаанньыйа хонор дэлэкээннээх үчүгэй буолуо дуо! Н. Заболоцкай
Дьиэҕэ-уокка тиийдэххэ, биһиги даҕаны дьон күндүтүн-маанытын саныыр дьоммут. С. Ефремов
Кини бу дойдуга олохсуйбатах, ойох-уруу ылбатах, дьиэ-уот тэриммэтэх ускул-тэскил сылдьыбыт киһи. Ф. Софронов
◊ Дьиэни-уоту көр - хаһаайыстыбаны дьаһай (дьиэ иһинээҕи, таһынааҕы үлэтин толор). ☉ Смотреть за домом, домашним хозяйством
Ким аскытын астыай, ким дьиэҕитин-уоккутун көрүөй? С. Ефремов
Улахан кыыстара Маайа дьиэ-уот, сүөһү-ас көрөр кыһалҕатыттан быйыл үөрэхтэн матан, хотон, дьиэ хотуна буола сылдьар. Ф. Софронов
Сүөһүтүн-аһын, дьиэтинуотун көрө-көрө, түүнүн атаҕар туора биир оҕону, төбөтүгэр туора биир оҕону, улаҕатыгар биир оҕону уктан сытара. С. Васильев

1. аат.
2. Айылҕаҕа көҥүлүнэн үөскүүр, үксүгэр сиэмэх, түөрт атахтаах дьиикэй харамай. ☉ Дикое животное, зверь
   [Сэрииттэн] Көтөр кынаттаах күрэннэ, Тыа кыыла тыаһырҕаата, Далай балыга хадьырыйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Булчут кыыл өлөрдөҕүнэ, манан баҕар атын кыылдьыт байанайын сарбыйдаҕым буолуо дии санаабат. Күннүк Уурастыырап
   Кыылы бултуурга мэҥиэ быраҕар куолу. Т. Сметанин
3. Айылҕаҕа көҥүлүнэн үөскүүр сорох көтөр кынаттаахтар (сахалар ытыгылыыр эбэтэр дьулайар көтөрдөрүн ааттыыллар). ☉ Некоторые дикие птицы, дичь (обычно так называют птиц, которые вызывают у якутов чувства уважения или боязни, опасения — напр., стерха)
   Итини кэпсээт, Ырыа кыыһа, Кыталык кыыл буолан, Кый үөһэ көппүтэ. Күннүк Уурастыырап
   Өбүгэ саҕаттан биһиэхэ «Хотой кыыл дьоло» диэн сэһэн баар. Ол сэһэн эр бэрдэ киһиэхэ Олох уон аартыгын сырдатар. С. Данилов
   Хопто кыыл тумаҥҥа мунара, Кэҕэ кыыл кэрии кэтэҕэр этэр. С. Зверев
4. түөлбэ. Ким-туох эмэ (киһи, малсал, туох барыта). ☉ Кто-что-л., некто, нечто (человек, какая-л. вещь, какой-л. предмет)
   Харчы диэн — улахан күүстээх кыыл. Н. Неустроев
   Аны бу кыылларбыт [бытыылкалаах арыгыларбыт] үлтүрүйэн хаалыахтара. Болот Боотур
   Туох барыта манна кыыл дэнэр: харчы, киһи, ас, таҥас. Н. Габышев
5. түөлбэ. Кыыл таба. ☉ Дикий северный олень
   Кыыл кыһынын маска тахсар, сайынын муора арыытыгар киирэр. Далан
   Биһиги биир кыылы сиэбиппит. Н. Тарабукин (тылб.)
6. үөхс. Дьиикэй, сидьиҥ, ыт (киһилии сигилитин сүтэрбит, бас-баттахтык, дьиикэйдик быһыыланар киһини үөхсүү). ☉ Тварь, собака (о ком-л., утратившем человеческий облик)
   Бу саатар сирэйэ суохтар, кыыллар тылларын абатын! Суорун Омоллоон
   Туох иһин кинини, кэдэрги баайаннар, Кыыллар кыыл курдук муҥнууллар, кырбыыллар? Эллэй
   «Дьиккэр, киһи буолбатах эбиккин, кыылгын…» — диэтэ тиһэх эрэлэ сүтэн эрэр Багда Байбал. «Чолбон»
7. даҕ. суолт. Үргүүк, сиргэмтэх (сүөһү туһунан). ☉ Пугливый, дикий (о домашней скотине)
   Кыыл ат дииллэр, дьэ аны туттарбата, ыҥыырбын ыһара буолуо диэн, дьиксиммитэ. С. Дадаскинов
   Холкуостаахтар омурҕаннарыгар тахсан аһыы олорон, курдам хаҥыллар, кыыл сылгылар тустарынан ыаһахтастылар. Дьүөгэ Ааныстыырап
   ♦ Кыыла киирбит — дьиикэй быһыыта киирбит, киҥэ-наара алдьаммыт. ☉ Быть не в духе, проявлять свой злой нрав, бес вселился в кого-л.
   Аҕам кыыһырда да, ийэм: «Эмиэ былас муостаах кыыла киирбит», — диэччи уонна аҕабыттан куттанааччы. «ХС»
   [Урядник] кыыла киирбитэ сүрэ бэрдэ …… үрүтүн үөһэ биири кэбэр: «Киэр бара тардыҥ!». А. Куприн (тылб.). Кыыла турбут — 1) киҥэ-наара олус холлубут; уора киирбит, ииригирбит. ☉ Быть в ярости, быть в бешенстве
   Сиидэркэ тииһин хабырынаат остуолу оҕуста. Бу Сиидэркэни урут киһи билэр киһитэ этэ. Билигин наһаа да кыыла турбут. И. Гоголев
   Сытыары сымнаҕас уолга дылы этэ, эчи кыыла турбута, быччайбыта сүрдээх. Болот Боотур
   Кыыллара турбут, сирэйдэрэ уокка баттаабыттыы кытарбыт дьон …… үксүлэрэ итириктэр эбит. «Кыым»; 2) тугу эмэ гынарга туруммут, өрүкүйбүт, сүргэтэ көтөҕүллүбүт. ☉ Быть полным отчаянной решимости (выполнить что-л., добиться чего-л.)
   «Пуд Ильич, эрдэһит да баҕайы эбиккин, — күлбүтэ кини. — Бултаары дьэ кыылыҥ турбут». Далан
   Эдэр булчуттар …… санаалара көтөҕүллэн, үөрэнкөтөн мичилийэн, барар күннэрин кэтэһэн, кыыллара турбута сүрдээх. В. Протодьяконов
   Көрсө түстүм кыттыгаспын, Кыттыгаһым саатын сүкпүт, Кыыла турбут, өрө көрбүт. М. Хара; 3) үргэн, куттанан, сиргэнэн киһини чугаһаппат буолбут; кыыллыйбыт (сүөһү, кыыл туһунан). ☉ Становиться диким, неуправляемым (о животном)
   Кыыллара турбут уохтаах буурдар тыылла-тыылла түстүлэр. Болот Боотур
   Ат буоллаҕына, кыыла туран, иирбиттии дьиэгэнийтэлээн, хаһыҥырыыхаһыҥырыы тыбыырталаан, түөрт атаҕын үрдүгэр үҥкүүлүү сырытта. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Кыыла турбут сылгы, сүүрэн түүҥҥү хатаҥаҕа туйаҕын тыаһа уоттуу өрө хабылла турда. Р. Кулаковскай. Кыыл бар (сырыт) — бэйдиэ, кый бырах бар. ☉ Бродяжничать, скитаться
   Мэхээлэ баайын матайдаан, харса-хабыра суох ыһан-тоҕон испитэ. Онтон аҕатын, Ойоҕун кытта бурайсан — кыыл барбыта. Күннүк Уурастыырап
   Мин баай батталын тулуйбакка кыыл баран, Бодойбоҕо сырыттым ээ. Эрилик Эристиин
   Сотору кыһын кэлиэҕин, маннык кыыл сылдьан киһи буолбатын соччо-бачча эргитэ санаабат. «ХС». Кыыл ыыт — 1) кими эмэ атах-балай ыыт, ускул-тэскил сырытыннар; кими эмэ куттаан, үүрэн ыыт. ☉ Вынудить кого-л. бежать, обречь на скитания (букв. пустить (как) зверя)
   Уолу атаҕастааннар, биэ өлбүтүнэн дэлби куттааннар, кыыл ыыттахтара. «ХС»; 2) көрүүтэ-истиитэ суох хааллар, бэйдиэ сырытыннар. ☉ Предоставлять самим себе, оставлять без присмотра (о детях)
   Оччоҕо оҕолору кыыл ыыталаан кэбиһэбит дуо? Кэбис, кинилэри дьарыйар хайаан да наада! «Чолбон»
   ◊ Кыыл кута зоол. — маһы кэрбиир хомурдуос. ☉ Жук-дровосек. Кыыл таба — хоту үөскүүр, саас байҕал арыыларыгар киирэн төрүүр-ууһуур сир табата. ☉ Дикий северный олень
   Кыыл табаны буоллаҕына дьахталлар мас сүгэр быаларынан туһахтаан өлөртүүллэрэ дииллэр. Далан
   Кыыл таба, хараҕын быччаччы көрөн баран, бу турар эбит. Н. Павлов
   Хайаттан түһэн, кыыл табалар күөл килэккэй мууһугар киирдилэр. ПН ТОК. Кыылы иитии т.-х. — күндү түүлээҕи (саһылы, кырсаны, нуорканы о. д. а.) тириитин туһанар сыалтан үөскэтэн көрүү-харайыы. ☉ Звероводство
   Кыылы иитиигэ ордук улахан болҕомто хотугу оройуоннарга ууруллар. КИиКСА
   Кыылы иитии күүскэ сайдар биир суолталаах усулуобуйатынан кыылы ыарыыттан …… сэрэтии дьаһаллара буолаллар. БПМ КИиКСЫа. Кыылы иитээччи т.-х. — кыыл иитиитинэн дьарыктанар, ол салааҕа үлэлиир киһи. ☉ Зверовод
   Сопхуос булчуттара уонна кыылы иитээччилэрэ судаарыстыбаҕа сыл аайы мөлүйүөнтэн тахса солкуобайдаах кылааннаах түүлээҕи туттараллар. И. Данилов
   Саха сирин кыылы иитээччилэрин дьаныардаах үлэлэрин үрдүктүк сыаналыыллар. КИиКСА. Тойон кыыл — хотой (ытыктаан, сүгүрүйэн ааттааһын). ☉ Орел (почтительное обращение, выражающее особое отношение якутов к этой птице)
   Ханнык даҕаны хотой, тойон кыыл даҕаны аны киһи сырыытын ситэллэрэ суох! Н. Габышев
   Тойон кыыл биһиэхэ хайдах курдук ытыктанарын туһунан бэрт элбэхтик суруллан турар. Багдарыын Сүлбэ
   Табаҕа бөрөттөн ураты биир хоромньулаах кыылынан хотой, манна ааттыылларынан тойон кыыл буолар эбит. «ХС»
   Эриэн кыыл — моҕой диэн курдук. [Гитлер сэриитэ] Эриэн кыыл курдук Эриллэн сытар, Моҕой кыыл курдук Буулаан сытар. Саха нар. ыр. II
   Эриэн кыылым уһуктаах тылынан Эмиийим кэрэтиттэн сыҥаахпар дылы Уот курдук дьукку салаабыта. П. Ойуунускай
   ср. др.-тюрк. хыл ‘название птицы (шилохвост, рябок)’

I
аат.
1. Киһи олорор сирэ (дьиэтэ, квартирата, хоһо, муннуга). ☉ Место жительства (частный дом, квартира, комната, угол), дом, жилье
Ким билбэтэ баарай дьиэ умайар диэн айдааны иһиттэргин эрэ, мин дьиэм умайара буолаарай диэн санаа өйгөр көтөн түһэрин, хаһан дьиэҕин көрүөххэр диэри куттанаргын, ыксыыргын. Н. Якутскай
Хайа эн былыр үйэҕэ дьиэҕэр кэлэ охсубут эбиккин дуу? Софр. Данилов
Эн кыра эрдэххинэ, баайдарга үлэлээн баран, түүн дьиэбэр кэлэрбэр, биир тойуу саахарга тиийэ кэһиилэнэрим. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Дьон олороругар эбэтэр үлэлииригэр аналлаах тутуу. ☉ Здание, строение, предназначенное для жилья, размещения различных организаций, дом
Дьиэм кэннин көрбөккө өллүм диэбиккэ дылы (өс ном.). [Уулусса икки өттүгэр] Араас бэйэлээх үчүгэй дьиэлэр таас түннүктэрэ туох эрэ кири-хаҕы сыһыарыа суох курдук килбэчиһэн тураллара көрүөххэ олус үчүгэй. А. Софронов
Сорох дьиэлэр түннүктэрэ лаампа уотунан сандаарбыттар. Софр. Данилов
Тохсунньу тымныытыттан хаайтарбакка үс саҥа дьиэ тутуллан истэ. М. Доҕордуурап
3. көсп. Бииргэ олорор дьиэ кэргэн. ☉ Семья, люди, живущие вместе, дом
Бүтүн дьиэнэн кэллилэр.  Биирдэ алта дьиэ тумат омуктар диэн дьон кэлэн үс түүннээх күн кырган кыайбыттара үһү. Саха сэһ. II
Бу, Ленаҕа бары дьиэнэн балыктыы киирбит маҥнайгы сайыммыт этэ. В. Иванов
4. көсп., кэпс. Кыыл арҕаҕа, хорооно, ордуута. ☉ Берлога, нора, логово (зверя)
Оһол туһунан ону-маны быһытаорута кэпсэппэхтээн баран, айдааннаах адьырҕа «кырдьаҕас» кыһыҥҥы дьиэтин чинчийэн көрөр өйү буллулар. Эрилик Эристиин
♦ Дьиэ бөҕө буол кэпс. - туохха да туһата, көмөтө суох, айах иитимньитэ буол. ☉ Стать иждивенцем, не приносящим никакой пользы (букв. стать домашним мусором)
Туох аанньа ыт дьиэ бөҕө буолан уокка сыралла мээрик буолуой. Р. Кулаковскай. Дьиэҕэ баппатах дьэллик фольк. - кими да кытта тапсан, сөбүлэһэн бииргэ олорор кыаҕа суох, ускул-тэскил сылдьар киһи. ☉ Бродяга, неугомонный, непоседливый человек, из-за скверного характера ни с кем долго не уживающийся
Ити далга баппатах далаҕа, ити дьиэҕэ баппатах дьэллик, ити аартыкка баппатах акаары эйигин атаҕастаата. П. Ойуунускай. Дьиэҕэ киллэримэ - кими эмэ сөбүлээбэккэ холдьох, сылдьыбат оҥор. ☉ соотв. не пускать на порог кого-л.. Кыыһырсан, холдьохсон кэргэнин дьиэтигэр да киллэрбэт оҥорбута. Дьиэни иччилээ - дьиэни, хаһаайыстыбаны баһылыыр, көрөр-истэр киһи буол. ☉ Стать хозяином (хозяйкой) в доме
Дьиэни иччилии, Сүөһүнү күрүөлүү, Оҕону уйалыы …… Кыыс оҕо кэллэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Киһибин кытта холбоспутум …… сүүрбэ сыла туолла. Ол тухары ааппытын ааттатар …… дьиэбитин иччилиир …… оҕо-уруу диэн төрөөбөтө. П. Ойуунускай. Дьиэ эргиннээҕи кэпс. - чугас эргин эрэ биллэр, киэҥник аатырбатахсураҕырбатах. ☉ Известный только в узком кругу, не пользующийся популярностью
Үрэкиин Сүллүүкүнү …… дьиэ эргиннээҕи иичээн мэнэриккэ холуйара. Болот Боотур. Туспа дьиэ буол - кэргэннэн, туспа хаһаайыстыбанан олор. ☉ Жениться, жить своей семьей, отдельным хозяйством
Хайдах аан маҥнай ойох ылбытыттан, туспа дьиэ буолбутуттан ыла Хобороостуун үчүгэйдик, эйэлээхтик сүрэхтэринэн-быардарынан санаһан олорбуттара. А. Софронов
◊ Аан дьиэ - салҕааһыннаах эбэтэр туспа хостоох дьиэҕэ таһыттан киирэри кытта хос. ☉ Прихожая (пристройка или отдельная комната)
Аҕата [кыыһын] мөҕөр саҥата аан дьиэттэн иһиллэр. М. Доҕордуурап. Аан дьиэҕэ Огдооччуйа кэтэһэн олорор эбит
А. Федоров. Алаһа <бараан> дьиэ көр алаһа. Аан дойдубутун, Алаһа бараан дьиэбитин, Аал уоппутун, Аймах дьоммутун Бүрү бүтүннүүтүн Бүүрэ сотон, Күөх маҥан халлааҥҥа Күдэн оҥорон көтүтээри, Суобаһа суох түстэ, Сэрэппэккэ киирдэ [өстөөх]. Нор. ырыаһ. Икки атахтааҕы уһун уҥуоҕун урусхаллаан,- алаһа дьиэтин алдьатан, төрөтөр оҕолорун түҥнэрэн - өлбөт ааттан, үрдүк сурахтан диэхпин тылым барбат, санаам буолбат. П. Ойуунускай
Таптыыр киһибин кытта бииргэ олорон, аал уоту оттон, алаһа дьиэни айгыратан барбыт курдук сананыам. Н. Заболоцкай. Ампаар дьиэ - охсуу эркиннэрдээх, түөрт муннук быһыылаах дьон олорор дьиэтэ. ☉ Жилой дом четырехугольной формы, сложенный из бревен
Мещеряков кэргэниниин Чурапчы тоҕус тумулларыттан биирдэстэригэр, соҕурууҥҥутугар, балаҕан салҕааһыннаах ампаар дьиэҕэ олорбута. И. Федосеев
Кыһыл этэрээтин ыстааба Сайылык ампаар дьиэтэ. С. Ефремов
Бурхалейы сыарҕаттан туруору тардан ылан, илиитин кэдирги кэлгийбит быаларын сүөрбэккэ түҥ-таҥ соһон олбуор хаҥас муннугар олорор ампаар дьиэҕэ илдьэн киллэрдилэр. Эрилик Эристиин
Бабаарына дьиэ - бабаарына диэн курдук. Манна эһэлэрин киэнэ быыкайкаан алта кырыылаах бабаарына дьиэ самналлан турара. М. Доҕордуурап
Бахтайга тумул үрдүгэр көстүүлээх сиргэ олорбут дассан бэйэтин тула өттүнээҕи аҕыстыы муннуктаах бабаарына дьиэлэриниин өрүтэ эккирэһэн көстөллөр. Эрилик Эристиин
Бырааба дьиэ - бырааба диэн курдук. Ортотунан быыстаах бырааба дьиэ улахан хоһугар үгүс киһи мунньустубут. Амма Аччыгыйа
Илин томторго таҥара дьиэтин таһыгар сабыс-саҥа бырааба дьиэ турбут. Бэс Дьарааһын
Чөркөөх хоту тумул халдьаайытын күөх, көнө хонуутугар бырааба икки дьиэтин икки ардыгар улахан тырыбыына сабыс-саҥа оҥоһуллубут. «ХС». Дьиэ айаҕа - дьиэҕэ киирэр сир, аан; дьиэ аанын атта. ☉ Вход в дом, юрту, дверь; место возле двери
Дьиэ айаҕар тиийээт, Кылааннаах Кыыс Ньургун обургу «чинэс» гына түстэ. Ньургун Боотур
Бар дьон, оҕолорун көтөхпүтүнэн, дьиэлэрин айаҕар чөмөхтөһөн туран: «Аны албынныыргыт ааспыта», - дэһэн, элэктиирдии батыһыннары көрөн турдулар. Амма Аччыгыйа
Мариса урут сүүрэн тиийэн дьиэтин айаҕын тэлэйэ баттаата. Эрилик Эристиин. Дьиэ акылаата - дьиэ истиэнэлэригэр, муостатыгар тирэх буолар олох. ☉ Фундамент (основание, служащее опорой для стен, пола здания)
Куһаҕан архитектура буорту гыммыт дьиэтин акылаатын көтүрэн көннөрүөххэ сөп. Софр. Данилов. Дьиэ баһылыга - ыал, кэргэн аҕата. ☉ Отец семейства, глава семьи, хозяин дома. Дьиэ баһылыга туох диирин көһүтэн олордубут. Дьиэ-дьиэ аайы - ыал ахсын. ☉ В каждом доме, в каждой семье
Буоста кэлбит киэһэтигэр дьиэ-дьиэ аайы буоста сонунун туһунан күө-дьаа сэһэн тарҕанара. А. Сыромятникова. Дьиэ дьиэлэригэр - хас биирдиилэрэ олорор сирдэригэр (бардылар). ☉ По своим домам (ушли, разошлись)
Славик, Кэнчээри бу кэнниттэн дьиэ дьиэлэригэр кэлбиттэрэ. Суорун Омоллоон
Онтон ууну [быһыт уутун] көрөн толору дуоһуйбут, санаалара туолбут дьон дьиэ дьиэлэригэр тарҕастылар. М. Доҕордуурап. Дьиэ дьиэнэн буол - дьон олороругар табыгастаах, онно сөп түбэһэр буол. ☉ Стать удобным жильем
Кыаһайдар уоттара тигинэччи умайан, хобордоох тыаһа сырылаан-сырдьыгынаан, арыы сыта аҥылыйан, дьиэ дьиэнэн буола түстэ. Эрилик Эристиин. Дьиэ дьон - биир дьиэ иһигэр олорор дьон. ☉ Люди, живущие в одном доме или находящиеся в данное время дома, домашние
Егор Толбооноп оҕонньор сөҥөдүйэн олорон дьиэ дьоҥҥо сэһэргээтэ. М. Доҕордуурап
«Дыгда маҥаны» [дьиэ иһигэр тутуллар ыты], төһө да «ночооттоох» диэтэллэр, дьиэ дьон бүттүүн таптыыллар. Р. Кулаковскай
Туох эрэ улахан суолталаах суол буолаары гыммытыттан дьиэ дьоно бары даҕаны дьулайа саныыр курдуктар. Л. Толстой (тылб.). Дьиэ ис үлэтэ - аһы бэлэмнээһин уонна дьиэни-уоту хомуйуу. ☉ Приготовление еды, уборка и т. д., работа по дому, домашняя работа
Билигин кини дьиэ ис үлэтин хайа даҕаны дьахтартан итэҕэһэ суох, бэрт ыраастык уонна түргэнник толорор. С. Никифоров. Дьиэ иччитэ - былыргы итэҕэл быһыытынан дьиэҕэ олорор абааһы; чөчүөккэ. ☉ По суеверным представлениям якутов: нечистый дух, обитающий в доме, домовой
Дьиэ иччитигэр дылы. Дьиэ иччитин сөдүөккэ, чөчүөккэ диэн ааттыыллар.  «Ээй, бэйи, аны дьиэ иччитэ - чөчүөккэ батыһан дьээбэлиэ, үөттүрэҕи тута сылдьыахха баар», - диэн баран, Сыылба Дьаакып дьиэттэн үөттүрэх тоһоҕоһун таһаарда. А. Софронов
Дьиэ иччитэ Дьэрбэ Бахсы хатыны чиэстээтэ, Хотон иччитэ Хаҥха Ньаҥха хатыны аһатта. Өксөкүлээх Өлөксөй. Дьиэ көҥдөйө - оҥоруллан, тутуллан, таһаарыллан бүппүт дьиэ истиэнэлэрэ эрэ. ☉ Сруб дома
Быйыл дьиэм көҥдөйүн тутан бүтэрдим.  Таҥара дьиэтин акылаатын түһэрдэхтэрин кыһын уонча мас ууһа таҥара дьиэтин көҥдөйүн туппуттара. Н. Якутскай
Онно-манна дьиэлэр көҥдөйдөрө туран эрэллэрэ. Ч. Айтматов (тылб.). Дьиэ көрөөччү - дьиэҕэ араас үлэни толорорго наймыламмыт дьахтар. ☉ Наемная работница, выполняющая различную работу по дому, домработница
Кэлин кини дьиэ көрөөччүнэн үлэлээбитэ.  «Мин, эн курдук доруобайым буоллар, дьиэ көрөөччүлэниэ да суох этим», - диэн эрдэҕинэ эдьиийэ өссө эбии күөдьүйдэ. М. Доҕордуурап. «Таҥараҕа махтал, - дии санаата кини, - дьиэ көрөөччү акаары да эбит, хата, мин кистэлэҥ төлөпүөммүн кутуйах сохсото диэтэҕэ!» Д. Родари (тылб.). Дьиэ көтөрө - дьон иитэр көтөрө. ☉ Домашняя птица
Сахалар, дьиэ көтөрдөрүттэн, кууруссаны иитэр буолбуттара. Туундараҕа дьиэ көтөрүн дэҥ кэриэтэ иитэллэр.  Оробуочайдар уонна сулууспалаахтар тус бэйэлэрин бас билиилэригэр сэттэ сүүс ынахтаахтар, үс сүүс ыал сибиинньэлээхтэр, түөрт сүүс ыал дьиэ көтөрдөөхтөр. ОТК. Дьиэ кэргэн - биир дьиэҕэ олорор чугас уруулуу дьон. ☉ Близкие родственники, живущие в одном доме, семья
Дьолго дьиэтин кэргэттэрэ бары доруобайдар этэ. Софр. Данилов
Дьиэ кэргэн бүттүүн олоҥхо иһиллээн иһийэн олорор. Болот Боотур
Дьиэ кэргэн били балыктарын буһаран сыа, саламаат курдук сиэн-аһаан баран, идэлэринэн лэппиэскэ оҕолоох чэй истилэр. Күндэ
Кылгас кэм иһигэр бүтүн дьиэ кэргэнтэн, тоҕус киһиттэн, убайбыныын иккиэйэҕин хаалбыппыт. В. Протодьяконов. Дьиэ мала - дьиэ иһигэр туох баара барыта. ☉ Домашняя утварь, вещи домашнего обихода
Дьиэ мала түҥ-таҥ ыһыллыбыт.  Мин эн өйгөр-мэйиигэр дьиэ малын курдук буоллум. Ол иһин дьиктиргиигин мин тыаны сөбүлүүрбүн. С. Ефремов
Дьиэ ис мала сэниэ ыал олоҕун көрдөрөр. Дьүөгэ Ааныстыырап. Дьиэ маһа - дьиэни тутарга аналлаах бэрэбинэлэр. ☉ Бревна, предназначенные для постройки дома
Чохороонун сытыыланан Дьиэтин маһын кэрдинэр. С. Данилов
Аҕыйах хоноот, холкуостаахтар сэттэ уоннуу - аҕыс уоннуу көлөнөн дьиэ маһын таһаннар хотоҕостоотулар. Дьүөгэ Ааныстыырап. Дьиэни бул - ыксаан, туохтан эмэ күрэнэн, тугу барытын быраҕан, дьиэҕэр арыычча тиий. ☉ Добраться до дома (наконец-то, кое-как, оставив все дела)
Дэлби тоҥнум, Дьиэбин буллум. Күннүк Уурастыырап. Дьиэни былдьас - туохтан эрэ куотар курдук ыксаан дьиэҕэр тиэтэй. ☉ Торопиться домой
Суолга тахсаат, ынах көрдөөччүлэр туох да бокуойа суох дьиэлэрин былдьастылар. Н. Заболоцкай. Дьиэни дьиэлээ - хаһаайыстыбаны дьаһай, дьиэ иһинээҕи үлэни толор. ☉ Заниматься хозяйством, домашними делами
Оччугуйугар оҕорҕоон эрэ Уоскуйуо этибит, Ситтэҕинэ дьиэбитин эрэ Дьиэлиэ этэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көссүө Көөдөкүс дьиэни дьиэлии хаалан баран, оһох таһыгар тайах мүһэтин тиниктии олорор. Суорун Омоллоон
Уу баһан, саах күрдьэн, Кыыс дьиэтин дьиэлиир. Баал Хабырыыс. Дьиэни киллэр - дьиэни олорорго, үлэлииргэ бэлэм гына оҥор. ☉ Подготовить дом для проживания, вводить дом в эксплуатацию
Бөһүөлэккэ син хас да дьиэни киллэрдибит. М. Доҕордуурап. Дьиэтээҕи үлэ - үөрэнээччи үөрэх тас өттүгэр ааҕан, суруйан, бэйэтэ толороругар бэриллибит сорудах. ☉ Домашнее задание, домашняя работа (задание, даваемое ученику для выполнения на дом)
Уолбут, дьиэтээҕи үлэтин сиирэ-халты толороот, таһырдьа оонньуу ыстанна.  Гоша дьиэтээҕи үлэтин оҥорботох. Софр. Данилов
Сайылыкка уруок ааҕыыта, дьиэтээҕи үлэ эҥин диэн ончу суоҕа. Далан
Костя дьиэтээҕи үлэтин толорор. ДНД СТ. Дьиэ сүөһүтэ - этин, үүтүн, тириитин иһин эбэтэр хаһаайыстыбаҕа көмөлөһүннэрэргэ анаан дьон көрөн-харайан иитэр сүөһүтэ. ☉ Домашние животные, домашний скот
Дьиэ сүөһүтүттэн манна табаны эрэ иитэллэр. Сылгы, ынах - сахалар таптаан иитэр дьиэлэрин сүөһүлэрэ.  Дьиэ сүөһүлэрэ кыһын анал тутууларга кыстыыллар. МЛФ АҮө
Биирдэ миэхэ иитиим, буораҕым бүтэригэр айахпын хааччыйар наадаҕа дьиэ сүөһүтүн үөскэтэргэ өй киирэн ааспыттаах. Д. Дефо (тылб.). Дьиэ тастыы олор - кэккэлэһэ, ыаллыы, чугас-чугас олор. ☉ Жить рядом, близко, по соседству
Бары дьиэ тастыы олоробут. Арыт түүнү быһа биһиэхэ киирэн ону-маны кэпсэтэн тахсабыт. «ХС». Дьиэ таһа - 1) дьиэ уонна дьиэ аттынааҕы тутуулар икки ардыларынааҕы аһаҕас сир. ☉ Участок земли между домашними постройками
Дьиэ таһыттан уоллара, Уйбаанчык обургу, өрө бөтөрөҥнөөн киирдэ. П. Ойуунускай
Андриан түннүгүнэн дьиэ таһын одуулаһа олорон, сэргэҕэ турар улахан аттан хараҕа иҥиннэ. М. Доҕордуурап; 2) олорор дьиэттэн ырааҕа суох. ☉ Местность вокруг дома, недалеко от него, окрестность, округа
Дьөгүөрдээн үтүөрдэрүтүөрэн, дьиэ таһыгар кыраны, онуманы үлэлиир буолан барда. Амма Аччыгыйа
Оҕолор уон үстээх-түөртээх саастарыттан ыла бэйэлэрэ дьиэ таһыгар бултуур дьон буолбуттара. Дьүөгэ Ааныстыырап; 3) таһырдьа (дьиэ о. д. а. тутуулар тас өттүлэрэ бүтүннүүтэ). ☉ Улица, двор (пространство, место вне жилых помещений под открытым небом)
Дьиэ таһыгар дьыбар тахсан, киһи дьиэ таһыттан араҕыа суох курдук. Эрилик Эристиин. Дьиэ тэллэйэ - мас дьиэ үксүн акылаатыгар, муостатыгар үүнэр, олору түргэнник кэбирэтэр, эмэхситэр үрүҥ дьүһүннээх сыстыганнаах түүнүк тэллэйэ. ☉ Плесневый грибок, растущий обычно на фундаменте, половицах деревянного дома, разъедающий, разрушающий строение. Дьиэ тэллэйэ бөһүөлэккэ бүтүннүүтүгэр тарҕаммыт. Дьиэ тээбиринэ (тэрилэ, сэбэ) - киһи олороругар, сытарыгар, аһыырыгар, үлэлииригэр уонна ону-маны уурарыгар туттуллар дьиэ иһинээҕи сэп-сэбиргэл (тэрил). ☉ Предметы домашнего обихода, мебель
Дьаакып оҕонньор сайылык балаҕана, дьиэлэрин сэбэ орто ыал тэриирэ. А. Софронов
Дьиэ тэрилэ - комод, остуол, олоппостор - уһуктара, кырыылара мүлүрүйэн, улаатан багдайан кэллилэр. Софр. Данилов
Кыратык чорботтоххо, дьиэҥ тээбиринин булунаргар көмөлөһүөххэ да сөп. Р. Кулаковскай
Дьиэтин тээбиринин барытын бэйэтэ оҥостубут. Н. Габышев
Эдэр дьон дьиэлэрэ-уоттара ыпыраас, дьиэ тээбиринэ уурбут-туппут курдук ис киирбэх. ДФС КК. Дьиэ үлэтэ - 1) кэргэн дьону аһатар-таҥыннарар, иитэр, сынньатар туһугар оҥоһуллар үлэ. ☉ Домашняя работа (приготовление пищи, стирка, воспитание детей)
Гоша дьиэтин үлэтин барытын бэйэтэ үлэлиир, балыстарын көрөр. Софр. Данилов
Чахчыта даҕаны, дьахтарга дьиэ үлэтин үксүн сэлээннээһин - эргэ, батталлаах олох хаалынньаҥа буолбат дуо? Н. Габышев; 2) көр дьиэтээҕи үлэ
«Дьиэҕэ үлэтин ким оҥордо? Илиигитин уунуҥ» диэтэххэ, ким да ууммат. Дьиҥинэн үгүстэрэ оҥорбуттар. Софр. Данилов. Дьиэ үрдэ - 1) дьиэ ис өттүнээҕи үөһээҥҥи сабыыта. ☉ Потолок (верхнее внутреннее покрытие помещения)
Дьиэ үрдүгэр кэлтэҕэй хамыйах сытар үһү (тааб.: ый). Попов дьиэтин үрдүн одууласта. Амма Аччыгыйа
Саргылаана чыпчылыйбакка даҕаны дьиэ үрдүн диэки биир туочуканы тобулу көрөн сытта. Софр. Данилов
Дьиэ үрдүн хаптаһынын быыһынан халлаан ыйдаҥаран көстөр. Эрилик Эристиин; 2) дьиэ тас, үрүт өттүнэн сабыыта. ☉ Верхнее наружное покрытие помещения. Дьиэ үрдүгэр тахсан, даҥын халыҥатан биэрдэ. Дьиэ үрдүгэр эрбэһин үүммүт. Дьиэ үүнээйитэ - дьиэ иһигэр үксүн киэргэл быһыытынан үүннэриллэр үүнээйилэр. ☉ Декоративные растения, выращиваемые в помещении. Түннүк аайы дьиэ үүнээйилэрэ силигилии үүммүттэр. Дьиэ хаһаайката - 1) дьиэни-уоту көрөр-харайар ыал ийэтэ. ☉ Мать семейства, хозяйка дома, домохозяйка
Дьиэ хаһаайкаларын ортолоругар кулинария, иис, дьиэни көрүү-истии куруһуоктара тэриллибиттэрэ. «Ленин с.». Үөрэнээччилэр, кырдьаҕастар, дьиэ хаһаайкалара икки сүүс биэс уон туона минеральнай брикеты оҥорон, икки сүүс алта уон үс сэнтиниэр ас тобоҕун хомуйан туттардылар. «Кыым»; 2) дьиэни бас билээччи дьахтар. ☉ Женщина - владелица квартиры, дома, домовладелица
Мин олорор дьиэм хаһаайката бэрт амарах санаалаах дьахтар эбит.  Атаас, эн алҕаһыыгын быһыылаах, мин манна дьиэлээх хаһаайкабын, эн кэтэспит кыыһыҥ ити тахсан кэллэ. Л. Попов. Дьиэ (дьиэлээх) хаһаайына (хаһаайын) - 1) ыал аҕата. ☉ Глава семьи
Дьиэ хаһаайына бэрт эйэҕэс киһи эбит, ыалдьыттары уруйдуу көрүстэ.  Дьиэлээх хаһаайын эһэлии сабырыйан тиийэн, хап-харанан көрбүт кыра уолчааны харбаан ылла. М. Доҕордуурап; 2) дьиэни бас билээччи. ☉ Владелец дома, хозяин дома
Дьиэ хаһаайынын кытта кэпсэтэн биһиги биир хоско ый устата олорорго сөбүлэстибит.  Дьиэ хаһаайына, маннааҕы сир төрүт олохтооҕо, бу дойду туундаратыгар үрүҥ эһэ кэлэ сылдьыталаабыт түбэлтэлэрин туһунан кэпсиир. Н. Заболоцкай
Дьиэ чөкчөҥөтө көр чөкчөҥө III. Аан аттынааҕы мас наараҕа олорунан баран, оһох анныгар дьиэ чөкчөҥөтө чыыһыргыырын иһиллиибин. Агидель к. Аһыҥаларга, дьиэ чөкчөҥөлөрүгэр, атын да сыыбырҕас тыастаах уонна «ырыаһыт» үөннэргэ-көйүүрдэргэ истэр органнар сайдыбыттар. ББЕ З. Дьиэ эргин (эргиннээҕи) - чугастааҕы, ырааҕа суох. ☉ Близкий, недалекий от дома, имеющийся вокруг дома, в околотке
Мин дьиэ эргин үчүгэй булчутунан ааҕылларым. Н. Якутскай
[Поэт] Таабырыҥҥа, норуот фантазиятын киэргэтиэн баҕардаҕына, бэрт чугастааҕы, дьиэ эргиннээҕи да суолу, бэргэнник хоһуйан поэтическайдык таһаарар. Саха фольк. Дьэргэ, аһыы-аһыы, кимнээх хаарты оонньуу олороллорун одууласта. Барыта дьиэ эргиннээҕилэр. Болот Боотур
Иэримэ дьиэ көр иэримэ. Икки атахтаахха, Иннинэн сирэйдээххэ Иэримэ дьиэтин иччилии, Төрөтөр оҕотун төлкөлүү олор. П. Ойуунускай
Кини реальнай училищены бүтэрэн баран, үрдүк үөрэҕи ылан, бу саҥа иэримэ дьиэтигэр эргилиннэ. Л. Попов
Иэримэ дьиэни дьиэгинитэ, Аал уоту умуруора, Биир түүн халаахтаан кэлбитэ фашист соллоҥноох суора. Баал Хабырыыс. Култуура дьиэтэ - араас култуурунай-сырдатар, маассабай дьаһаллар ыытыллар (кэнсиэр, киинэ, лиэксийэ, миитин о. д. а.) дьиэлэрэ. ☉ Дом культуры
Кини култуура оройуоннааҕы дьиэтигэр барда. Софр. Данилов
Баайаҕа отделениетын киинигэр орто оскуола, култуура дьиэтэ, библиотека, буоста отделениета уо. д. а. тэрилтэлэр бааллар. Л. Попов
Култуура дьиэтигэр ыытыллар араас хайысхалаах иитэр, сынньатар үлэлэри биһиги маассабай үлэлэринэн ааҕабыт. «Кыым»
Отделение управляющайа символическай күлүүс тылын култуура дьиэтин дириэктэригэр туттарда. «Кыым». Кыстык дьиэ - кыһыҥҥы тымныы кэмҥэ олорорго аналлаах, ичигэс гына оҥоһуулаах дьиэ. ☉ Зимний дом (дом, юрта, предназначенные для проживания в зимнее время)
Сайыныгар кыстык дьиэҕэ үүт кыынньараллар, бурдук астыыллар, тирии имитэллэр. Амма Аччыгыйа
Кыстык дьиэҕэ кэлэллэригэр күн арҕаалаан тииттэр төбөлөрүгэр түстэ. Т. Сметанин
Ыал сүөһүтэ сыл тахсарыгар сүүрбэччэ туона оттоммут буоллаҕына, дьиэлээх киһи кыстык дьиэттэн кэбиһиилээх отторугар диэри кырата аҕыс уон - тоҕус уон төгүл кырыныан наада. И. Аргунов. Норуот айымньытын дьиэтэ - норуот олоҥхотун, ырыатын-тойугун, остуоруйаларын уонна уран оҥоһуктарын бырапагаандалыыр тэрилтэ. ☉ Дом народного творчества
Быыстапканы тэрийбит Култуура министиэристибэтигэр, Норуот айымньытын дьиэтигэр, - норуот талааннааҕын оҥоһуктарын сир аайы бырапагаандалыырга көрөөччүлэр баҕа санааларын биллэрэллэр. «Кыым». Нуучча дьиэтэ эргэр. - бэрэбинэлэри сытыары уурталаан оҥоһуллубут түөрт муннуктаах дьиэ (туруору эркиннээх саха балаҕаныттан ураты дьиэ). ☉ Четырехугольный дом из горизонтально сложенных бревен (в отличие от якутской юрты, стены которой ставятся из вертикально сложенных бревен с наклоном; букв. дом русского)
1967 сыллаах дьылга бу Саха сиригэр буор сыбахтаах, муус түннүктээх балаҕан дьиэни биири даҕаны көрүөхпүт суоҕа: күндээр таас түннүктээх, кырааскалаах муосталаах нуучча дьиэтэ туругуруоҕа. П. Ойуунускай
Алаас халдьаайытыгар үгүс сэргэлэрдээх, иннигэр тилиһэ тутуллубут үс ампаардаах улахан нуучча дьиэтэ турар. Амма Аччыгыйа
Улахан нуучча дьиэтигэр кэлээччилэри көрдөххө - бэрт боччумнаах ыҥырыылаахтар, улахан баай дьон, ону кытта дуоһунастаах тойон-хотун өттө түһүтэлиир эбит. В. Чиряев. Олорор дьиэ - тэрилтэ уонна общественнай дьиэлэртэн ураты, дьон олохсуйар дьиэлэрэ. ☉ Жилой дом
Былыргы гостиницалар тоҕо эрэ олорор дьиэлэртэн ураты архитектуралаахтар. Н. Якутскай
Аҥардас олорор дьиэлэр тутууларыгар 10 550 тыһыынча солкуобай ороскуоттанна, ол түмүгэр 19 236 кыбадыраатынай миэтэрэ иэннээх олорор дьиэ тутулунна. ПДИ КК. Ородобуой дьиэ истор. - аҕа ууһун салалтата үлэлиир, мунньахтыыр дьиэтэ. ☉ Родовая управа
Төҥүлү күөл соботун курдук, мараччы уойбут, улахан төрөл оҕонньор нэһилиэк ородобуой дьиэтигэр кэтэҕэриин диэки көмүс иилэҕэстээх тайаҕынан сири анньа-анньа, кимтэн да толлубакка ыҕарыйа олордо. Бэс Дьарааһын
Сураҕы ылаат, кини сонно тута үтүөрэ охсубута уонна иһэр тойону ородобуой дьиэҕэ тоһуйа барар буолбута. Н. Заболоцкай
Бочуоттаах академик Э.К. Пекарскай дьиэтэ. Бу дьиэ бастаан сибииккэлээх ородобуой дьиэ эбит. «ХС». Отор дьиэ эргэр.- күһүн сылаас кэмҥэ олорор дьиэ (бу кэмҥэ оттоммотох сиргэ ынахтары мэччитэллэр). ☉ Дом (юрта) для временного проживания осенью (в это время рогатый скот пасется на нескошенных местах)
Хоспохтооҕор, сарайдааҕар буолуох сайын тахсан сайылыыр, наада буоллаҕына, күһүн, саас даҕаны олорор отор дьиэлэри кытары оҥостор кыахтаахтар. Күннүк Уурастыырап. Охсуу дьиэ эргэр. - бэрэбинэлэри сытыары ууран, оҥоһуллубут дьиэ. ☉ Дом, построенный из горизонтально сложенных бревен. Куоракка сэттэ уонча ыал баар үһү. Наар охсуу дьиэни туппуттар. Саха сэһ
1977
Сити икки ардыгар Сытыы сымала сыттаах Сырдык мас эркиннээх Сытыары охсуу дьиэҕэ Сырайбынан кэтиллэ түстүм. С. Зверев
Бу хонуу бөһүөлэгэр сэрии кэннигэр аҕай отучча сыллааҕыта бэрт аҕыйах охсуу дьиэ баара. АНТ ДьҮС. Сайылык дьиэ - сайынын олорор дьиэ, даача. ☉ Летний дом, дача
Үчүгэй сайылык дьиэлээҕин кэргэнэ ол Дьөгүөр Дьэргиэйэпкэ босхону эрэ үрдүнэн атыылаан кэбиһэн баран, былырыын күһүн өлбүтэ. Амма Аччыгыйа
Сэргэлээх ойуурун бүччүм хонноҕор мас эрэһиэҥкэ тулалаах сайылык дьиэ көстөр. Софр. Данилов
Биир сарайа суох сайылык дьиэ кэннинээҕи солооһуҥҥа уончалаах уол оҕо дьиэтигэр кэлэн истэҕинэ, айан суолунан биир маҥан аттаах мааны баҕайы киһи ааһан иһэн, тосту кинилэр диэки туораан айаннатан мэҥилитэн кэллэ. Күндэ. Сайыымка дьиэ эргэр. - бөһүөлэктэн тэйиччи турар, быстах кэмҥэ олорорго аналлаах дьиэ (балаҕан, үүтээн). ☉ Заимка
Ааҕааччы, Чөркөөх дэриэбинэтигэр кэлэн туран көрөн эрэриҥ буоллар, арыы ойуур саҕатынааҕы биир бэрт сиэдэрэй оҥоһуулаах, эргэ сайыымка дьиэни көрөн хараххын хатаан ааһыаҥ этэ. Бэс Дьарааһын
Саха дьиэтэ (балаҕана) көр балаҕан. Саха дьиэтэ, аргыый көмүлүөк уота умайар, ип-итии, муус түннүк тиритэн ньалҕарыйар. Н. Заболоцкай
Сааскы күммүт тахсыыта Саха дьиэтин үрдүнэн Көмүс куолас көтөрбүт Көтөн дьырыбынаата. А. Абаҕыыныскай. Сынньанар дьиэ - күүһү-уоҕу, доруобуйаны тупсарар туһугар анал путевканан сынньанар, сытар тэрилтэ. ☉ Дом отдыха
Учууталлар сынньанар дьиэлэригэр тахсыбытым аҕыйах хонно. Н. Заболоцкай
Иккистээн сылдьыыбар Сергоҕа Ургучан минеральнай источнигар сынньанар дьиэни тутуу туһунан кэпсээбитим. ОТК. Туруорбах дьиэ эргэр. - бэрэбинэлэри туруору кэккэлэтэн оҥоһуллубут истиэнэлээх балаҕан дьиэ. ☉ Юрта в форме усеченной пирамиды из вертикально сложенных бревен
Доромоон диэн киһи кыра соҕус туруорбах дьиэтэ ип-ичигэс. Күндэ
Хотонтон чугас саах сыбахтаах, муус түннүктээх туруорбах дьиэ көстөр. И. Никифоров
Оол, үөлэс кыымынан кытыастар быһах угун саҕа харбалыы охсуллубут туруорбах дьиэни аҕам уонча сыллааҕыта бултуу сылдьан туттубута. «ХС». Туруу бараан дьиэ фольк. - норуот уус-уран айымньытыгар олорор дьиэни ытыктаан хоһуйан этии. ☉ В устном народном творчестве: почтительно-церемонное описание жилого дома
Туруу бараан дьиэҕэ Көтөн түһэн көрбүтүм. С. Зверев. Тэрилтэ дьиэтэ - дьон олорор дьиэлэриттэн арааран, дьон мустан үлэлиир дьиэлэрин ааттыыллар. ☉ Здание какого-л. учреждения, организации. Тэрилтэлэр дьиэлэрин ааныгар биллэриилэр ыйаналлар. И. Бочкарев. Уҥа (үрүҥ) дьиэ эргэр. - дьиэ мааны, ыраас өттө (манна дьиэ хаһаайыттара олороллор, ыалдьыттары көрсөллөр). ☉ Большая, светлая, уютная половина дома, где живут хозяева
Үрүҥ дьиэ түннүгүн уурбуттара хайдах эрэ киһи хаамтаҕын аайы хараарыҥнаан, долгуннанан көстөр. Амма Аччыгыйа
Маладьыас, киһи да киһи! - уҥа дьиэҕэ куолаһа бааҕыныыр. А. Сыромятникова
Эдьиийэ эппитин курдук ыраас, саҥа таҥаһын таҥнан, бытааннык хааман үрүҥ дьиэҕэ киирдэ. А. Сыромятникова. Уопсай дьиэ - устудьуоннар эбэтэр ханнык эмэ тэрилтэ үлэһиттэрэ олорор дьиэлэрэ. ☉ Общежитие
Хас сарсыарда аайы кини курсааннар уопсай дьиэлэригэр мин хоспун хомуйа киирэр. Амма Аччыгыйа
Дьону тиэйбит таһаҕас массыыната үллэрэҥнээн кэлэн райактив уопсай дьиэтин айаҕар тохтуу биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Эһиннэххэ иэс ылсан, Эйэлэһэн, кыыһырсан, Уопсай дьиэҕэ сыл ахсын Олоробут син тапсан. Дьуон Дьаҥылы. Үрүҥ дьиэ полит. - Вашингтоҥҥа АХШ президенин резинденцията. ☉ Белый дом (резиденция президента США в Вашингтоне). Үрүҥ дьиэ атын норуоттары баһылыыр-көһүлүүр бэлиитикэни ыыта сатыыр. Уһанар дьиэ - уһанарга аналлаах, онно сөптөөх тэриллэрдээх дьиэ. ☉ Мастерская
Мин, эн курдук уус буолларбын, төһө да үүрдүннэр, уһанар дьиэбиттэн тахсыам суоҕа этэ. С. Ефремов
Үүтээн дьиэ көр үүтээн. Киһи хараҕын курдук чөҥөрүйбүт соччо улахана суох күөл хонноҕор сиргэ тимириэххэ айылаах үүтээн дьиэ самналлан турара. И. Федосеев
Оо, ийэ барахсан! Бу кэмҥэ олус муударай, олус да истиҥ-иһирэх киһи сүрэҕин сылааһа бу кыракый үүтээн дьиэ кутун-сүрүн тутар, тыынныыр. «ХС». Хаҥас (хара) дьиэ эргэр. - салҕааһыннаах дьиэҕэ ас астыыр, былыр хамначчыттар олорор дьиэлэрэ. ☉ Пристройка или меньшая часть дома, служащая кухней, а в старину - помещение для прислуги
Биһиги булпутун хаҥас дьиэҕэ таспыттара, онно көрбүттэрэ-истибиттэрэ. Далан
Хара дьиэҕэ Хамначчыттары кытта Хаартылыыр буолла. А. Софронов
Оруос Баай айгырас алтан тайаҕынан сири тоҥсуйбутугар, икки эдэр сорук-боллур уоллаах кыыс хаҥас хара дьиэттэн тахсаннар сиргэ тиийэ сүгүрүс гыналлар. П. Ойуунускай
Тукаам, Хабырыыс, хара дьиэҕэ тахсан, Ылдьаанаҕа эт эрэ, булуустан сыһыгы таһаардын. И. Гоголев
ср. др.-тюрк. йэв 'юрта'
II
саҥа алл. Норуот ырыатыгар дэгэт тыл. ☉ Междометие, употребляемое в якутских народных песнях
Омурпатаххытына уолуккутунан кутуом! Дьиэ!.. Дьиэ!!. Дьиэ!.. Мэйиим эргийдэ, Хааным хамсаата, Куттаҕым курулуйда. Өксөкүлээх Өлөксөй