туохт. Сымыыттаан, ууһаан-тэнийэн аас (уу көтөрдөрүн туһунан). ☉ Нести яйца, выводить птенцов, размножаться (о водоплавающих птицах)
Күөх баттахтаах көҕөн көтөр Көччөхтөөн көрүлүүр, Сүҥкэн киэлилээх Устар улуу далай буолан унаарыйыа. С. Зверев
Көтөр кынаттаах бииһэ Көччөхтөөн көтөр, Сараан ааһар сирэ эбит. П. Ядрихинскай

туохт. Элбэх оҕолонон, ыччаттанан тэний, кэҥээ. ☉ Размножаться, давая большое потомство, плодиться
Ол иирээки төрөөн-ууһаан, тэнийэн, ууһу-аймаҕы сутуйара сатаммат. Н. Лугинов
Биһиэхэ саас көтөр кынаттаах туола түһэр, сымыыттаан, төрөөн-ууһаан баран, күһүн, тымныйарын кытта, итии дойдуларыгар төннөн биирдэ «суй» гынан хаалаллар. Н. Заболоцкай
Ким эрэ төрүүрууһуур, ким эрэ харчы өлөрөр, ким эрэ историяны, науканы, култуураны өрө тардар. И. Попова

1. дьылҕалаа диэнтэн бэй. туһ. [Үрүҥ Уолан олорор сирэ] ырааҕа миэстэлэнэн биллибэтэх, үрдүгэ дьылҕаламматах, халыҥа холоммотох, дириҥэ тургутуллубатах. ПЭК ОНЛЯ II
   Ырааҕа биллибэтэх, Ырыата иһиллибэтэх, Үрдүгэ дьылҕаламматах, Үс күөгэйэр күлүүстээх …… Тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах Добун маҥан халлаан. П. Ойуунускай
2. Араас быһыы-майгы моһуйан уруккуттан букатын туспа балаһыанньалан. ☉ По стечению обстоятельств попасть в другое (обычно нежелательное) положение
   Тэрэнтэйдээх Балааҕыйа ити курдук тайҕа баһын тайанар, өтөхтөрүттэн үүрүллэр ыар дьылҕаламмыттара. Л. Попов
   Биһиги Ийэ дойдубутугар айылҕаҕа уонна киниэхэ үөскүүр көтөргөсүүрэргэ харысхаллаах сыһыан олохсуйан, уруккута сэдэхсийэр, эстэр-быстар дьылҕаланан испит кыыллар, көтөрдөр улам үөскээн ууһаан-тэнийэн эрэллэр. «ХС»
   Валерий Ноев кэрэ мелодиялары айбыта дьоллоох дьылҕаланнылар, норуот таптаан ыллыыр ырыалара буолан көттүлэр. «Кыым»

туохт.
1. Ситэн-хотон силигилээ; ууһаа-тэний. ☉ Расцветать; размножаться
Субу аан дойду Иччитэ буолан ньидьирээбит …… Аан Алахчын Хотун эбэкэм! П. Ядрихинскай
Бэйэм да хайдах-туох буоларым биллибэккэ сылдьан, хайдах да ыал буолан, оҕо төрөтөн ньидьириир кыаҕым суох. Н. Лугинов
Оскуолаҕа бииргэ үөрэммит оҕолоро билигин оҕо-уруу төрөтөн, кэргэн-ыал буолан ньидьирээн олороллорун көрдөҕүнэ, тоҕо эрэ ымсыыран, ордугурҕаан кэлэр. ЭКС ТБТ
2. кэпс. Кыаммат соҕустук, тиийиммэттик-түгэммэттик олор (хол., элбэх оҕолоох буолан). ☉ Жить в бедности, испытывая нужду (напр., по причине многодетности)
Үгүс оҕолоох-уруулаах, ыарыһах кэргэттэрдээх эрэйдээхтэр самнаспыт эргэ дьиэлэргэ ньидьирээн олороохтууллар. П. Аввакумов
[Эмээхсин] арай биирдэ оннук ньидьирээн олордоҕуна, «соҕурууҥҥу мааны луохтуур кыыс» көтөн түспүт. Л. Попов
Син ыал ийэтэ буолан, оҕолонон-урууланан, бу ньидьирээн олорбут. П. Ламутскай (тылб.)
ср. монг. жижигрэ ‘раздробляться’

I
туохт. Уһуннук аччыктаа, хоргуйар аҥаардаах сырыт. ☉ Постоянно, длительно голодать (из-за нехватки продуктов питания)
Махтанабын тоҥон-хатан Сылаас сыанатын билбиппэр, Махтанабын ааһан-туоран Ас амтанын билбиппэр. С. Данилов
Тотум эбитэ буоллар, өйүм-санаам толору буолуо этэ; ааһаммын-туораммын, өйбүн-санаабын үөскэтэр сиигимсимэһиним аччаатаҕа. П. Ойуунускай
Сылайан-сындалыйан, ааһан-туоран иһэр айан дьонобут. И. Федосеев
II
1. даҕ. Мэлдьи аччыктыыр, хоргуйар аҥаардаах, туох да тиийбэт-түгэммэт, кырыымчык (олох, кэм). ☉ Бедный, скудный во всех отношениях (о жизни, времени)
Аһыыртаҥнар тэрилгин Алталыы хоно-хонобун, Аҕалтара туруоҕум — Аас-туор, аччык муҥун Адьас билбэт буолуоҕуҥ. Эллэй
Гаврил Дмитриевич аас-туор олох кыһалҕатыгар таарыйтаран, үөрэхтэнэр дьолго тиксибэтэҕэ. «Кыым»
Саха сирэ, былыр эн Көөртүҥ, аастуор олоҕу, Тымныы тыалтан-тибииттэн Титириириҥ, тоҥоруҥ. П. Тулааһынап
2. аат суолт. Уһуннук мэлдьи аччыктааһын, хоргуйар аҥаардаах буолуу. ☉ Постоянный, длительный голод
Аас-туор адьас араҕыстын, Уйгулаах эрэ олохтон, Ууһуур-тэнийэр бар дьоннон! Өрүстэн эрэ мин бастыҥ Ленам, үйэҕэр эн дьоллон! Дьуон Дьаҥылы
Хас кыһын, саас аайы кыра-дьадаҥы дьоннорго улахан аас-туор, быстарыы буолара. МНН
Кинилэри [Хомустаах оҕуруотчуттарын], оннооҕор, сэрии сылларынааҕы аатырбыт аас-туор тумна хаампыта. ФНС ХО

I
1. туохт. Кими, тугу эмэ суохтаан чуҥкуй, санаарҕаа, эрэйдэн (хол., таптыыр дьоҥҥун, дойдугун). ☉ Скучать, тосковать по кому-чему-л. (напр., по близким, родным, родным местам)
— Төрөөбүт дойдубун, үөскээбит алааспын Бар дьоммун ахтабын... Ахтабын доҕоччуок! — диир үһү дэһэллэр [Манчаары]. Амма Аччыгыйа
Кинини мин илэ көрдүүбүн, Кинини мин түһээн көрөбүн, Суоҕугар бүтэйдии ахтабын, Баарыгар тылбыттан матабын. С. Данилов
[Маайыс:] Бу ахтан тахсан баран, кыра оҕо курдук, аҕам эрэйдээххэ баттахпын имэрийтэрэ олорорум үчүгэй буолбат дуо? С. Ефремов
2. Туохха эрэ болҕомтоҕун ууран, бэлиэтээ (үксүгэр таарыйа, туохха эрэ сыһыаран, даҕатан). ☉ Говорить, сообщать, вспомнив что-л., упоминать (обычно вкратце, вскользь), не обходить своим вниманием что-л. Ахтан аас.
□ Кини эбээһинэстэриттэн саамай боччумнаах соҕустарыттан аҕыннахха, кини ынах хомуйар уонна тиэргэҥҥэ түптэлиир
Куонаан оҕонньор отуутугар өтөр-өтөр өйүө таһар. Н. Заболоцкай
Кинилэр манна хаалар туһунан тоҕо эрэ хаһан да ахтан көрбөт этилэр. Софр. Данилов
Күн тахсыаҕыттан киириэр диэри бу кэри-куру алааска биир ааты араас амарах тылынан ахталлар. И. Гоголев
3. Бэйэҥ ааспыт олоххуттан тугу билбиккин-көрбүккүн, өйгөр туппуккун кэпсээ. ☉ Предаваться воспоминаниям, вспоминать
Кутинскай М.И. ахтарынан, өлүөн иннинэ аҕай Неустроев хаайыы остуораһынан киниэхэ Лермонтов хоһооннорун кинигэтин кистээн ыыппыт. П. Филиппов
Күн ылаар. Тыал, намтаа чараҥмар. Чуумпуруҥ, кырдьыбат чыычаахтар. Мин бүгүн ааспыты аҕынным — Силлиэрэн, дирбиэрэн ааспыты. С. Данилов
4. Урут аһыы үөрэммит аскын сиэххин баҕар. ☉ Будучи лишенным привычной, любимой пищи тосковать по ней
[Балбаара:] Оччоҕо күөрчэх оҥорон биэрэбин дуо? Төрөөбүт аскын ахтыбытыҥ буолуо. Л. Попов
Дьиэлэриттэн тэйбит, оҕолоруттан-кэргэттэриттэн арахсыбыт, бэйэлэрэ бу алдьархайга түбэспит дьон дьиэ аһын ахталлар. Амма Аччыгыйа
Аҥаардас эт аһылыкка киирэн, бурдугу ахталларыгар аҥаардара буолбут. Н. Заболоцкай
5. кэпс. Өйдөө, өйгөр тутан хаал. ☉ Запомнить, сохранить в памяти, вспоминать, упоминать
Мин бэйэм даҕаны [сыманы] төһөнү да сиэтэхпинэ туоҕум да ыалдьарын ахтыбаппын. Уваровскай. Күн үтүөтүн ахтабын. ПЭК СЯЯ
6. кэпс. Дьоҥҥо тугу эмэни санат, санатан эт. ☉ Напоминать кому-л. о чем-л.; иметь в виду что-л. Мин иэспин киниэхэ ахтаар эрэ. ПЭК СЯЯ
◊ Аанньа аҕын көр аанньа II
Оннооҕор, киһиргээн эттэххэ, күн судаар ыраахтааҕы, аанньа ахтан, миэхэ наҕараада ыытар. Н. Неустроев. Ахтар айыы миф. — Орто дойду дьонун-сэргэтин, сүөһүтүн-аһын араҥаччылыыр, уһаантэнийэн барыыларын түстүүр айыы (айыылар). ☉ Божества, постоянно покровительствующие людям и рогатому скоту Среднего мира (земли)
Биһиги ахтар айыыбыт илэ Иэйэхсиппит, көстөр уоттаах Дьөһөгөйбүт анаабыт эбит. Ньургун Боотур
Биһигини хороҥ айыыбыт холбообут үһү, ахтар айыыбыт артыаллаабыт үһү. Одун биис оҥорбут үһү. Саха фольк. Ахтар айыыҥ араҕас илгэтин Уунан дугунан ылаҥҥын, Айаҕыҥ диэки анньан көрөөр — Ааһыаҥ-туоруоҥ суоҕа. П. Ойуунускай. Ахтар Айыыһыт миф. — Орто дойду дьоно ууһуу-тэнийэ туралларын араҥаччылыыр, түстүүр айыы. ☉ Айыысыт (богиня), покровительствующая, заботящаяся о благополучии, потомстве людей
Ахтар Айыыһыт аргыстаныҥ! Уордаах Дьөһөгөй оруолластын! Биһиктээх оҕону иэгэйэ бигээҥ! С. Зверев
Хотун ойох кэпсэтэ кэллим. Ахтар Айыыһыппыт, эдьээн иэйэхсиппит Анаабыт анала оннук үһү... П. Ойуунускай
Эдьээн иэйэхсит эдьиийбит Илэ-бодо имэҥирбит эбит, Ахтар Айыыһыт аҕаспыт Ала чахчы дьалыҥнаабыт эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
тюрк. саҕын
II
туохт. Үнүн, түлүн (төрөөрү — ынах сүөһү туһунан). ☉ Тужиться во время родов (о животных, обычно о корове)
Ынах ахтан эрэр. Ахсыс ыйыгар ахтыбыт. ПЭК СЯЯ
III
туохт., кэпс. Сыыйа тохтоон хаал, тахсыбат, сүүрбэт, тэстибэт буол (хол., баастан хаан). ☉ Переставать, прекращаться (напр., о крови из раны). Бааһын хаана аҕынна. Тэҥн. ах

туохт.
1. Кимтэн-туохтан эмэ тэй, бар. ☉ Отходить, удаляться от кого-чего-л., отступать
«Ити буоллаҕына, мин эйигин хайаан да сиэн арахсыахтаахпын», — диэн баран, Чүөчээски тиийэн эһэ айаҕын мутугунан олуйан атытта. Суорун Омоллоон
«Тоҕо баҕас кыһыытай. Бэйи, аны көрүстэрбин эрэ сүгүн арахсыам суоҕа», — дии санаата Сэмэнчик. Н. Неустроев
Бу оҕолор Иван Степановичтан эмиэ арахсыбатылар. С. Ефремов
2. Бэйэ-бэйэттэн тэй, икки аҥыы бар. ☉ Разлучаться, расставаться друг с другом
Ити курдук доҕордуулар ыраах суолу билбэккэ хаамтылар. Эйэҕэстик илии тутуһан араҕыстылар. М. Доҕордуурап
Мин биир иһирик ойуурдаах тыаны көрөн барыах буолан кэпсэтэн араҕыстыбыт. Т. Сметанин
Кыыс биһикки ону-маны чочумча кэпсэппэхтээн баран араҕыстыбыт. И. Федосеев
3. Туох эрэ биир кэлимиттэн быстан тэй, хоҥун, түһэн хаал. ☉ Отстать, оторваться, отделиться от чего-л. целого
«Барыаҥ буоллар бэйэҥ бар!» — эдэр ойуун онон дьонуттан кыыһыран, өһүргэнэн, арахсан сискэ туораан тахсан хонно. Эрилик Эристиин
Биир бөлөхтөн уоллаах кыыс арахсан, уулуссаны бэтэрээ өттүнэн сэргэстэһэн истилэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Атым] онтон өрө тэбэ-тэбэ ыстанна, миигин үөһэ өрө тэбэн таһаарда. Мин ыҥыыртан арахсан хааллым. Т. Сметанин
4. Кимниин эрэ кэргэннии буоларгын тохтот. ☉ Развестись с женой (мужем), расторгнуть брак
Кырдьык даҕаны, эртэн арахсар сүрдээх кэбирэх да эбит, дьон ол иһин даҕаны арахсаллара буолуо. А. Софронов
Билигин бэйэтэ эриттэн арахсан бардаҕына — киһиэхэ иирэн араҕыста, олохпутун алдьатта диэн, хамнаһын да биэриэхтэрэ суоҕа. П. Ойуунускай
5. Кими эмэ кытта бииргэ олороргун тохтот. ☉ Прекратить совместное проживание с кем-л. [Чыычаах:] Эн буоллаххына миэхэ аһыҥ куһаҕанын талан биэрэҕин
Эһиил мин эйигиттэн арахсыам [диэхтээбит]. Суорун Омоллоон
Абааһы аһаабыт сириттэн арахсыбат, эн даҕаны, күөх ис быыпсай кулуба эмсэхтээбит оҕото, киниттэн арахсыаҥ дуо? С. Ефремов
Бүөтүр, оҕонньор орто уола, дьонуттан икки ынахтаах, биир тыһаҕастаах уонна биир кунан оҕустаах арахсыбыт. А. Бэрияк
6. Хайа эрэ диэки туораан, туспа бар (суол туһунан). ☉ Отделиться, идти в другом направлении (о дороге)
Бөлүүн кини хайыһарынан киирбит сирин кыратык ааһарын кытта, кыараҕас суол арахсан, тус соҕуруу түһэ турар эбит. Амма Аччыгыйа
Онтон аара суол араҕыста. Биһиги, иккиэн саҥа дьон, бу икки суолтан хайатынан барары билбэтибит. Н. Заболоцкай
7. Чаастарга, бөлөхтөргө араарылын. ☉ Делиться на части, группы
Итинэн саха мифологиятын сүрүн геройдара үс суол наарданан арахсаллар: айыылар, иччилэр, абааһылар. Саха фольк. Эдэр пионердар икки отделениеҕа арахсаллар. Н. Якутскай
8. көсп. Умулун, аас, ааһан хаал (үксүн мэлдьэх. ф-ҕа тут-лар). ☉ Забываться, проходить (часто употр. в отриц. ф.)
Сэрии сорун-муҥун, алдьархайын куттала икки атахтаахтан тоҕо ааһан, арахсан биэрбэтий? Суорун Омоллоон
Маайыс, тоҕо эн ыраас, сырдык мөссүөнүҥ миигиттэн арахсыбата буолуой? С. Ефремов
Аас-туор адьас араҕыстын, Уйгулаах эрэ олохтон, Ууһуур-тэнийэр бар дьоннон! Дьуон Дьаҥылы
♦ Аан дойдуттан (орто дойдуттан) араҕыста — өллө, тыына быһынна. ☉ Он ушел из жизни, он отошел от мира сего
Бу орто дойдуттан арахсарбытыгар өтөх төҥүргэһэ, сурт кэриэһэ суох хаалбат, биһиги оҕолорбут солбуйаллар. Софр. Данилов
Улахан саадьаҕай ынаҕа, ат кутуругар холбоммуттарын кэннэ: «Чэ, бырастыыларыҥ! Мин албын суолга ананан, аан дойдуттан арахсан эрэбин», — диэххэ айылаах маҥыраата. Эрилик Эристиин
Атырдьах маһыныы араҕыста көр атырдьах. Күн (айыы) сириттэн араҕыс көр аан дойдуттан (орто дойдуттан) араҕыста. Хаспыт бу кырыыстаах өстөөх ордууламмыт сиригэр тыына быстар, күн сириттэн арахсар. «ХС»
Санаабын таппатаххытына, элбэх өлүү-сүтүү көтөллөөх, аан холорук аргыстаах айыы сириттэн арахсыам. И. Гоголев. Уҥуох араҕыс көр уҥуох