көр илэчиискэ
Бүгүн от тиэйэн иһэн Баһылай оҕонньордоох-хо иттэ киирээри Чолооску Сэмэн илэтиискэни көрсөн бырыылаан биэс сыарҕа оту сүүйтэрэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
[Кууһума:] Иннигэр-кэннигэр туга да суох хаама сылдьар илэтиискэ этэ. Н. Павлов

аат. Дэлби тэбэр матырыйаалы (хол., динэмиити) эһээччи. ☉ Специалист по взрывным работам, взрывник
Власов диэн, били, былырыын дьону куттаабыт эстэрээччи быйыл эмиэ биһиги партиябытыгар анаммыта. Тумарча
Онно эстэрээччинэн үлэлиир илэчиискэ киһи баара. «Чолбон»

атыллаа диэнтэн дьаһ
туһ. Модьоҕону ситэ атыллатыах бокуой биэрбэккэ, хос иһиттэн үкчү кини кыыһын курдук үөрбүт чэгиэн саҥа: «Ийээ», — диэтэ. Н. Заболоцкай
Бу илдьириискэни, бу илэчиискэни хайа мааны ыал дьиэлэрин аанын атыллатыахтарай? П. Ойуунускай
Ол бөкүнүк, халтархай таастары (ордук ардахтаах бириэмэтигэр букатын ньылбараҥ буолбут баҕайылары) үрдүнэн атыллатан ааһар уустук дьыала. «ХС»

туохт. Хаартынан бырыы оонньоо. ☉ Играть в три листика
Бүгүн от тиэйэн иһэн Баһылай оҕонньордооххо иттэ киирээри Чолооску Сэмэн илэчиискэни көрсөн, бырыылаан биэс сыарҕа оту сүүйтэрэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Түөрт хонукка өрөөн олорон, бырыылаан уон биэс тыһыынчаттан уон түөрт тыһыынчатын сүүйтэрэн кэбиһэр. Саха фольк. Дьааҥылыы сылдьан хаартылаан, Дьаллыгар харчыга бырыылаан, Икки истээх сону Сүүйбүтүн истибитим, Эргэрэн бүппүтүн көрбүтүм. С. Васильев

аат. Аармыйаҕа, флотка уонна полицияҕа хамаандалыыр састаап байыаннай эбэтэр анал сыбаанньалаах киһитэ. ☉ Представитель командного состава в армии или в другой силовой структуре, офицер
Никифор Кирикович боруоҥҥа сылдьан 1942 сыл бэс ыйын 20 күнүттэн ыла эписиэрдэр куурустарыгар үөрэнэр. Софр. Данилов
Ньиэмэс ордубут саллааттара, эписиэрдэрэ ол куотан эрэллэр. Т. Сметанин
Илэчиискэ Кууһума ыспыраанньыгы өлөрөөрү сүгэтин туппутунан киирбит, тутаары гыммыт эписиэри кырбаабыт. Н. Павлов

аат., эргэр.
1. Ыалы кэрийэн аһыыр туга да суох киһи, кумалаан. ☉ Нищий, бродяга, побирающийся по людям
Эрэ буолуохсут: «Ээ, илэчиискэ… ыалы кэрийэ сылдьар кэрэдэх… өссө саҥалааххын-баҕастааххын!» — диэтэ. П. Ойуунускай
Били кэрэдэхтэрбит, уоллаах иирээки дьахтар, түүн күрээн хаалбыттар. В. Гаврильева
Ити күнтэн ыла мин Кытыл-Дьура ыалын кэрэдэҕэ буолбутум. И. Никифоров
2. Кулут; батараак. ☉ Раб, рабыня; батрак, батрачка
Оо, аньыы туолан, аны бу мин урукку кэрэдэхтэрбин, Сайсары эмээхсиннээҕи, ааттаһа, сылгы хаһатынан айах тута кэллэҕим. Суорун Омоллоон
Нүһэр Дархан ол дойдуга аттанна, Бу кэрэдэхтэр кинини арыаллыах тустаахтар. И. Гоголев
3. Киһилии бодотун сүтэрбит киһи; илэчиискэ. ☉ Жулик, мошенник; опустившийся человек
[Чоочо:] Кэрэдэҕи кэһэтэр гына, Сытыганы сыһытар гына Остуруогай уурууну уурдаргын, Хара ыты харса суох Хаайдаргын харыстыа этиҥ. А. Софронов
Өбүгэлэр ытык үгэстэрин кэспит ыттыы сигилилээх кэрэдэхтэри кытта атын кэпсэтии баар буолуон да сатаммат. Далан
Ытыктыыр ыанньыксыппыт, Кэлин тиийэн билпит, Кэрэдэх кэбин кэппит: Үүтүгэр ууну эппит. С. Тарасов
4. үөхс. Дьиккэр, үөдэн, дирээн. ☉ Паршивец, негодяй, дрянь
Бу кэрэдэх тылын истиҥ! Соруйан гынар ээ ити! Амма Аччыгыйа
Бу сиргидэх сиэтэҕин! Киэр буолуҥ, кэрэдэхтэр! Болот Боотур
Бу кэрэдэҕи көр эрэ! С. Никифоров

туохт.
1. Таҥаска уолук оҥор. ☉ Делать разрез у ворота одежды спереди. Киэҥ да уолуктаабыттар бу ырбаахыны
2. Кыыһыран, ыххайан, кими эмэ уолугуттан ыл, харбаа. ☉ Брать, хватать кого-л. за грудки
[Бэрэбиэччит — Константиновка:] Көр, бу табаарыс кэм киһилии кэпсэтэр, оттон эн буоллаххына, ханнык эрэ илэчиискэ курдук, эһэҥ сааһа саастаах оҕонньору уолуктуугун. С. Ефремов
Мин өһүргэнэн остуораһы уолуктаабытым. «ХС»
3. көсп. Дьаныардаахтык, дьүккүөрдээхтик тугу эмэ көрдөө, ирдээ. ☉ Приставать, приступать с ножом к горлу, наступать на горло
[Иннокентий:] Бу да оҕолору, кэпсэтиннэриэх бокуой биэрбэккэ уолуктаан түһэннэр. Ойуку
Бу кыыс киһини уолуктаан түһэн тоҕо сүрэй?! СН ЭСЭ
♦ Уолуктаабыт улар курдук фольк. — түөскүн мөтөтөн, төбөҕүн хантаччы быраҕан (суоһурҕанан тур). ☉ С выпяченной грудью, закинутой назад головой — об угрожающей позе кого-л. (букв. словно наевшийся по горло глухарь)
Аата ахса суох элбэх дьон кэлэн …… дьиэҕэ уҥа-хаҥас өттүнэн олордулар уолуктаабыт улар курдук олоһо сытыйан баран. ПЭК ОНЛЯ I
Чоочо обургу уолуктаабыт улар курдук уордайан өтөс гына түстэ, дьэ дөөдөһүйүү бөҕө буолла. В. Протодьяконов

туохт.
1. Кими эмэ буруйдааҕынан, буруйу оҥорбутунан аах, сэмэлээ. ☉ Обвинять, винить, порицать кого-л. за совершенные проступки, преступления
[Дьэкиим:] Сууту да буруйдуохха сатаммат, бэйэбит буруйдаахпыт, сүрэхпит куһаҕан, санаабыт сидьиҥ, барсы ордоробут. А. Софронов
Сэбирдэх [киһи аата] маҥкыта тостон, ситэ балыктыа хаалбытыгар Ордьооҕу уонна бэйэтин ойоҕун буруйдуу саныы истэ. Биирдэрэ кыраабыта, биирдэрэ бэҕэһээ куйуур үрдүнэн атыллаабыта. Амма Аччыгыйа
Чыычаахсыт чыычааҕы тутар. Онон, чыычаахсыты буруйдуохха сөп дуо? Суох, буруйдуур сатаммат. Айылҕаттан оннук айылыннаҕа дии. Далан
2. Кими эмэ буруйдааҕынан, буруйу оҥорбутунан ааҕан, сууттаа, дьүүллээ. ☉ Осудить кого-л. за совершенное преступление
Кинини [Манчаарыны] ыарахан буруйдаан, хара остуолбаҕа туруоран баран, уон биэс охсууга уураах таһаарбыттара. МНН
«Мин Лениҥҥэ, Фрунзеҕа бараммын хобуоччулары кытаанахтык буруйдуулларыгар көрдөһүөм», — диэн силлиэрэн ахан сылдьар буолар эбээт кини диэтэх киһи. Амма Аччыгыйа
Илэчиискэ Кууһума ыспыраанньыгы өлөрөөрү сүгэтин туппутунан киирбит тутаары гыммыт эписиэри кырбаабыт, диэн буруйдаан уон сылга Иркутскай куорат таһыгар баар түрмэҕэ хаайарга уурдулар. Н. Павлов
◊ Буруйдуур түмүк суут-сок. — холуобунай эппиэккэ тардыллыбыт киһи (дьон) буруйдарын туһунан силиэдэбэтэл дакаастабыллаах түмүгэ уонна дьыаланы борокуруорга ыытар туһунан быһаарыыта. ☉ Обвинительное заключение
Сорохторун адьас сотору бүтэрэн, буруйдуур түмүгү суруйуохтаах. Атыттар силиэстийэлэрин өссө салгыы ыытыахтаах. М. Попов
Онтон буруйдуур түмүгү ааҕыыга киирии буолар. «ХС»

I
туохт.
1. Сүүйсүүлээх оонньууга кыайтаран, кыайбыт киһиэхэ бэйэҥ туоххун эмэ туран биэр. ☉ Лишаться чего-л. в результате проигрыша, проигрывать что-л. в азартной игре
[Ньукулай] хаартылаабыта түүннээх күн буолбут үһү. Элбэх харчытын уонна атын сүүйтэрэн баран, аны сакылаат ууран оонньуу олорор дииллэр. А. Софронов
[Холлой] бүгүн Чолооску Сэмэн илэчиискэни көрсөн бырыылаан биэс сыарҕа оту сүүйтэрэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
[Харытыан уонна Маппыр] куруускаҕа уонна остуоска олбусолбу оонньоон, хас да ынахтарын, сылгыларын сүүйтэрэннэр, бэйэлэрэ кыһыы бөҕөҕө түһэ сылдьаллара. Л. Попов
2. Туохха эмэ (хол., дьыалабыай кэпсэтиигэ) кимиэхэ эмэ кыайтар, сабырыйтар. ☉ Терпеть неудачу в чём-л. (напр., в переговорах), проигрывать кому-л. в чём-л.
Арамаан Дьөгүөрэп аныгылыы киһи буолан кэлэр-барар, эргинэр. Ол гынан баран, кэпсэтиһиигэ кини куруук сүүйтэрэр. Амма Аччыгыйа
Дьэллик күһүн биирдэ, туохтан эрэ быалаһан мөккүһэбин диэн, үс көҕөнү сүүйтэрэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
△ Тугунан эмэ эргиниигэ, тугу эмэ эргитиигэ кимиэхэ эмэ албыннат. ☉ Быть, становиться заложником обмана в каком-л. совместном деле
Дьадаҥы киһи тугу булбутун сыыһын сүүйтэрэн кэбиһэр, онтон сылтаан баай хабалатыгар төлөрүйбэт ытарчаҕа ылларар. «Чолбон»
3. Туһата, барыһа суох, сүүйтэриилээх хаал. ☉ Оставаться в проигрыше. Сэмэн оскуолаттан сопхуоска көһөн улаханнык сүүйтэрдэ — хамнаһы аҕыйаҕы аахсар буолла
□ Дьиҥнээх кырдьыгы эһиги тутуспатыгыт
Кылбановскай дириэктэр буоларыттан обсерватория сүүйтэрэр эрэ. В. Яковлев
♦ Өйгүн сүүйтэр — 1) ким эмэ сабыдыалыгар оҕустар, кини санаатынан бар (хол., албыннатан). ☉ Оказаться под влиянием кого-л., подчиниться его воле и желаниям (напр., обманувшись)
Абам-сүптүм эбит!!! Өлөр быатыгар, Өйбүн бу ааргыга сүүйтэрэн, Суорума соруктаммыт Сорум эбит. П. Ойуунускай
Абааһы кыыһа аптаах диэбиккэ дылы, бэрт доҕор, эн киниэхэ да өйгүн сүүйтэрбитиҥ баар. Эрилик Эристиин; 2) туох эмэ буортулааҕынан, омсолооҕунан үлүһүй. ☉ Увлечься чем-л. дурным, предосудительным
Тугу да гыныан булумуна, өйүн арыгыга сүүйтэрэн сылдьар эрэйдээх диэн аһыныахтара суоҕа. А. Софронов
Уста Уйбаан ускултэскил сылдьар эдэр кулан сааһыгар, көмүс соноругар өйүн сүүйтэрэн, киһи олоҕо уһуга суох курдук саныыра. «ХС»
II
туохт. Улам иинэнхатан, дьүдьэйэн, улаханнык ыран бар (хол., ыарыыттан). ☉ Сильно худеть, сохнуть (напр., от болезни)
Оҕо улам сүүйтэрэн, эрдэтээҥҥи хаһыҥ хаарыйбыт хахыйаҕыныы, иинэн-сүтэн испитэ. «Чолбон»

I
саҥа алл. Саҥарааччы сөбүлэһиитин, сөбүлэһэр санаатын биллэриитин көрдөрөр (сөп). ☉ Выражает одобрение, согласие говорящего (ладно, хорошо)
Сүтүөр ыалым, Сүдү кырдьаҕаһым, Эһиги бэйэлээхтэр «Ээх» дииргитин Иһитиннэрэ охсуҥ! П. Ойуунускай
«Ээх, сөп, хаһыам!» — диэн баран, уол таһырдьа тэп гынан хаалар. Суорун Омоллоон
Ким билэр, тойон дьиэлээх, тугу дойҕохтоон эрэриҥ буолла. Ол кимнээх ээх диэн барсыбыттарый? «ХС»
♦ Ээҕи кытта (ээх хоту) сыл- дьар — утарбакка, мэлдьи сөбүлэһэр (тугу эппиккэ барытыгар «ээх» эрэ диир). ☉ Ни от чего не отказывающийся, на всё согласный
[Лёха] өрүү ээҕи кытта сылдьар. Н. Борисов
Ээҕи эрэ кытта сырыттаххына, киһи буолаахтыаҥ. «ХС». Уларыта тутуу саҕаланарын кытта …… кырдьаҕас көлүөнэни тугу да үлэлээбэтэх, акаары, ээҕи кытта сылдьыбыт истигэн кулуттар курдук үөҕэн барбыппыт. «Саха с.». Ээҕин ыл — туохха эмэ сөбүлэһиннэр, сөбүлэҥин ыл. ☉ Вынудить кого-л. согласиться на что-л. [Бииктэр:] Дьэ ээҕин ыллым ээ
Оттон муус үтүмэн оҥостоо инибин. Суорун Омоллоон
Ымыы диэн да ааттаннар, Кыыспыт өһөс эбит этэ: Ылдьаа кырбаан даҕаны Кыайан ээҕин ылбатаҕа. Күннүк Уурастыырап
Ээҕин этит көр этит I. [Тойоттор — Толомон Ньургустайга:] Кулун Куллустууру Ээҕин этитэҥҥин, Иннин ылаҥҥын Эргиллэн кэлэр күҥҥэр, Уол оҕонон Уруйдуох этибит, Кыыс оҕонон Айхаллыах этибит. ТТИГ КХКК
Хара түөкүнү мин эйигин сибилигин ээххин этитиэм, иэҥҥин хастыам! В. Протодьяконов
Кыһыл буолбут илэчиискэлэри бэрт түргэнник тутар, ээхтэрин этитэр наада. ВНГ ГОПХ. Ээҕин эттэ көр эт I. Уолчаан, этэрбэһин бэйэтэ кэтэ сатаан баран, ээҕин эттэ
□ Таптал буоллун — сорох куотар, симиттэр, сорох кууһар, имэрийэр, сорох кэлтэй эрэйдэнэр, сорох аны ээҕин этэр. Н. Дьяконов. «Ээх» ууһун дьоно көр ээх ууһуттан кэлбит киһи. Абыраамаптар убайдыы-бырааттыылар «ээх» ууһун дьоно. Ээх ууһуттан кэлбит киһи — барыларын кытары сөбүлэһэр киһи; барытыгар сөп диир киһи. ☉ Согласный со всеми, на всё согласный (букв. человек из рода «да»). Убайым ээх ууһуттан кэлбит киһи. Ээх үһү диэн — үчүгэйдик толкуйдаабакка, кэнэнник сөбүлэһэн баран. ☉ Согласившись (опрометчиво, наивно). Катя кыра оҕолору ээх үһү диэн илдьэ хаалан баран кэмсиннэ. Ээххэ дылы — сөбүлэнэн баран аккаастанар биитэр биири оҥоруох буолан баран, атыннык оҥорор. ☉ Согласившись на что-л., отказывается или, пообещав сделать что-л., делает по-своему. Марыына ээххэ дылы, этэн баран эмиэ аккаастанна
II
сыһыан т. Саҥарааччы сөбүлээбэтин, туохтан эмэ кыйаханарын көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрение, раздражение говорящего по поводу чего-л. надоевшего
[Өлөөнө:] Чэ, чэ, ээх, хайааҥ даҕаны. Дьону кытта ылсыбакка-бэрсибэккэ, хайдах олорор эбиккит. С. Ефремов
[Дарыбыан:] Эйигин үс дойду күлүү-элэк оҥостор. Ону билэҕин дуо, акаары? [Суоппуйа:] Чэ ээх, аргыый. Н. Туобулаахап
«Чэ ээх, бэйэм да бараары олоробун!» — дии тоһуйда Лина. «ХС»