Якутские буквы:

Якутский → Русский

устугас

1) плавучий; устугас мас плавучее дерево; 2) перен. часто меняющий место работы, летун; устугас үлэһит летун.

Якутский → Якутский

устугас

  1. даҕ.
  2. Өрүһүнэн, үрэҕинэн устан ааһан иһэр. ☉ Плавающий в воде
    Оҕонньор барахсан үөрүмүнэ, чүөмпэҕэ тимирэн иһэн устугас маһы таба харбаан, үөһэ дагдас гыммыт кэриэтэ буоллаҕа дии. Софр. Данилов
    Охоноон сүгэһэрин түһэрэн, суол кытыытыгар сытар, үс сыллааҕы улахан ууга кэлэн хаалбыт устугас дүлүҥҥэ олордо. Н. Лугинов
    Үрүйэ ортотугар устугас мас харгылаан хаалбыт. Н. Абыйчанин
  3. Устан ааһан иһэр (хол., былыт); быстах биллэн ааһар (хол., тыал). ☉ Плывущий (напр., об облаках); переменчивый (напр., о ветре)
    Устугас былыттар аастылар Ырайга ыттар биллибэт Арай эн эрэ кэлэргин Ахта саныыбын, күүтэбин. В. Чиряев
    Уонна мин суолбар дьол аһыллыыта Устугас тыал буолан, туораан биэрбиккин. «Чолбон»
  4. кэпс. Олохтоох буолбатах, кэлии-барыы, быралгы. ☉ Не местный, приезжий, скитающийся
    Сибиир улахан куораттарыгар араас устугас, бырах дьоннор баһаамнаабыттар. И. Гоголев
    Устугас, тастан кэлбит харчылаах дьон сири атыылаһалларын бопсуохха наада. ВУА БС
    Биир эдэр дьахтар, олоҕун оҥостор баҕаттан, түптээн миэстэтин була илик устугас киһини дьиэтигэр киллэрбит. «Кыым»
  5. көсп. Кэннигэр хаалан иһэр, ааһымтыа (хол., олох). ☉ Непостоянный, переменчивый, проходящий (напр., о жизни)
    Көннөрү устугас олохтон көтөн, үөһэ тардыһан бараҕын. Н. Габышев
    Таптал, ырыа, биллэн турар, кэбирэх даҕаны, устугас даҕаны. В. Гаврильева
    «Биһиги устугас олохпутугар араас буолааччы», — диэтэ Топорков табах тардатарда. «ХС»
  6. аат суолт.
  7. Өрүһүнэн, үрэҕинэн устан иһэр туох эмэ (хол., мас). ☉ Что-л. плывущее по воде (напр., дерево)
    Мин төрүт Өлүөнэ өрүспүнэн Үгүс да устугас айанныыр. М. Тимофеев
    Халтаама отуу сыыһа тутунна, туох эмэ устугас эбэтэр борохуот ааһаарай диэн кэтэстэ. В. Чиряев
  8. көсп., кэпс. Түптээх үлэтэ, олорор сирэ суох, быралгы киһи. ☉ Человек без определённого места жительства, безработный, скиталец, бродяга
    Мин курдук дьэлликтэр, быралгылар, хаамаайылар, устугастар — нуучча да, саха да элбэх этибит. И. Никифоров
    Араас сүүлүктэр, кэлэр-барар устугастар арыгынан мончууктаан, булчуттар түүлээхтэрин хоро таһан эрэллэр дии. И. Семёнов
    Бэҕэһээ кэлбит, сарсын барар устугастар төрүт олохтоохтор дьылҕаларын, кэскиллэрин тоҕо быһаарыах тустаахтарый? «Кыым»
    Араас дьон, кэлэ-бара сылдьар устугастар үлэлээн күлүҥнээбитэ буолан иһэн, күрээн хаалаллара. КДМ ОККО
    ◊ Устугас сырыт — ханна да олохсуйан тохтоомо, кэриимнээ. ☉ Вести непоседливый образ жизни, скитаться, бродяжничать
    Алдьаммыт тыраахтары солбуйтара утаараҕыт, онтон төттөрү сиилэспэр аҕалаҕыт, туох үлүгэрэй, бу, устугас сырытыннарар диэн. Түксү! В. Яковлев
    Быралгы айаны тутуһан Бу маннык устугас сылдьаммын Ийэбин көрбөккө хаалыам диэн Эмиэ да дьиксинэр эбиппин. В. Дедюкин

Еще переводы:

понтон

понтон (Русский → Якутский)

м. понтон (устугас муоста, устугас тирэх).

плавучий

плавучий (Русский → Якутский)

прил. устугас, уста сылдьар; плавучая льдина устугас муус.

поплавок

поплавок (Русский → Якутский)

м. 1. лоппунуок, хотоҕос; 2. (плавучий знак) устугас бэлиэ.

аанньатыгар

аанньатыгар (Якутский → Якутский)

сыһ., сөбүлээб. Үчүгэйигэр буолбакка, куһаҕаныгар, куһаҕанын иһин (оннук буолар). ☉ Из-за дурных свойств (так он делает или с ним так поступают)
Тумуусап төрдөууһа суох, ханнык эрэ устугас киһи үһү. Туох аанньатыгар куораттан тыаҕа көһүөй? А. Федоров. Куба буола-буола!.. Ар-дьаалы!.. Туох аанньатыгар туоска суруллубут үһү? Туналыйбытын тухары толору көҥдөй, Иэдьэгэй мэйии буолбат дуо — кини? П. Ойуунускай

устугастаа

устугастаа (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Устугаста хомуй. ☉ Собирать выброшенные на берег деревья, сучья
Мин Прокопий Андросовтыын бу субуоталаах баскыһыанньаҕа устугастыы барыах буолан, сарсыардаттан ыла сүбэ-соргу ыраатан сылдьабыт. Р. Кулаковскай
Уол оҕо бэрдэ, эн, урут устугастаан бүттүҥ дуу? А. Неустроева
2. көсп., кэпс. Түптээн биир сиргэ олохсуйума, кэлэ-бара, быралгы сырыт. ☉ Скитаться, бродяжничать
Уһун кутуруктаах солкуобай Умсулҕаныгар уккуйтаран, Устугастаан кэлбит урдустартан Уон да харчылааҕы хороппото. Күннүк Уурастыырап
Ханна эрэ өр устугастыы сылдьан баран дойдутугар төннөн кэлбит хаамаайы киһи. «Чолбон»

илэчиискэ

илэчиискэ (Якутский → Якутский)

аат., кэпс. Түптээх олоҕо да, үлэтэ да суох, албынынанкөлдьүнүнэн аһаан-таҥнан сылдьар устугас киһи (билигин үксүн үөхсүү тыл быһыытынан тут-лар). ☉ Проходимец, мошенник, пройдоха (обычно употр. как бран.)
Эрэ буолуохсут: «Ээ, илэчиискэ, ыалы кэрийэ сылдьар кэрэдэк... дөксө саҥалааххын-баҕастааххын!»- диэтэ. П. Ойуунускай
Одунчаларга Чолбон Ньукулай диэн аатырбыт хаартыһыт, түөкүн, илэчиискэ киһи баара. Күннүк Уурастыырап
Харчы иннигэр, барыс туһугар баһы быһары кэрэйбэт илэчиискэлэр элбэх сирдэрэ. Болот Боотур
Уолгун дойдутун-сирин көрдөрбөккө, аймахтарыттан туоратан, куоракка иитэн, куорат илэчиискэтэ оҥорбут, бэйэтин дьонугар утары саа туттарбыт - эн бааргын! С. Ефремов

харгытаа

харгытаа (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Уунан устан иһэн чаардаан хаал, миэлгэ олор. ☉ Садиться на мель
Быйыл Өлүөнэ өрүс төрдүгэр «Лена» борохуот кытыыга оҕустаран харгытаан баран, мууска хам тоҥон хаалбыт эбит. Амма Аччыгыйа
Аҕам будулуйа ытылла турар үрүйэҕэ аҕалла, үрүйэ ортотугар устугас мас харгытаан хаалбыт. Н. Абыйчанин
2. көсп. Туохха эмэ мэһэйдэтэн бытаар, тутулун, иҥнэн хаал. ☉ Задерживаться, тормозиться, замедляться
Литературнай кириитикэ аҕыйах көһүүн формаларга харгытаан хаалбакка, жанра, ньымата элбээн, байан иһиэхтээх, оччоҕо эрэ бэйэтин соругун ситиһиилээхтик толорор кыахтанар. КНЗ КАӨ
[Репкин:] Мин салалтабынан үлэ туран харгытаан хаалыан сатаммат. Пьесалар-1956.

дьэллик

дьэллик (Якутский → Якутский)

  1. даҕ.
  2. Дьиэтэ-уота, иччитэ суох; мэнээк сылдьар. ☉ Бездомный, бродячий; бесхозный
    Улуу кыыл охсуук, дьэллик кыыл тэбиик (тааб.: сохсо (килэпси)). Дьиэтэ-уота суох Дьэллик киһи курдук, Дэлби мунчаардым. В. Гольдеров
    Сааскы мэник, дьэллик тыаллар Ханна эрэ саспыттар. Чэчир-80
    Мин тымырдарбар оннук дьэллик [ыраах сирдэринэн тэлэһийэр] хаан сүүрүгүрэр быһыылааҕа. «ХС»
  3. Сүүрэлэс, онно суоҕунан көрбүт (харах). ☉ Бегающие, бездумные, без выражения (глаза)
    Долохов, арааһа, өссө да элэктии түһээри, …… кырасыабай, дьэллик харахтарынан кини диэки чаҕылыччы көрдө. Л. Толстой (тылб.)
  4. Дойдута, сирэ суох. ☉ Без родины, без отчизны
    Киһи эрэ дойдулаах буолбат, Диэхтээҕим. Ким - күрдьүктээх... Дьиҥнээхтик Дьонугар долгуйбат Дьэллик ыт курдук көстүөхтээх. С. Тарасов
  5. аат суолт. Дьиэтэ-уота, иччитэ суох; мэнээк сылдьар, тэлэһийэр, дьиэҕэ тохтуурун сөбүлээбэт, кэриимниирин таптыыр киһи, сүөһү. ☉ Бродяга, скиталец, непоседа (о человеке, животном)
    Ити дьиэҕэ баппатах дьэллик, ити аартыкка баппатах акаары эйигин атаҕастаата. П. Ойуунускай
    Мин курдук дьэлликтэр, быралгылар, хаамаайылар, устугастар, нуучча даҕаны, саха даҕаны элбэх этибит. И. Никифоров
    Дьэ түөкүн хаххан, дьэллик дьэллигэ тардан, албыннаабыт буоллаҕа. Саха ост. I
  6. сыһ. суолт. Дьиэтэ-уота, иччитэ суох, көҥүл-босхо (бар, сырыт). ☉ Без дома, без хозяина, как бродяга (жить, обитать)
    [Күһүнүн тиийэн] Көҥүл барбыт күрүөлэннэ, Хаҥыл барбыт хаһааланна, Дьэллик барбыт кыбыыланна. Саха нар. ыр. I
    Кыра да буоллар, кырыктанна бу ытыҥ - Биллэ көҥүлбосхо, дьэллик барбытын. Л. Попов
    ◊ Дьэллик маҥан (элэмэс) - харах саатар дьиримнэс сырдык; харах иириэх чаҕылхай (элэмэс). ☉ Ослепительно белый (до дрожи в глазах); ярко-пестрый (до ряби в глазах)
    [Бухатыыр дьахтардаах] Чэлгиэннээх киэҥ Дьэллик маҥан Тэлгэһэтин иһигэр Илэ бааччы Дибдитэн киирэн кэллилэр. Күннүк Уурастыырап. [Куралай Кустук] субу баран иһэн сирин ортолуута дьэллик элэмэс табалаах киһини көрсө түстэ. Д. Апросимов. Дьэллик чолбон эргэр. - Дьэллэҥэ былыргы аата (сүтэ-сүтэ киэһэ сарсыарда баар буолар чолбон). ☉ Венера (звезда), букв. блуждающая звезда. Көтөр дьэллик буол - куруук көтө сылдьар буол. ☉ Постоянно летающий (с места на место)
    Суор онтон бэттэх абатыттан хааҕыргыы-хааҕыргыы көтөр дьэллик буолбут. И. Егоров
    ср. тув. черлик, челлик 'дикий'
аанньа

аанньа (Якутский → Якутский)

I
аат., түөлбэ. Туу ойбоно. ☉ Прорубь, в которую ставится верша.
◊ Аанньа туута — устугас балыкка угуллар симэ мастаах туу. ☉ Частоплетеная верша на рыбу, идущую вниз по течению.
II
1. сыһ. Үчүгэйдик, ситэри, киһи санаата астынарынан (туохт. буолб. ф. кытта мэлдьэх., утарар этиилэргэ тут-лар). ☉ Хорошо, прилично, как подобает (употр. с отриц. ф. гл. и в отриц. оборотах)
Кууһума аҕыйах хонук иһигэр аҥара эрэ хаалла, урукку архах сэллигэ көптө, түүн аанньа утуйбат буолан сордонно. Н. Павлов
Прокопий Сергеевич ытынан сылдьар сылаалаах, унньуктаах айаҥҥа соччо үөрүйэҕэ суох буолан, аһыах санаата аанньа кэлбэтэҕэ. Н. Заболоцкай
Халлаан аанньа сырдыы илигэ. А. Сыромятникова
2. даҕ. суолт. Үчүгэй эрэллээх, астык (үксүгэр буолб. ф-ҕа, мэлдьэх., утарар этиилэргэ). ☉ Добротный, порядочный, путный (обычно в отриц. ф. и отриц. оборотах). Аанньа тэрилбит суох
□ Аанньа үлэ тахсыбат. Н. Габышев
◊ Аанньа ахтар (ахсарар) — болҕомтоҕо ылар, аахсар (үксүгэр буолб. ф-ҕа «соруйан атаҕастаан, түһэрэн болҕомтоҕо ылбат, аахсыбат» диэн өйдөбүлгэ тут-лар). ☉ Обращать внимание; считаться с кем-л. (обычно употр. в отриц. ф. в значении «игнорировать кого-л., пренебрегать кем-л.»)
Аанньа ахтыбат ыал кыыһа Ахтыллымына хаалар, Улахаҥҥа уурбат ыал кыыһа Умнууга хаалар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ваня аанньа ахсарбакка, табахтыы, киирэ-тахса сырытта. Амма Аччыгыйа
[Чооҕунай Дохсун] кэргэттэриттэн Маһараҕы эрэ аанньа ахтара үһү. «Чолбон». Аанньа буолан — үтүө, үчүгэй буолан буолбатах, өлүү-иэдээн буолан (үксүгэр ким эмэ өлбүтүн чугас дьоҥҥо ыйытыктаан, таайтаран этэргэ). ☉ Не будучи в хорошем, приличном состоянии, подобающем виде (обычно в риторических оборотах употр. как прозрачный намек-извещение о смерти близкого человека)
Аанньа буолан төнүннэриэхтэрэ дуо?! Оҕолоро, чугас дьоно, аймахтара аймаммыттара сүрдээх. Оҕонньор уоскуйан, уолун кууһа түһэн уоһуттан уураан ылла уонна ыйытта: — Хайаан туохха кэллиҥ? Аанньа буолбуппар кэлиэм дуо? Соҕотоҕун хаалан баран сылдьабын. Суорун Омолоон. Оттон сэрэйдэххитинэ, аанньа буолуо этэ дуо? Эрилик Эристиин. Аанньа буолбат — чахчы куһаҕан буолар, куһаҕанынан бүтэр (олох опытыттан билэн бигэргэтэн этии). ☉ (Это) добром не кончится (исход известен по житейскому опыту)
Тыаҕа киһи өйөһөн-убаһан сылдьар куолута. Бэйэтин иннин эрэ көрүнэр киһи бу дойдуга аанньа буолбат. П. Филиппов
«Байанайым кытары хадьырыйда, аанньа буолбат ыал буоллубут», — диэн биир муҥатыйыы үөскээтэ. В. Яковлев
Киһи тыла иҥмит киһитэ аанньа буолбат. П. Филиппов. Аанньаҕа (оннук) буолбат — үчүгэйгэ (оннук) буолбат, куһаҕаҥҥа буолар (сэрэйии, билгэлээһин). ☉ (Это) не к добру (предположение)
Улуу ойуун төрүүрэ аанньаҕа буолбат. Күннүк Уурастыырап
Сахалар итэҕэллэрин быһыытынан хотой ыалы аанньаҕа буулаабат. В. Яковлев
Ырҕайа сытыйбыт [кинээс] аанньаҕа ыйаах ыыппатаҕа сэрэйиллэр этэ. Амма Аччыгыйа
Наар аанньа көр наар. Кыһарыйбыт курдук, барытын наар аанньа оҥорон, күн ахсын тымныы сэтэрэн иһэр. Н. Васильев. Олох сатамматаҕына оннук наар аанньа буолан иһэр быһыылаах. Н. Якутскай
III
сыһ. дьөһ.
1. Предмет ханнык эмэ бэлиэтин хоту хайааһын оҥоһулларын ыйарга туттуллан, сөп түбэһии сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает отношение сообразности и соответствия, указывая, что действие совершается сообразно какому-л. признаку предмета (сообразно, соответственно с)
Ол гынан баран, кини [Дулҕа диэн ааттаах], кырдьык да, аатын аанньа, суол ортотугар олорор дулҕа курдук киһи, улахан иҥнигэн буолар таҥнарааччы. Н. Якутскай
Улаханын аанньа модун күүстээх эбит. И. Данилов. Дагдайбытын аанньа даар акаары (өс ном.)
△ Төрүөт сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает причинные отношения
Сорохтор чэпчэкитин аанньа [атын үлэҕэ] баран хаалаллар. «Кыым»
Ол мал килэйбитин-халайбытын аанньа төһө харчыга турбута буолуой? Н. Габышев
2. Ситим тыл суолтатыгар төрүөт салаа этиилэри холбуурга туттуллар. ☉ В значении союза присоединяет придаточные предложения причины (потому что, по той причине, что)
Красильников атамаан кинини [Гордеевы] сирэй билэрин эрэ аанньа, Саха сирин сэриилэрин командующайыгар анаабыта. П. Филиппов
Нэһилиэк киинэ оччотооҕуга Толооҥҥо баара. Онно кэлэн биһиги, Дьаамсыкпыт тохтообутун аанньа, оҕото-уруута суох, балыктаан-куобахтаан иитиллэн олорор Наһаардаах диэн оҕонньордоох эмээхсиҥҥэ тохтообуппут. Софр. Данилов
Харчылааҕын эрэ аанньа, ханнык да таптала суох, кырдьаҕас, бүрэ дьүһүннээх огдообону ойох ылбыт. А. Чехов (тылб.). Тэҥн. хоту

иир

иир (Якутский → Якутский)

I
туохт.
1. Өйгүнэн ыарый, булкулун. ☉ Страдать потерей рассудка, умопомешательством, сойти с ума
Иирбит киһи күүһэ-уоҕа икки төгүл эбиллээччи дииллэр. Күннүк Уурастыырап
Сылгыһыт уола соһуччу иирбитэ сыл кэриҥэ буолбут. И. Гоголев
△ Ньиэрбэ сыстыганнаах ыарыытынан (иирэр ыарыынан) ыарый (кыыл-сүөһү туһунан). ☉ Заболевать бешенством (о животных). Бу ыт иирбит
2. Тугу да кыайан өйдөөбөт буол, булкуллан хаал. ☉ Терять рассудок, путаться, сбиваться с толку
Ахсааммар иирэн хааллым.  Мин букатын иирэн хааллым. Н. Неустроев
Иирбит, акаары ыраахтааҕы сэриини тэрийэн, бу алдьархайы тэрийдэ. Эрилик Эристиин
3. көсп. Түктэри-баламат быһыылан; харса-хабара суох тыллас, айдаар-куйдаар; толоостук, сиэри таһынан кыыһыр. ☉ Вести себя нагло, непристойно, нахально; скандалить, поднимать невообразимый шум-гам; быть, находиться в крайнем раздражении
Сэриинэн тыыланан, Сэттээхтик тыллаһан - Алыстаан эрэҕит, Аһара иирэҕит. Күннүк Уурастыырап
«Хаһан, ханнык ыстараап харчытын туппуппун этэҕин, киэр буол, ииримэ», - диэн мэлдьэһэн кэбиһэр. Күндэ
4. көсп., сөбүлээб. Тугунан эмэ күүскэ үлүһүй (үксүгэр тоҕооһо, солуута суоҕунан). ☉ Сильно увлечься чем-л. (обычно мелочным, нестоящим)
Кэпсээҥҥэ иирэммин барбакка хааллым.  Мааҕын Тигээйилэр оҕолоро кырбаатылар диэн ытаан-соҥоон бараҥҥын, аны мээчик оонньоон иирэҕин. Амма Аччыгыйа
5. көсп., сөбүлээб. Кими-эмэ күүскэ таптаа, киниэхэ наһаа ыллар, сүрэххин сүүйтэр (үгэс курдук, ылыныллыбыт сиэри кэһэн туран). ☉ Сильно влюбляться в кого-л., увлекаться кем-л., терять голову от любви к кому-л. (обычно нарушая общепринятую этику)
Күнүүлүөм суоҕа дуо! Саабысынаҕа иирбитиҥ мэлдьэх буоллаҕай? Болот Боотур
Кини саныыр быһыылаах: хайа кыыһы таптыы көрдүҥ да, ол кыыс хайаан даҕаны киниэхэ иириэхтээх. С. Ефремов
[Суоппуйа:] Бу, тойон, кийиитиҥ, Дьаарбаҥҥа иирэн, эриттэн арахсара кэллэҕэ буолуо. Эрилик Эристиин
♦ Иирбит аҕабыыт дьыалатыын (кинигэтин) курдук - киһи иннин-кэннин, бэрээдэгин, чуолкайын булбатын курдук булкуллубут (үксүн дьыала туһунан). ☉ О большом беспорядке в делах, бумагах
Дьыалаҥ иирбит аҕабыыт дьыалатын курдук, туох даҕаны дьыалата тигиллибэт, киирэр-тахсар сурунаалгар суруллубат. Күндэ. Иирбит барыс кэпс. - чэпчэки суолунан кэлбит, булуллубут өлгөм барыс. ☉ Легко доставшийся щедрый барыш (прибыль)
Хоту олорор көс омуктарыгар, устугас сахаларга испиири атыылаан, түүлээҕи хомуйартан ордук иирбит барыс суох. Болот Боотур. Иирбит <курдук> элбэх кэпс. - олус элбэх. ☉ Очень много, полным-полно
Икки атахтаах Ситэн сэрэйбэтэх Иирбит элбэх харчылаах киһи. Өксөкүлээх Өлөксөй
Итиэннэ аата биллибэт күөл иирбит курдук элбэх. «ХС». Иирбит ыт үөхс. - «сидьиҥ, чиччик киһитэҕин» диэн ыыстаан, үөҕэн этии. ☉ Подлец, мерзавец
Иирбит ыт, эн тугун мунньаҕай! Кэл манна, баттаххын харбыахха, Ол баҕас туох буруй буоллаҕай? Эрилик Эристиин. Иирэн турда - эмискэ, соһуччу буолан-хаалан турда, күүтүллүбэтэх өттүттэн олус күүскэ тымтан-кыыһыран турда. ☉ Неожиданно вспыхнуть сильным гневом, впасть в крайнее раздражение (когда для этого вроде бы нет причин)
Муста охсубут дьон, ыаллара сааһыгар кыыһырбат киһи, иирэн турбутун одуулаһаннар, тэйэн, кэннилэринэн сыҕарыйаллар. А. Сыромятникова. Мэйиитэ иирэр көр мэйии
2. Өйө-санаата иирдэ көр өй-санаа. Хараарчы иирдэ көр хараарчы. Хараҕа иирэр көр харах I
◊ Иирдиҥ дуу (дуо) <итирдиҥ дуу>? - сиэри таһынан быһыыланар киһини өйдөтөр, сэмэлиир этии. ☉ Так говорят, когда пытаются утихомирить слишком уж разбушевавшегося человека
Иирдиҥ дуо, эн, дьиккэр? Амма Аччыгыйа
Бэйи эрэ, Ахмет! Иирдиҥ дуо?! Өстөөхтөрү кэннилэриттэн эккирэтээри гынаҕын дуо? Эрилик Эристиин
Ити хайдах буоллум, Иирдим дуу, итирдим дуу? С. Ефремов. Иирэр бараах эргэр. - иирбит, төбөлөрүнэн булкуллубут дьону эмтиир дьиэ. ☉ Богодельня (приют) для умалишенных
Ити киирэн, күһүнүгэр, «Иирэр бараах» хотунтан Эмкэ сытан тахсан баран Уонча эрэ хонукка Олорбута Налбыһах. Күннүк Уурастыырап
Эмээхсини, киирэрин кытта, уола Суон Бүөтүр иирэр бараахха илдьэн туттарбыт. Болот Боотур
Тоҕо миигин манна аҕаллылар? Бу иирэр бараах быһыылаах, ол аата мин иирэн эрдэҕим. Н. Лугинов. Иирэр ыарыы бэт. - кыыллар иирэн ыалдьар сыстыганнаах ыарыылара. ☉ Бешенство (вирусная болезнь животных)
Ыт, кырдьык, олус элбээбитэ, иирэр ыарыы тарҕаммыта. Г. Угаров. Тэҥн. ииримтийии. Иирээри гыммыт дуу (ээ) - сиэри таһынан быһыыланар киһини сүөргүлээн этии. ☉ Неодобрительно-осуждающее выражение по поводу неприличного, непристойного, предосудительного поведения кого-л. «Тыый, бу дьахтар иирээри гыммыт дуу?» - диэн оҕонньор суобаһырбыта буолла. П. Ойуунускай
Ити киһи иирээри гыммыт ээ, хата сотору таҕыста, манна өр буолан майаачылыа дии санаабытым. А. Софронов
ср. тюрк. егир, ивир 'вертеть'
II
туохт. Аһыйан, ыдьырыйан хаал (үүт, сүөгэй туһунан). ☉ Закисать, свертываться (о молоке, сливках). Үүт иирбит
тюрк. эри, ири