дьөһ.
1. Бириэмэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ханнык эмэ кэм устатыгар тилэри буолбутун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая временные отношения, употребляется при указании на временной отрезок, процесс, в течение которых совершалось действие (в течение, на всем протяжении)
От ыйын былаһын тухары ардаабыта. Н. Абыйчанин
Кини [Чаҕылҕан] литературнай үлэтин былаһын тухары поэтическай эксперименнэринэн дьарыктаммыта. Софр. Данилов
Ол былаһын тухары кини санаатын эргийэр киинэ мэлдьи Туоллума буола турара. Күннүк Уурастыырап
2. Миэстэ сыһыанын көрдөрөр, хайааһын ханнык эмэ предмет бүтүннүүтүгэр тилэри тарҕанарын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая пространственные отношения, употребляется при указании на предмет, на всем протяжении которого распространяется действие (на всем протяжении)
Мантан икки көс кэриҥэ аллара Улахан Хаана диэн Саха сирин өрүстэрин былаһын тухары ханна да суох улахан, сэттэ мэҥэһик суорба таас харгы, боруок баар. Суорун Омоллоон
Куорат былаһын тухары эргэ дьиэлэр, ааспыт-туорбут курдук, кубарыйа-боруоран тураллара. А. Сыромятникова
Өстөөх фронт былаһын тухары бөҕөргөтүнэн барбыта. И. Федосеев
3. Ситим тыл суолтатыгар бириэмэ салаа этиини холбуурга туттуллар. ☉ В значении союза присоединяет придаточные предложения времени (на протяжении того..
что; до тех пор, пока). Истэр былаһын тухары үрүҥ эһэ туундараҕа тахсыбыта суох. И. Федосеев
Ол бииргэ сылдьалларын былаһын тухары, сүрүн дьарыктара диэн — ол оҕону сурукка үөрэтии эбитэ үһү диэн буолар. В. Яковлев
Преподавателлэр, оҕолор үлэлииллэрин былаһын тухары, бииргэ сылдьыах, кинилэр олохторун, үлэлэрин уонна сынньалаҥнарын тэрийсиэх кэриҥнээхтэр. «Кыым». Тэҥн. былаһыгар, былаһын

1. дьөһ. Төрүт түһүгү салайан, «туох эмэ, төһө эрэ кэм устатыгар» диэн суолтаны бэлиэтиир. ☉ Управляя основным падежом, выражает значение «на протяжении какого-л. времени, в течение чего-л.»
   Биһиги айаммыт устатын тухары наар саха дойдутун, норуотун туһунан сэһэргэстибит. Амма Аччыгыйа
   Харах ыларын тухары күөх торҕо, ити — ийэ айылҕа симэҕэ эрэ буолбатах, бурдук муората. С. Федотов
2. ситим т. суолт. Кэм салаа этиини тутаах этиигэ холбуур. ☉ В качестве союза присоединяет придаточное предложение времени к главному предложению. Күүһүм баарын тухары үлэлиэм
   □ [Көтөр бииһин-ууһа:] Сүүрэр атахтаах баарын тухары, ааһыаҥ-аччыктыаҥ суоҕа. Суорун Омоллоон
   Араадьыйа бу дьиэҕэ күнү быһа, дьиэлээх киһи атаҕар иэгэйэн сылдьарын тухары, көҥүл ыллыыр-туойар, саҥарар. Н. Габышев
   ср. др.-тюрк. турхару ‘постоянно, всегда, беспрестанно’

дьөһ.
1. Хайааһын ханнык эмэ кэм устатыгар тилэри оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении какого-л. отрезка, периода времени, на всём протяжении которого совершается действие (на всём протяжении, за, в течение)
Биһиги айаммыт устатын тухары наар саха дойдутун, норуотун туһунан сэһэргэһэбит. Амма Аччыгыйа
Улуу поэт Некрасов олоҕун устатын тухары бэйэтин кэминээҕи өрөбөлүүссүйэ туһугар охсуһааччылары кытта ыкса сибээстээҕэ. Софр. Данилов
Ол саас устатын тухары Манчаары, ханна да барбыта биллибэккэ, сүтэн хаалбыт. МНН
2. Уста кээмэйдэрин кытта туттуллан, хайааһын туох эмэ ырааҕын устатыгар тилэри оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении мер длины и расстояния, на всём протяжении которых совершается действие (на всём протяжении)
Балтараа килэмиэтирдээх боруон устатын тухары саллааттар өстөөҕү үлтү сынньан босхолообут куораттарын ааҕыталаан бардылар. Амма Аччыгыйа. Днестр өрүскэ сирэйинэн турдахха — уҥа өттө застава учаастагын устатын тухары үрүҥ таас хайа. Н. Якутскай

аат.
1. Туох эмэ саҕаланар өттүттэн уһугар тиийэ уһунун кээмэйэ. ☉ Длина
Кыһаны оҥорорго арсыын үрдүктээх, икки миэтэрэ усталаах, туоралаах холумтаны туой буорунан симэн оҥороллоро. МАП ЧУу
Устатын иистэнньэҥ бэйэтэ холуур, холобур, этэрбэс уллуҥун эргииригэр сап биир эрэ түмүгэ баар буолуохтаах. Хомус Уйбаан
Былыргы сахалар күннээҕи үлэлэригэр «харыс», «сүөм», «муҥур сүөм», «тутум», «суор холото», «илии» курдук уста кээмэйдэрин киэҥник тутталлара. АЭ ӨӨКХ
2. Туох эмэ устатынан кээмэйэ, тайааһына. ☉ Протяжённость чего-л., расстояние, длина
Саас кэлэн хара тыа көҕөрбүт, киэҥ толоон устатын тухары иэнэ биллибэт күөх солко таҥаһы тиирэ тардан кэбиспит курдук буолбут. Н. Неустроев
Арыытын туораабакка, устатын батыһа баран иһэр курдук. Амма Аччыгыйа
Өлөксөөс бу иһэн ойууру-тыаны, устата биллибэт уйгул хонууну, тыалары үрдүлэринэн арыллан барар үрдүк күөх халлааны одуулаһар. А. Бэрияк
♦ Уллуҥах да устата көр уллуҥах. Баран иһэр суолбутуттан уллуҥах да устата туоруохпут суоҕа. Уллуҥах усталааҕынан (устатынан) уларый, хаптаһын быыстааҕынан халбарый көр уллуҥах. [Ойуун:] «Уллуҥах усталааҕынан уларый, хаптаһын быыстааҕынан халбарый», — диэн эҥсэлийдэ. Саха фольк. Усталаах туоратыгар — хайа эрэ кэм былаһын тухары (саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри). ☉ На всём протяжении какого-л. времени, в течение
Ол усталаах туоратыгар эһигиттэн биир истиҥ тылы истэ, биирдэ итии күөһү аһыы иликпин. Болот Боотур
Кэлбиппит быйыл уон икки сыл буолла, ол усталаах туоратыгар биир да өстөөх киһибит суоҕа. Эрилик Эристиин
Сэрии бүппүтэ отут сылын туолан эрэр, ол усталаах туоратыгар биһиги барыта үстэ эрэ көрсүстүбүт. С. Никифоров
Устаты муруннаах, утары сирэйдээх урааҥхай саха көр утары. Оройунан оонньообут, Ортотунан курдаммыт, Уһугунан дугуммут, Устаты муруннаах, Утары сирэйдээх Урааҥхай саха. П. Ойуунускай

аат. Туох эмэ киэҥэ, киэҥ сабардама. ☉ Площадь чего-л.
Устатын-туоратын харах дала ылбат. Амма Аччыгыйа
[Эбэ Хотун барахсан] устата-туората биллибэккэ, килбэйэкүндээрэ, нэлэйэ-хотойо, оргууй устара ууһун, намыынын эбитин! Суорун Омоллоон
Чаҕыл Иванович, хайдах эрэ, бу ходуһаны уруккуттан бэркэ билэр, устатын-туоратын уллуҥаҕынан элбэхтик мээрэйдээбит сирин курдук санаталаата. С. Никифоров
◊ Устата-туората биллибэт (көстүбэт) — олус киэҥ, нэлэмэн сиринэн тайаан сытар, улаҕата көстүбэт. ☉ Безграничный, необъятный, бескрайний
Устата-уҥуоргута биллибэтэх, Устататуората көстүбэтэх, Унаар-мунаар урсуннаах, Уһун тунаар хонуулаах Улуу хочом. П. Ойуунускай
Устата-туората биллибэт сис тыаҕа үрүйэ тахсар. Амма Аччыгыйа
Кыыс Хотун өндөйөн көрбүтэ, устата-туората биллибэт байҕал ортотугар баар эбит, тыа ырыых-ыраах ии буолан көстөр. А. Сыромятникова

1. послелог, упр. осн. п. на протяжении, в течение; уулусса тухары по всей улице; икки сыл тухары в течение двух лет; сааһын тухары за всю жизнь; дьиэ тухары а) на весь дом; б) полный дом; аан дойду тухары на весь мир; ол тухары за это время; бачча тухары а) за это время; б) до сих пор; устатын (или былаһын ) тухары на (всём) протяжении, в течение; кэпсэтии былаһын тухары на протяжении всего разговора; чаас устатын тухары в течение часа; 2. в роли временного союза до тех пор, пока; күүһүм баарын тухары үлэлиэм я буду работать, пока есть силы.

1) длина; сыһыы устата длина поля; суол устата протяжение, длина дороги; 2) долгота, продолжительность; сыл устата продолжительность года; үлэлээбитин устата куруутун хайҕанара на работе (т. е. всё время, пока он работал) его всегда хвалили.

только мн. уст. уос, айах; с улыбкой на устах мичээрдии-мичээрдии; # переходить из уст в уста киһиттэн киһиэхэ баран ис (иһилин); быть у всех на устах киһи барыта сэһэн оҥостор буол.