даҕ. Күлүгээн курдук, күлүгээн майгылаах. ☉ Хулиганистый
Уулусса хаамаайы, күлүгээнниҥи оҕолоруттан тэйитэр сыалтан, кинини үчүгэй оҕолору кытта доҕордоһуннарыахха. Р. Баҕатаайыскай

даҕ. Ким, туох эрэ баар буолара, кэлэрэ баҕарыллар, көһүтүллэр. ☉ Долгожданный
Никоны …… хаамаайы диэн олохтоохтор туора көрүөхтэрин эмиэ сөп этэ. Ону баара кини мэлдьи көһүтүүлээх киһи. Э. Соколов
Күөлтэн муҥха тахсыыта — Көһүтүүлээх күндү кэмҥин! В. Васильев
Көһүтүүлээх чаастарбыт Көстөр кэмэ туолбатаа? Көрү туппут оҕолоор, Көччүйэрбит буолбатаа? И. Чаҕылҕан

сыптарый диэнтэн хай
аата. Онтон сороҕор көннөрү сыптарыйыыны, сөтөллүүнү да кыайан эмтээбэтэҕим эмиэ баар. Болот Боотур
♦ Сыптараҥ (сыптараҥнаах) ынах курдук сутуйда кэпс., кур. — мөкү холобур атыттары көҕүтэр, куһаҕаҥҥа уһуйар, түргэнник тарҕанар диэн этии. ☉ соотв. дурной пример заразителен (букв. гадит, как корова, страдающая поносом)
Ити барыта хаамаайы, күлүгээн Тобохов кутуруга. Сыптараҥ ынах курдук кини уолаттары сутуйар. Далан
[Сэмэн чаччыына:] Биир сыптараҥ ынах бүтүн хотон иһин сутуйарыгар дылы, [Көкөт күтүр] бүтүн нэһилиэги бутуйдаҕа дии. Эрилик Эристиин
ср. карач.-балк. зыбырыкъ, кирг. шытарак, шатрах ‘понос’

туохт.
1. Устугаста хомуй. ☉ Собирать выброшенные на берег деревья, сучья
Мин Прокопий Андросовтыын бу субуоталаах баскыһыанньаҕа устугастыы барыах буолан, сарсыардаттан ыла сүбэ-соргу ыраатан сылдьабыт. Р. Кулаковскай
Уол оҕо бэрдэ, эн, урут устугастаан бүттүҥ дуу? А. Неустроева
2. көсп., кэпс. Түптээн биир сиргэ олохсуйума, кэлэ-бара, быралгы сырыт. ☉ Скитаться, бродяжничать
Уһун кутуруктаах солкуобай Умсулҕаныгар уккуйтаран, Устугастаан кэлбит урдустартан Уон да харчылааҕы хороппото. Күннүк Уурастыырап
Ханна эрэ өр устугастыы сылдьан баран дойдутугар төннөн кэлбит хаамаайы киһи. «Чолбон»

туохт.
1. Үөрүнэн сырыт, үөргэ холбос. ☉ Сбиваться в стаю, собираться в стадо, табун
Кинилэр [табалар] бүтүн үөрүнэн ханыылаһан сылдьааччылар. Н. Лугинов
Сыспай сиэллээх сырсыбыт, Халдьаайы, халдьыа аайыттан Хара сүөһү ханыыласпыт. П. Ядрихинскай
[Кыһын тымныы түһэригэр] суордар икки-үс буолан ханыылаһан, итиэннэ үөһэнэн эргийэ көтөллөр. И. Сосин
2. Кимниин эмэ туох эмэ уопсай интэриэстээх буол, бииргэ буол. ☉ Соединиться, сойтись, сблизиться с кем-л. себе подобным (напр., по интересу)
Ийэлэриттэн лаппа аҕа саастаах оҕонньор киһи ханыылаһан эрэрин мыына да, атарахсыта да санаабатахтара. Айысхаана
Бу уол иҥсэтигэр туохха эрэ түбэһэрэ буолуо. Аны ол хаамаайылары кытта ханыылаһар буолбут дуу?! «ХС»

1. сыһ.
2. Киһи курдук (тыыннааҕымсытан этии). ☉ Подобно человеку. Айылҕаны [общиннай родовой тутул дьоно] син биир киһилии тыынар тыыннаах, ыалдьар эттээх, кыыһырар, үөрэр сигилилээх курдук өйдүүллэрэ. Саха фольк.
3. Үчүгэйдик, сөптөөхтүк. ☉ По-человечески, нормально (как подобает)
   Этэ быстан сор бөҕөнү көрдө, саҥардыы киһилии хаамар, хамныыр буолан эрэр. Болот Боотур
   Кини киһилии дуоһуйа сынньаммытын билбэппин. С. Данилов
   △ Өйдөнөр гына, холкутук, кыыһырбакка. ☉ Понятно, спокойно, без раздражения, (говорить)
   Бэйи эрэ, доҕоор, эн киһилии олохтоон кэпсээ эрэ. И. Никифоров
   △ Сиэрдээхтик, бэрээдэктээхтик (сырыт). ☉ Скромно, порядочно (вести себя)
   Киһилии сырыттахха Ханна да үлэ дьоно амарахтар. С. Данилов
   Отой кылгас кэмҥэ арыый өрүттэн киһилии сылдьаат, сонно урукку аччык, хаамаайы олохторун тамты умнан …… бараллара абатын! Н. Лугинов
   Киһилии сылдьартан ордук Туох да үчүгэй суох курдук. И. Баишев
4. даҕ. суолт. Хоп курдук, сэнэх. ☉ Годный, пригодный, подходящий (о вещи)
   Киһилии сүгэ. Киһилии мал. — Дьадаҥы ыалга туохтара кэлиэй: көхөлөрүгэр киһилии таҥас көстүбэт, иһит-хомуос да кэмчи этэ. Н. Якутскай
   △ Үчүгэйдик, сөптөөхтүк үлэлиир, дьайар. ☉ Действующий в нормальном режиме
   Киһилии оскуола. — Хаһан бу сопхуос киһилии сопхуос буолуоҕай, ээ? «ХС»
   ♦ Киһилии киһи — олус үчүгэй майгылаах, толору сиэрдээх киһи. ☉ Порядочный, отзывчивый человек (букв. человечный)
   Айылҕа сокуоннарын ким билэ сатыыр, айылҕаны харыстыыр, тупсара, байыта сатыыр, ол буолар киһилии киһи диэн. «Чолбон»
   Сахалар саамай хайгыыр тыллара «дьон киһитэ» «киһилии киһи» диэн буолара. «ХС»

1. даҕ.
2. Бигэ, халбаҥнаабат, тулхадыйбат, түөрэккэйэ суох. ☉ Устойчивый, прочный (напр., об основании чего-л.). Таас олохтоох. Үчүгэй олохтоох тыы
3. Ханна эрэ олохсуйан олорор (киһи), ханна эрэ баар, ол сир киэнэ буолар (туох эмэ). ☉ Местный
   Аһыылаах сүөһүбүтүн аһылык гынабыт, Олохтоох сүөһүбүтүн Улуу өрүскэ Ордугунан уостаатыбыт. Саха фольк. [Бадин:] Эн бу дойдуга олохтоох оҕонньор буоллаҕыҥ дии? С. Ефремов
   Олохтоох оскуола уонна нэһилиэк актыыптарын күүстэринэн «Куһаҕан тыын» диэн оонньууну көрдөрбүттэр. А. Бэрияк
4. көсп. Дьоһуннаах, түс-бас. ☉ Основательный, дельный
   Онтон оонньуу, элэк умнуллан, Олохтоох кэпсэтиигэ киирдилэр. С. Данилов
   Саҥарара барыта олохтоох, эҕэлээх тыллаах. А. Фёдоров
   Төрүкү куһаҕан удьуордар, хаамаайы, олохтоох өйө-төйө суох. «ХС»
5. аат суолт.
6. Хайа эмэ сиргэ олорор киһи. ☉ Местный житель
   Хаҥас өттүбэр — суоппарбыт, уҥабар — аргыһым Николай Спиридонович, бу дойду олохтооҕо, оскуола үлэһитэ. Н. Заболоцкай
   [Өлөөнө:] Оттон ол тыа олохтоохторун хайдах сайыннараргын көрүөм ээ. С. Ефремов
   — Манна олохтооххун дуо? — диэн ыйыттым. — Даа, олохтоохпун. Миронов Николай Саввич диэн мончуорбун. М. Доҕордуурап
7. Олоҕун илгэтэ хайдаҕа. ☉ Уровень жизни, степень благополучия
   Өлбөт өрөгөйдөөх Өлбөт-сүппэт төлкөлөөх, Көрдөөх, байылыат олохтоох Көҥүл норуот Биһиги буоллубут курдук! Нор. ырыаһ. [Чокуурап:] Төһө бэрт олохтоох холкуоскутуй? [Солко:] Билиҥҥитэ куһаҕана суох. С. Ефремов

1. даҕ.
2. Дьиэтэ-уота, иччитэ суох; мэнээк сылдьар. ☉ Бездомный, бродячий; бесхозный
   Улуу кыыл охсуук, дьэллик кыыл тэбиик (тааб.: сохсо (килэпси)). Дьиэтэ-уота суох Дьэллик киһи курдук, Дэлби мунчаардым. В. Гольдеров
   Сааскы мэник, дьэллик тыаллар Ханна эрэ саспыттар. Чэчир-80
   Мин тымырдарбар оннук дьэллик [ыраах сирдэринэн тэлэһийэр] хаан сүүрүгүрэр быһыылааҕа. «ХС»
3. Сүүрэлэс, онно суоҕунан көрбүт (харах). ☉ Бегающие, бездумные, без выражения (глаза)
   Долохов, арааһа, өссө да элэктии түһээри, …… кырасыабай, дьэллик харахтарынан кини диэки чаҕылыччы көрдө. Л. Толстой (тылб.)
4. Дойдута, сирэ суох. ☉ Без родины, без отчизны
   Киһи эрэ дойдулаах буолбат, Диэхтээҕим. Ким - күрдьүктээх... Дьиҥнээхтик Дьонугар долгуйбат Дьэллик ыт курдук көстүөхтээх. С. Тарасов
5. аат суолт. Дьиэтэ-уота, иччитэ суох; мэнээк сылдьар, тэлэһийэр, дьиэҕэ тохтуурун сөбүлээбэт, кэриимниирин таптыыр киһи, сүөһү. ☉ Бродяга, скиталец, непоседа (о человеке, животном)
   Ити дьиэҕэ баппатах дьэллик, ити аартыкка баппатах акаары эйигин атаҕастаата. П. Ойуунускай
   Мин курдук дьэлликтэр, быралгылар, хаамаайылар, устугастар, нуучча даҕаны, саха даҕаны элбэх этибит. И. Никифоров
   Дьэ түөкүн хаххан, дьэллик дьэллигэ тардан, албыннаабыт буоллаҕа. Саха ост. I
6. сыһ. суолт. Дьиэтэ-уота, иччитэ суох, көҥүл-босхо (бар, сырыт). ☉ Без дома, без хозяина, как бродяга (жить, обитать)
   [Күһүнүн тиийэн] Көҥүл барбыт күрүөлэннэ, Хаҥыл барбыт хаһааланна, Дьэллик барбыт кыбыыланна. Саха нар. ыр. I
   Кыра да буоллар, кырыктанна бу ытыҥ - Биллэ көҥүлбосхо, дьэллик барбытын. Л. Попов
   ◊ Дьэллик маҥан (элэмэс) - харах саатар дьиримнэс сырдык; харах иириэх чаҕылхай (элэмэс). ☉ Ослепительно белый (до дрожи в глазах); ярко-пестрый (до ряби в глазах)
   [Бухатыыр дьахтардаах] Чэлгиэннээх киэҥ Дьэллик маҥан Тэлгэһэтин иһигэр Илэ бааччы Дибдитэн киирэн кэллилэр. Күннүк Уурастыырап. [Куралай Кустук] субу баран иһэн сирин ортолуута дьэллик элэмэс табалаах киһини көрсө түстэ. Д. Апросимов. Дьэллик чолбон эргэр. - Дьэллэҥэ былыргы аата (сүтэ-сүтэ киэһэ сарсыарда баар буолар чолбон). ☉ Венера (звезда), букв. блуждающая звезда. Көтөр дьэллик буол - куруук көтө сылдьар буол. ☉ Постоянно летающий (с места на место)
   Суор онтон бэттэх абатыттан хааҕыргыы-хааҕыргыы көтөр дьэллик буолбут. И. Егоров
   ср. тув. черлик, челлик 'дикий'

1. даҕ.
2. Өрүһүнэн, үрэҕинэн устан ааһан иһэр. ☉ Плавающий в воде
   Оҕонньор барахсан үөрүмүнэ, чүөмпэҕэ тимирэн иһэн устугас маһы таба харбаан, үөһэ дагдас гыммыт кэриэтэ буоллаҕа дии. Софр. Данилов
   Охоноон сүгэһэрин түһэрэн, суол кытыытыгар сытар, үс сыллааҕы улахан ууга кэлэн хаалбыт устугас дүлүҥҥэ олордо. Н. Лугинов
   Үрүйэ ортотугар устугас мас харгылаан хаалбыт. Н. Абыйчанин
3. Устан ааһан иһэр (хол., былыт); быстах биллэн ааһар (хол., тыал). ☉ Плывущий (напр., об облаках); переменчивый (напр., о ветре)
   Устугас былыттар аастылар Ырайга ыттар биллибэт Арай эн эрэ кэлэргин Ахта саныыбын, күүтэбин. В. Чиряев
   Уонна мин суолбар дьол аһыллыыта Устугас тыал буолан, туораан биэрбиккин. «Чолбон»
4. кэпс. Олохтоох буолбатах, кэлии-барыы, быралгы. ☉ Не местный, приезжий, скитающийся
   Сибиир улахан куораттарыгар араас устугас, бырах дьоннор баһаамнаабыттар. И. Гоголев
   Устугас, тастан кэлбит харчылаах дьон сири атыылаһалларын бопсуохха наада. ВУА БС
   Биир эдэр дьахтар, олоҕун оҥостор баҕаттан, түптээн миэстэтин була илик устугас киһини дьиэтигэр киллэрбит. «Кыым»
5. көсп. Кэннигэр хаалан иһэр, ааһымтыа (хол., олох). ☉ Непостоянный, переменчивый, проходящий (напр., о жизни)
   Көннөрү устугас олохтон көтөн, үөһэ тардыһан бараҕын. Н. Габышев
   Таптал, ырыа, биллэн турар, кэбирэх даҕаны, устугас даҕаны. В. Гаврильева
   «Биһиги устугас олохпутугар араас буолааччы», — диэтэ Топорков табах тардатарда. «ХС»
6. аат суолт.
7. Өрүһүнэн, үрэҕинэн устан иһэр туох эмэ (хол., мас). ☉ Что-л. плывущее по воде (напр., дерево)
   Мин төрүт Өлүөнэ өрүспүнэн Үгүс да устугас айанныыр. М. Тимофеев
   Халтаама отуу сыыһа тутунна, туох эмэ устугас эбэтэр борохуот ааһаарай диэн кэтэстэ. В. Чиряев
8. көсп., кэпс. Түптээх үлэтэ, олорор сирэ суох, быралгы киһи. ☉ Человек без определённого места жительства, безработный, скиталец, бродяга
   Мин курдук дьэлликтэр, быралгылар, хаамаайылар, устугастар — нуучча да, саха да элбэх этибит. И. Никифоров
   Араас сүүлүктэр, кэлэр-барар устугастар арыгынан мончууктаан, булчуттар түүлээхтэрин хоро таһан эрэллэр дии. И. Семёнов
   Бэҕэһээ кэлбит, сарсын барар устугастар төрүт олохтоохтор дьылҕаларын, кэскиллэрин тоҕо быһаарыах тустаахтарый? «Кыым»
   Араас дьон, кэлэ-бара сылдьар устугастар үлэлээн күлүҥнээбитэ буолан иһэн, күрээн хаалаллара. КДМ ОККО
   ◊ Устугас сырыт — ханна да олохсуйан тохтоомо, кэриимнээ. ☉ Вести непоседливый образ жизни, скитаться, бродяжничать
   Алдьаммыт тыраахтары солбуйтара утаараҕыт, онтон төттөрү сиилэспэр аҕалаҕыт, туох үлүгэрэй, бу, устугас сырытыннарар диэн. Түксү! В. Яковлев
   Быралгы айаны тутуһан Бу маннык устугас сылдьаммын Ийэбин көрбөккө хаалыам диэн Эмиэ да дьиксинэр эбиппин. В. Дедюкин